Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarza¬ nia utwardzonego produktu tluszczowego, zwla¬ szcza osnowy tluszczów margarynowych, z oleju rzepakowego o bardzo niskiej lub zerowej zawar¬ tosci kwasu erukowego.Wytwarzane sposobem wedlug wynalazku tlu¬ szcze moga byc równiez stosowane do innych ce¬ lów spozywczych np. jako tluszcze do wyrobu ciasta zamiast stosowanych dotad w przemysle tradycyjnych olejów rzepakowych, uwodornionych tak, ze maja temperature topnienia 30—35°C.W opisie okreslenie olej rzepakowy dotyczy ole¬ ju uzyskanego z nasion Brassica napus lub Bras- sica compestris.W praktyce nie ma zadnej róznicy miedzy tymi dwoma rodzajami oleju i np. w Kanadzie okre¬ slenie „olej rzepakowy" dotyczy czesciej oleju uzy¬ skanego z nasion Brassica compestris.Olej rzepakowy ma duze znaczenie jako glówny tluszcz dla zaopatrywania krajów lezacych w stre¬ fie temperaturowej, takiej jak Szwecja, Polska, Niemcy, Francja, Kanada i inne, czesciowo dla dostarczania tluszczu dla surowców kuchennych, czesciowo zas ze wzgledu na fakt, ze rzepak moze byc intensywnie hodowana roslina dajaca szczepy o wysokiej wydajnosci, które dostarczaja nasiona o znaczacych i zyskownych plonach.Do 1970 roku do wytwarzania margaryny sto¬ sowano duza ilosc oleju rzepakowego zarówno w postaci cieklej jak i uwodornionej. Jednakze 2 w 1970 r. uczeni wloscy przedstawili wyniki ba¬ dan, które wskazywaly, ze pewien skladnik tlu¬ szczu (czesciowo kwas erukowy) odklada sie w ko¬ mórkach serca i miesni podczas podawania szczu¬ rom pozywienia zawierajacego duza ilosc oleju rzepakowego. Nawet jezeli nie stwierdzono szkod¬ liwego dzialania, biorac pod uwage przedstawione wskazniki, osad ten jest mozliwy do wykrycia u ludzi. Na skutek tego przemysl margaryniarski samorzutnie ograniczyl zastosowanie oleju rzepa¬ kowego do produkcji margaryny.Hodowcy pracowali intensywnie nad wyhodo¬ waniem szczepów dajacych olej o niskiej lub ze¬ rowej zawartosci kwasu erukowego tak, ze mialo miejsce ciagle zmniejszanie zawartosci kwasu eru¬ kowego w zwyklym oleju rzepakowym i np. w 1972 roku w Szwecji otrzymano olej zawierajacy 18— —20P/o kwasu erukowego w porównaniu z okolo 50% jego zawartoscia w latach poprzednich.W 1974 r. zawartosc kwasu erukowego w oleju powinna wynosic ponizej 5%.Biorac pod uwage sklad kwasów tluszczowych, ze wzgledu na wysoka zawartosc (8—10%) kwasu linolenowego i tylko 20—30% kwasu linolowego, olej rzepakowy nie jest bardzo atrakcyjny jaku ciekly skladnik margaryny i przemysl korzystnie stosuje go w postaci uwodornionej.Zastosowanie do produkcji uwodornionych tlu¬ szczów tradycyjnego oleju rzepakowego, jak rów¬ niez odmiany o wysokiej (10—20%) zawartosci 88 84788 847 kwasu erukowego, czesto okreslanej jako „Mebra" nie przedstawia trudnosci poniewaz uwodorniony tluszcz wykazuje charakterystyke topliwosci wy¬ starczajaco stroma dla otrzymania dobrej mar¬ garyny i krystalizuje raczej stabilnie w postaci /T, a takze nie zdarzaja sie problemy przeprowadza¬ nia postaci fi' -* fi, która