Wynalazek niniejszy dotyczy udosko¬ nalen w pradnicach do oswietlenia pocia- gów i innych podobnych pojazdów. Przed¬ miot wynalazku stanowi udoskonalona kon¬ strukcja kolektora, szczotek oraz pola¬ czonych z niemi narzadów trzymadlo- wych, nalezacych do pradnicy posiadajacej szczotke pomocnicza obok glównych szczo¬ tek, przesuwanych o odpowiedni kat pod¬ czas odwróconego kierunku biegu, przy- czem szczotki mieszcza sie na uchwytach i lacza z zaciskami pradnicy zajpomoca ru¬ chomych istyków. W podobnych pradnicach, zwlaszcza w piradnicach o regulacji samo¬ czynnej, uzwojenie magnesnicy zostaje wlaczone pomiedzy szczotke pomocnicza a szczotke gjlówna znajdujaca sie ztylu piefw- sziej. Jest (wówczas rzecza niezbedna aby przy zniiaoie. kierunku Hegu polozenie szczotki pomocniczej bylo to samo w sto¬ sunku do szczotki glówtoej.W mysl {wynalazku niniejszego ¦szczot¬ ki glówne sa umocowane na ramieniu i mo¬ ga byc obracane o calkowity kat rozstawie¬ nia szczotek. Szczotki te sa polaczone prze- wodzaicemi ramionami z umiieszczonemi centralnie istykami, przyczeim ruchome po¬ laczenie pomiedzy temi ramionami a sty¬ kami umozliwia pomienione przesuwanie, a jedna lub kilka iszczotek pomocniczych sa umocowatne ,na stale z jednej strony pla¬ szczyzny obrotu szczotek glównych. Ko¬ lektor posiada taka dllujgosc, iz poziwala glównym .szczotkom na ruch ich dookola kolektora bez napotkania przeszkody ze Strony jeidneij lulb wietcef iszczotek pomoc¬ niczych.Injne zmamie charakterystyczne wyna-lazfku! stanowi zanocowanie lub polaczenie mechanicznie pomiedzy ramionami iprfcewo- dzacemi w celu usztywnienia prowadnicy, utworzonej przez (te .ramiona dla uchwytów szczotek.Dalsza ceche wyrózniajaca stajnowia nieruchome czesci iskladowe glówtoych szczotek, fc któremiii wfchodza w zetkniecie mechaniczne i elektryczne przesuwane cze¬ sci szczotek gjównych po zakonczeniu prze¬ suwania.Do latwiejszego zrozumienia wynalaz¬ ku slluza zalaczone rysunki, na których: FSgl 1 ^pirfcedstawiia schemat polaczen u- rzaidizenia zawierajacego pradnice zaopa- * trziona w isizczotke pomocnicza obwód oswie¬ tleniowy czyli uzytikowy oraz baterje aku¬ mulatorów. Fig, la wyobraza schemat po¬ laczen jplradnicyj,, w kttórylm szczotki g|lóWe sa pokazane w polozeniu odwrótnem do przedstawionegio na filg. 1- Fig. 2 podaje rzut pionowy konca kolektora oraz pradni¬ cy, zaopatrzonej, iwi mysl udoskonalen po¬ wyzszych, w jedna nieruchoma szczotke pomocnicza, tudziez dwie przesuwane sziczotkil iglólwtn^, jak aióWniez w uchwyty o ramionach stykowych skierowanych ku osi koilektora. Fi(g. 3 odtWrza rzut pionowy przekroju podluznejgo poprzez koniec ko¬ lektora pradnicy podanej na fi|g. 2. Figura ta przedstawia szczotki gjlówne oraz czesci przesulwane ustawiane w] punkcie srodko¬ wym pomiedzy punktami krancowemi ich ruchu o 180°, czyli ptrzesuiniefte o 90° od po¬ lozenia pokazanego, n;a filg. 2. Fig. 4 wyobra¬ za w pef.stpektywie przyklad wykonania szczotek glównych, sklada/jacych sie z czy¬ sci umieszczonych nieruchomo oraz czesci przeznaczonych do przesuwania o calko¬ wity kat wfstecz. Fig. 5 przedstawia Wj iskalii wiekszej!, na plaJszczyznie, nieruchome i .przesuwane czesci1 iszlczolek gllównych wyo¬ brazone na fig. 4. Fig. 6 pokazuje koniec kolektora wraz z innejm urzadzeniem glówk nych szcziotek, skladajjaoem sie z czesci nie¬ ruchomych oraz czysci dio przesuwania o calkowity kat wstecz. Fi|g. 7 jest zblizona do fi|g. 6, z ita jednak róznica, iz przedsta¬ wia ruchoirie czesci glównych .szczotek w polozeniu odiwmtnem od wyobrazonego na fig. 6. Fig. 8 ida je widok pertslpektywiczny urzadzenia wedlug! fig. 6 i 7 z ruchoma cze¬ scia szdzotki wi polozeliiu iposredniem.Na schemacie polaczen wedlug fig. 1 litera a oznacza twornik, z — kolektor, b— glówna szczotke dodatnia i 61 — glówna szczotke ujemna.Szczotki glówne zostaja przesuwane wstecz o 180° w strone przeciwna kierun¬ kowi biegu, o czem latwo przekonac sie mozna, porównywujac polozenie szczotek ze strzalkami, wskazujacemi kierunek bie¬ gu na fig. 1 i la. Szczotka pomocnicza o jest umocowana nieruchomo i wskutek te¬ go, jak to widac z porównania fig. 1 i la, zajmuje polozenie przesuniete naprzód w stosunku do glównej szczotki ujemnej 61 przy kazdym kierunku biegu. Szczotka po¬ mocnicza c na zyczenie moze byc polaczo¬ na w taki sposób, aby zajmowala poloze¬ nie przesuniete naprzód wzgledem szczotki glównej dodatniej.Opisane rozmieszczenie szczotek odpo¬ wiada pradnicy dwubiegunowej. W przy¬ padku gdyby maszyna posiadala np. cztery bieguny, szczotki 6, 61 bylyby oddalone jedna od drugiej tylko o 90°, przyczem szczotka pomocnicza c bylaby umieszczo¬ na, jak zwykle, posrodku. Calkowity kat przesuniecia wstecz Wynióslby wtedy oko¬ lo 90°.Na schemacie litera d oznacza glówne uzwojenie magnesnicy, zas e uzwojenie t zw. rozmagnesowujace, którego role objasnimy ponizej. Uzwojenie magnesnicy d, polaczone równolegle z oporem /, laczy sie z przewodem ujemnym g, laczacym lampy / ze szczotka ujemna b\ W ten spo¬ sób prad magnesujacy, który obiega uzwo¬ jenie d, jest proporcjonalny do pradu, jaki zuzywa obwód / lamp i stosunek mozna zmieniac zapomoca oporu /. Pominiete na — 2 —rysunku uzwojenie bocznikowi magnesnicy moze byc przylaczone w sposób zwykly, poprzez szczotki b, b1 lub tez w razie zy¬ czenia od c do b.Uzwojenie rozmagnesowaljace e jest wlaczone pomiedzy szczotke pomocnicza c a szczotke glówna ujemna b1. Przy niewiel¬ kiej szybkosci twornika, a wiec nieznacz- nem oddzialywaniu twornika, prad w uzwo¬ jeniu e moze plynac w kierunku wzmacnia¬ jacym dzialanie magnesujace uzwojenia magnesnicy d oraz wspomnianego powyzej uzwojenia bocznikowego tejze/ Przy szyb¬ szym biegu twornika, gdy oddzialywanie jego wzrasta, odksztalcenie pola wywoluje odwrócenie kierunku pradu w uzwojeniu e, które odtad rozmagnesowuje pole. Tym sposobem pradnica otrzymuje charakter samoregulacyjny przy szybkosci zmiennej w sposób powszechnie znany i uzwojenie e zabezpiecza od przypadkowego wzrostu napiecia oraz natezenia pradu wskutek znacznego wzrostu szybkosci twornika.Przewodnik dodatni h, idacy od szczot¬ ki dodatniej b, zawiera znany przerywacz elektromagnetyczny j, sluzacy do laczenia obwodu oswietlajacego / oraz baterji aku¬ mulatorów s z pradnica, gdy wlasciwe na¬ piecie zostalo osiagniete. Zamkniecie wy¬ lacznika / wywoluje jednoczesnie otwarcie wylacznika k, w celu przerwania w sposób znany polaczenia m dajacego zwarcie po¬ przez opór lampowy n.Baterje wtórna s zabezpiecza od prze¬ ciazenia cewka napieciowa o z rdzeniem p.Gdy baterja s jest naladowana calkowicie, cewka o posiada dosyc sily, azeby podcia¬ gnac rdzen p do góry i przycisnac szczotke q do kontaktu r, wskutek czego powstaje polaczenie z uzwojeniem magnesnicy t dla rozmagnesowania, przyczem obwód sklada sie: z dodatniej szczotki glównej 6, prze¬ wodu h, wylacznika /, przewodu v, kon¬ taktu r, szczotki kontaktowej q, przewodu u, uzwojenia t, i wreszcie szczotki pomoc¬ niczej c, Zwykle szczotka q moze spoczy¬ wac na kontakcie r1, polaczonym z prze¬ wodem ujemnym obwodu, jak to wskazuje linja kreskowana, tak iz w zwyklych wa¬ runkach ustala sie obwód nastepujacy: szczotka c, uzwojenie /, przewód u, szczot¬ ka kontaktowa q, kontakt r1, oraz przewód ujemny, oznaczony linja kreskowana. Za¬ tem, uzwojenie t dopomaga uzwojeniu b w magnesowaniu pradnicy. Rzecz jasna, ze na zyczenie mozna sie obejsc zarówno bez wylacznika przeciazeniowego opqr, jak i bez uzwojenia /.Z porównania fig, i i la widac, ze szczotki b, b1 przesuwaja sie o kat 180° w kierunku przeciwnym do biegu maszyny, który w kazdym przypadku wskazuja strzalki, natomiast szczotka pomocnicza c zajmuje stale polozenie niezmienne.Stad, polozenie wzgledne szczotek b, b1 oraz c i polaczenia, opisane w stosunku do fig. 1, sa te same równiez i przy od¬ wrotnym kierunku biegu, wskazanym na fig, la. Fig, 1 przedstawia urzadzenie z ba¬ terja pojedyncza, atoli rzecz jasna, ze udo¬ skonalenia, dotyczace niniejszego wyna¬ lazku, daja sie równiez stosowac w przy¬ padku znanego urzadzenia z baterja po¬ dwójna.Rozpatrujac fig, 2 i 3, widzimy, ze szczotka pomocnicza c jest umieszczona w oprawie w, umocowanej do kadluba prad¬ nicy srubami jc. Szczotke c przyciska do ko¬ lektora z zwykla dzwignia, obciazona sipre- zyna. Poniewaz szczotka pomocnicza c jest umocowana nieruchomo, gdy szczotki b, b1 maja przesunac sie wstecz o kat calkowity, jedna z nich musi przejsc kolo szczotki c podczas tego ruchu wstecz; kolektor z (fig. 3) musi wiec posiadac dostateczna dlugosc azeby mógl pomiescic jedna przy drugiej dwie szczotki: pomocnicza c oraz glówna b. W ten sposób, podczas ruchu wstecz szczotka b oraz jej oprawa moze przesu¬ nac sie bez dotkniecia kolo szczotki c oraz jej oprawy.Szczotke 6 przytrzymuje oprawa 1% u- - 3 -riiiócowana srubami 2 do pierscienia 3, któ¬ ry jest zmontowany w taki sposób, iz moze sie obracac w lozysku kulkowem 4, dooko¬ la czesci walcowej 5a podpory lozyskowej 5 walu twornikowego. Szczotka b1 spoczy¬ wa w oprawie 6, przymocowanej srubami 7 do pierscienia 3.Cyfra 8 oznacza plyte koncowa czyli podstawe, na której sa zmontowane dwie pary zacisków 9 i 10, których wolne konce przechodza przez przedluzenie osi kolekto¬ ra. Kontakty zaciskowe 9 i 10 sa zosobna przytrzymywane koncowemi podporami 11 i 12. Oprawa 1 szczotki b jest polaczona elektrycznie z przewodzacem ramieniem 13, które ciagnie sie w kierunku walu twor- nika az do punktu lezacego ponad koncowa plyta 8, poczem odgina sie promieniowo ku wnetrzu tak, iz jego koniec najpraktycz¬ niej w postaci krazka wchodzi pomiedzy osiowe kontakty zaciskowe 9. Oprawa 6 szczotki b1 jest polaczona przewodem 14 (fig. 2) z ramieniem 