moze powodowac pod¬ czas dluzszego przechowywania wady zwiazane z konsystencja (tak zwana „piaszczastosc").Podczas uwodorniania nowych olejów rzepako¬ wych o niskiej lub zerowej zawartosci kwasu eru¬ kowego, zwanych olejarni „Lobra" moze wyste¬ powac wytwarzanie tluszczów o dluzszym inter¬ wale miedzy temperatura topnienia a krzepniecia i nieodpowiedniej charakterystyce topnienia.Badania prowadzone nad tym zagadnieniem z za¬ stosowaniem róznych katalizatorów, temperatur i zmniejszonym doprowadzeniem wodoru nie daly odpowiednich rezultatów.Takze badania jednofazowej estryfikacji we- wnatrzczasteczkowej przed lub po uwodornieniu oraz badania jednofazowej estryfikacji wewnatrz- czasteczkowej razem z np. olejem sojowym lub palmowym nie doprowadzily do odpowiedniej zmiany charakterystyki oleju.Nieoczekiwanie stwierdzono, ze przez jednofa¬ zowa wewnatrzczasteczkowa estryfikacje uwodor¬ nionego oleju rzepakowego o niskiej zawartosci kwasu erukowego razem z niezawierajacym kwasu erukowego olejem, a mianowicie nieuwodornionym olejem kokosowym, stosowanym w odpowiednim stosunku ilosciowym, otrzymuje sie tluszcz o krót¬ kim interwale miedzy temperatura topnienia i krzepniecia, to jest tluszcz wykazujacy stroma krzywa rozszerzenia.W tym samym czasie otrzymano stabilny tluszcz ^'-krystalizujacy, który jezeli stosuje sie go do wytwarzania margaryny nie zwieksza zmian w konsystencji podczas dluzszego okresu przechowy¬ wania.Przez uwodornienie oleju rzepakowego o niskiej zawartosci (mniej niz 5%) kwasu erukowego do wartosci liczby jodowej wynoszacy 30—70 i estry¬ fikacje wewnatrzczasteczkowa tego tluszczu z 10— —50% oleju kokosowego otrzymuje sie produkt tluszczowy o temperaturze topnienia 30—45°C i rozszerzalnosci cieplnej wiekszej od 30 mm3/g w temperaturze 20°C, lecz nie przewyzszajacej mm3/g w temperaturze 40°C i róznicy rozsze¬ rzalnosci co najmniej 30 mm9/g w zakresie tem¬ peratur 35—20°C.Rozszerzalnosci, które wyrazono w mm3/g okre¬ slono wedlug metody DGF C IV 3e.Produkt otrzymany sposobem wedlug wynalazku z zastosowaniem oleju kokosowego posiada znacz¬ nie lepsze wlasciwosci a mianowicie wiekszy spa¬ dek krzywej rozszerzalnosci w porównaniu z tym, który mozna otrzymac tylko przez uwodornienie i który mozna otrzymac przez jednofazowa estry¬ fikacje wewnatrzczasteczkowa z np. uwodornio¬ nym olejem sojowym lub innym znanym olejem roslinnym.Ponizsze przyklady ilustruja sposób wedlug wy¬ nalazku.Przyklad I. Stosowano olej rzepakowy typu „Lobra" o nizej przedstawionym skladzie kwasów tluszczowych, okreslonym za pomoca chromatogra¬ fii gaz/ciecz.C14 C16 C16:l C17 C18 C18:l C18:2 C18:3 C20 C20:l C22 C22:l 0,2 4,4 0,3 0,1 1,4 60,0 19,5 9,3 0,6 2,1 0,2 1,8 Wartosc liczby jodowej oleju wynosila 112,2.Olej uwodorniano selektywnym katalizatorem niklowym pod cisnieniem 0,5 atm, w temperatu¬ rze 200°C do wartosci liczby jodowej 60.Wbrew stosowanym warunkom otrzymano uwo¬ dorniony produkt o bardzo równej krzywej top¬ nienia, która przedstawiono za pomoca krzywej rozszerzalnosci i porównano z olejem rzepako¬ wym otrzymanym znanym sposobem. 