15, lezacem ponad ra¬ mieniem 13, lecz odizolowanem od tego ostatniego, i zagina sie w sposób podobny, jednakze tak, aby ramie to (15) wchodzilo pomiedzy kontakty zaciskowe 10 (fig. 3).Oba ramiona 13 i 15 sa umocowane zapo- moca izolujacego bloku 16 oraz odizolowa¬ nych srub 17. Na pierscieniu 3 jest utwo¬ rzony wystep 18, z wkreconemi po obu stronach srubami o lbach szesciokatnych 19. Na przeciwleglych bokach walca lozy¬ skowego 5a sa utworzone powierzchnie wstrzymujace 20, 20a, przeznaczone do stykania sie z jednym lub drugim lbem 19 sruby, celem zatrzymania przesuwanego pierscienia 3 szczotkowego w polozeniu, w jakiem szczotki sa umieszczone wlasciwie na kolektorze, dla zbierania pradu bez iskrzenia. W kierunku biegu, wskazanym na fig. 2 strzalka, jeden leb 19 sruby jest przedstawiony w zetknieciu z czescia wstrzymujaca 20. Przy przeciwnym kierun¬ ku biegu i gdy szczotki sa przesuniete o 180°, przeciwlegly leb sruby zostaje zatrzy¬ many przez czesc wstrzymujaca 20a. Nie¬ ma potrzeby opisywac polaczen szczotek, poniewaz zgadzaja sie one ze schematami fig, 1 i la.Poniewaz kontakty 9 i 10 sa umocowa¬ ne ponizej srodka kolektora maja otwarte konce zwrócone ku górze (fig. 2), przeto nic nie stoi na przeszkodzie obrócenia prze¬ wodzacych ramion 13 i 15 w jednym lub drugim kierunku nad górna czescia kolek¬ tora. Te ramiona przewodzace sa sciskane przez kontakty 9 i 10 z pewna moca i kon¬ ce powyzszych ramion, w ksztalcie kraz¬ ków, poniekad obracaja sie w zakleszcze¬ niu styków.Oprócz utrzymywania elektrycznego po¬ laczenia szczotek z wlasciwemi zaciskami pradnicy, urzadzenie takie posiada te za¬ lete, iz prowadzi pierscien przesuwny 3 i utrzymuje go we wlasciwej plaszczyznie obrotu nawet wtedy, jesli lozyska kulkowe 4 nabeda pewnego luzu wskutek zuzy¬ cia.Szczotki b i 61 w kazdym przypadku sa utrzymywane na kolektorze z we wlasci- wem polozeniu, to znaczy, ze znajduja sie na jednej linji z wycinkami kolektora i nie przybieraja polozenia ukosnego wzgledem jego wycinków, bedacego zazwyczaj zró¬ dlem iskrzenia i uszkodzen kolektora. Zmo- cowanie ramion 13 i 15 dodaje tym ostat¬ nim sztywnosci oraz powieksza zdolnosc ich clo prowadzenia przesuwnego pier¬ scienia 3.Z fig. 4 wynika, ze dla zupelnego wy¬ korzystania kolektora, w celu zbierania pradu roboczego, czesci 63 szczotek glów¬ nych moga byc osadzone1 w oprawach 64, umocowanych przy pomocy konsolek 65 do kadluba pradnicy. Te czesci 63 szczotek sa umieszczone na jednym okregu kolekto¬ ra z umocowana nieruchomo szczotka po¬ mocnicza c: Czesci ruchome 6, 61 szczotek glównych spoczywaja na odpowiedniem trzymadle, przedstawionem w postaci od- — 4 —miernie) uwidocznionej na ¦fig. 2 i 3. Od¬ mienna ta postac zostala obrana dlatego, iz daje moznosc jasnego zilustrowania w perspektywie omawianych czesci. Na kaz¬ dej z opraw szczotek 64 jest umocowany wystajacy styk sprezynowy 66 (patrz rów¬ niez fig. 5), który moze byc wykonany z bronzu fosforowego. Na oprawie 1 szczotki b znajduje sie jezyczek la, zas na oprawie 6 szczotki b1 jezyczek Ib. Jak to widzimy na fig. 5, kazdy jezyczek jest umieszczony cokolwiek zboku linji srodkowej odnosnej oprawy szczotki, a styk sprezynowy bQ mie¬ sci sie na tej linji. Fig. 4 uwidocznia szczot¬ ki glówne b, 61 w polozeniu krancowem calkowitego przesuniecia wstecz, kiedy je¬ zyczki la i lh wchodza w zetkniecie ze sprezynami 66. Skoro zetkniecie nastapi (fig. 5), szczotka b znajduje sie na jednej linji i posiada polaczenie elektryczne z jedna z nieruchomych szczotek 63, zas szczotka 61 miesci sie na jednej linji i po¬ siada lacznosc elektryczna z druga szczot¬ ka nieruchoma 63. Przy polozeniu odwrot- nem, szczotki 6, 61 sa obrócone o 180°, zas jezyczek lb szczotki b1 dotyka strony przeciwleglej tego styku sprezynowego fe6, który poprzednio pozostawal w zetknieciu z jezyczkiem la szczotki b, zas ten ostatni jezyczek dotyka obecnie strony przeciwle¬ glej drugiej sprezyny 66, co latwo zrozu¬ miec, porównujac fig. 4 i 5.W mysl modyfikacji, przedstawionej na fig. 6, 7 i 8, oprawy nieruchome 64 nieru¬ chomych czesci szczotek glównych 63 sa zaopatrzone w styki sprezyste 67, przyczem sprezyna b7 oprawy szczotki po stronie prawej, miesci sie dalej od srodka kolek¬ tora, anizeli styk sprezynowy b7 oprawy szczotki po stronie lewej. Na oprawie 1 ru¬ chomej szczotki glównej 6 sa utworzone lub umocowane dwa wystajace jezyczki, z których jeden 21 przypada dalej od srod¬ ka kolektora, anizeli drugi 22. Jednakze (fig. 6 i 7), wystepy 21 i 22 przypadaja ze stron przeciwleglych poziomej linji srodko¬ wej. Na oprawie 6 szczotki b1 znajduja sie dwa jezyczki 23 i 24, przyczeflpt polozenie jezyczka 23 jest zblizone do polozenia je¬ zyczka 22 na oprawie 1, zas polozenie je¬ zyczka 24 zblizone do polozenia jezyczka 21. Gdy maszyna obraca sie w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara (fig. 6), jezyczek 24 dotyka od góry dolna strone styku sprezynowego b1 z prawej strony, zas jezyczek 22 dotyka od dolu górna strone styku b7 po stronie lewej.Przy odwrotnym biegu pradnicy, czyli w kierunku odbywajacym sie zgodnie z ru¬ chem Wskazówki zegara (fig. 7), jezyczek 21 dotyka od dolu strony górnej styku b7 po stronie prawej, zas jezyczek 23 od góry styku b7 po stronie lewej. Na fig. 6 jezycz¬ ki 21 i 23 nie stykaja sie, podczas gdy na fig. 7 nie sa w zetknieciu jezyczki 22 i 24.Na fig. 8 przedstawiona jest szczotka ru¬ choma b1 w polozeniu posredniem, podczas wstecznego ruchu przesuwanego. Jesli ruch odbywa sie w kierunku strzalki oznaczonej linja ciagla to jezyczek 24 zetknie sie ze sprezyna b7 z prawej strony (fig. 6), nato¬ miast gdy ruch bedzie sie odbywal w kie¬ runku strzalki kreskowanej, wówczas jezy¬ czek 23 zetknie sie ze sprezyna b7 po stro¬ nie lewej (fig. 7). Podobna modyfikacja daje dokladne ustawienie czesci szczotek górnych przy kazdem polozeniu pracy.Sprezyste styki 66 (fig. 4 i 5) lub b7 (fig. 6—8) moga dzialac jako gietkie cze¬ sci wstrzymujace dla ograniczenia ruchu uchwytu szczotek glównych; natenczas cze¬ sci wstrzymujace 20, 20a z fig. 3 staja sie zbytecznemi. W razie potrzeby mozna za¬ stosowac srodki elektromagnetyczne dla przytrzymywania ruchomych czesci szczo¬ tek na fig. 4—8, lezacych na jednej linji i bedacych w zetknieciu z nieruchomemi czesciami szczotek, przy obu kierunkach biegu. Równiez jest rzecza zrozumiala, ze urzadzenie przedstawione na fig. 4—8 da¬ loby sie zastosowac do maszyn czterobie- gunowych. — 5 —^ PL