40 50 55 °Q 40 Lobra mm3/g 68,7 62,4 45,2 ,1 28,5 Olej rzepakowy otrzy¬ many znanym sposobem mm3/g 67,0 65,5 44,7 26,5 11,0 Do 5 ton tluszczu dodawano 3 tony oleju koko¬ sowego i mieszanine ogrzewano do temperatury 90°C, a nastepnie suszono w ciagu 1 godziny pod zmniejszonym cisnieniem. Jako katalizator estry¬ fikacji miedzyczasteczkowej jednofazowej dodaje sie 0,3°/o metylanu sodu i mieszanine poddaje sie estryfikacji miedzyczasteczkowej jednofazowej.Po 30 minutach reakcje konczy sie. Katalizator rozklada sie, olej przemywa sie 2-krotnie 2 tonami wody, suszy, bieli 2tyo ziemia foliarska i odwadnia.Otrzymany przeestryfikowany produkt tluszczo¬ wy wykazuje nastepujaca rozszerzalnosc °c 40 mm3/g 53,9 37,6 13,9 ,2 1,0 Przyklad II—XIII. Postepuje sie w sposób 6i analogiczny do opisanego w przykladzie I, lecz stosuje oleje o róznej wartosci liczby jodowej i do¬ daje rózne ilosci oleju kokosowego.Ponizsze dane i otrzymane wyniki stanowia przyklady prowadzone sposobem wedlug wyna- « lazku.88 847 6 . Przy¬ klad nr II 111 IV V VI VII VIII IX ¦ X XI XII XIII Liczba jodowa Lobra 60 60 60 50 50 50 50 40 40 40 ..- % Lobry/ olej kokosowy 90/10 80/20 70/30 80/20 70/30 60/40 50/50 70/30 60/40 50/50 60/40 50/50 Rozszerzalnosc w mm3/g w temperaturze °C 61,3 58,9 53,9 65,4 61,3 58,7 55,0 68,2 63,6 59,2 68,2 62,9 °C 52,1 46,2 37,6 57,7 49,3 43,2 37,5 61,4 53,7 47,0 62,0 57,0 °C ,4 21,9 13,5 36,3 24,9 ,7 8,9 41,9 28,9 21,0 40,9 32,5 °C 17,5 ,5 ,2 22,7 12,2 6,4 2,0 27,1 ,6 9,0 23,0 17,0 40°C ,0 3,9 1,1 1 11,4 4,9 1,6 0,5 14,8 7,4 2,7 ,0 12,1 Przyklad XIV—XXV. Otrzymany produkt oleju margarynowego z nastepujacych mieszanin stosowano do wytwarzania margaryny, osnowy (°/o wagowe).Przyklad nr XIV XV XVI XVII XVIII XIX XX XXI XXII XXIII XXIV xxv Utwardzony i tluszcz otrzyma¬ ny sposobem wedlug wynalazku wedlug przy¬ kladu II III IV V VI VII VIII IX X 1 XI XII XIII !°/o wa¬ gowe 40 40 17 23 40 40 16 16 Olej koko¬ sowy 12 9 | ,. 1 Ciekly olej roslinny 27 31 26 40 31 33 32 i i Tluszcz uwodorniony 34°C 52 22 8 53 42 52 37°C 40°C Olej pal¬ mo¬ wy 11 17 Olej ma¬ slo¬ wy 1088 847 Margaryna wytwarza sie w opisany powyzej zna¬ ny sposób z osnowy tluszczów.Smak otrzymanych produktów byl bez zarzutu i w kilku przypadkach oceniono dla porównania jako lepszy niz otrzymany z mieszanin produko¬ wanych jedynie ze znanych skladników. Po prze¬ dluzonym przechowywaniu próbek oceniono je organoleptycznie jak równiez prowadzono bada¬ nia krystalograficzne promieniami Rentgena poli¬ morfizmu (za pomoca ciemni optycznej wedlug Guinier'a).Do oceny stosowano 7 stopniowa skale i wy¬ niki zestawiono ponizej (cyfry w nawiasie wska¬ zuja srednia wartosc wskaznika otrzymanego dla wytworzonego produktu).Czas przecho¬ wywania tygodnie 0 3 6 Smak 4,5—5,5(5,0) 4,2—5,1(4,6) 3,9-4,9(4,4) Wyglad 4,4—5,5(5,0) 4,3—5,3(5,0) 4,4—5,3(5,0) Konsystencja 4,2—5,3(4,8) 4,2-5,1(4,8) 4,0—5,2(43) Postac krystaliczna V 1 PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL