Opublikowano: 20.1.1967 52475 KI. 62 b, 5/06 MKP B 64 c jf/oO J/c UKD Wspóltwórcy wynalazku: Zygmunt Mizera, Jerzy Ferenc Wlasciciel patentu: Wytwórnia Sprzetu Komunikacyjnego Przedsiebior¬ stwo Panstwowe, Mielec (Polska) Sposób budowy przyrzadów montazowych, zwlaszcza dla duzych konstrukcji lotniczych i przyrzad montazowy oparty na tym sposobie Przyrzady montazowe stanowia duza i liczna grupe poimocy wchodzacych w sklad wyposaze¬ nia produkcji. Podstawowe ich zadanie polega na zapewnieniu wlasciwego polozenia i zamocowa¬ nia poszczególnych czesci skladanego zespolu.Uzyskanie wymaganych dokladnosci ksztaltów oraz dokladnosci wzglednej wymiarów zapewnia spelnienie podstawowych zalozen wymiennosci okreslonych zespolów platowca. Ponadto przyrza¬ dy te warunkuja w wielu przypadkach prawi¬ dlowe zlozenie zespolu; stanowia przymusowa kontrole dokladnosci i jakosci elementów skla¬ dajacych sie na dany zespól, umozliwiajac wy¬ krywanie zródel ewentualnych bledów, pozwalaja na prowadzenie produkcji szerokim frontem, badz tez produkcji tego samego sprzetu w róznych za¬ kladach. Z uwagi na zadania dokladnosci mon¬ towanych zespolów, przyrzady montazowe musza odznaczac sie duza dokladnoscia wymiarów okre¬ slajacych polozenie punktów waznych ze wzgledu na wymiennosc zespolów, jak równiez decyduja¬ cych o wytrzymalosci konstrukcji oraz odnosza¬ cych sie do obrysów zewnetrznych, to jest tych, które decyduja o wzgledach aerodynamicznych i maja wplyw na osiagi samolotu.Konkretne wartosci odpowiednich tolerancji ustala sie na podstawie warunków technicznych produktów. Odpowiednia sztywnosc przyrzadu musi zapewnic dotrzymanie zalozonych warunków pracy w czasie eksploatacji przyrzadu. W zasad- 10 15 20 25 niczym podziale z uwagi na ich przeznaczenia rozróznia sie przyrzady: male, duze i zestawie¬ niowe. Przyrzady montazowe male sluza do ze¬ stawienia czesci w podzespoly typu zeber, wreg kadlubowych, dzwigarów, drzwi, zbiorników.Natomiast przyrzady montazowe duze sa prze¬ znaczone do laczenia podzespolów w zespoly typu usterzen, skrzydel calych lub tez ich czesci, ka¬ dlubów calych, polówek lub segmentów, lóz sil¬ nikowych, badz tez kabin. Na podkreslenie za¬ sluguje to, ze przyrzady te zawieraja w sobie elementy zapewniajace wymiennosc eksploatacyj¬ na montowanych w nich zespolów, co wiaze sie ze specjalnym systemem budowy i kontroli.Przedmiot wynalazku, dotyczy sposobu budowy przyrzadów montazowych duzych.Obecnie istnieje kilka sposobów budowy przy¬ rzadów montazowych. Mozna podzielic je na na¬ stepujace metody: plytowo-strunowa, pomiarów w trójwymiarowym ukladzie wspólrzednych i ma¬ kietowa.W metodzie plytowo-strunowej wzorniki, na przyklad dla glównych przekrojów poprzecznych, sluza do kontroli wykonania obrysów obejm du¬ zych przyrzadów montazowych oraz do ustawie¬ nia tych obejm przy zestawianiu przyrzadu. Usta¬ lenia wlasciwego polozenia przestrzennego wzor¬ ników dokonuje sie za pomoca dwu stalowych strun wedlug baz, którymi przewaznie sa otwo¬ ry przewiercone wspólnie przez komplet wzor- 5247552475 3 ników. Przewleczone struny przez otwory bazowe sygnalizuja moment zetkniecia sie struny z wzor¬ nikiem. Jednakze zwisy strun przy duzych od¬ leglosciach punktów ich zaczepienia oraz skon¬ czone wymiary otworów bazowych daja moznosc na przemieszczenie poszczególnych wzorników wzgledem siebie. Oczywiscie, ze bledy te na¬ tychmiast sa kopiowane na wyrobie. Ponadto w tej metodzie istnieje takze trudnosc dokladnego ustawienia szablonów z ramkami okuc, poniewaz sa one ustawiane tez za pomoca strun.Pod wzgledem teoretycznym najbardziej pra¬ widlowe rozwiazanie budowy przyrzadów mon¬ tazowych daje metoda pomiarów w trójwymia¬ rowym ukladzie wspólrzednych. Pozwala ona na wyznaczenie polozenia dowolnego punktu lub plaszczyzny w stosunku do dowolnych linii od¬ niesienia. W rozwiazaniu praktycznym sprowadza sie ten trójwymiarowy uklad wspólrzednych do pomiarowego doku mechanicznego dla ustalenia polozenia punktów sposobem mechanicznym lub specjalnego przestrzennego rusztowania pomia¬ rowego z wyposazeniem optycznym, albo plaskie¬ go ukladu law optycznych, które mozna nazwac dokiem pomiarowym optycznym. W takich do¬ kach pomiarowych ustawia sie dokladnie ele¬ menty bazujace w przyrzadzie. Metoda ta, co prawda nie posiada wad metody poprzedniej, ale jest bardzo zmudna, pracochlonna i wymaga ob¬ slugi wysoko wykwalifikowanej. Ponadto, po zmontowaniu przyrzad miusli byc przeniesiony z doku pomiarowego na miejsce przeznaczenia.Wlasnie te trudnosci wynikajace z potrzeby trans¬ portu gotowego, dokladnie ustawionego przynza- du na miejsce jego pracy sa dosc istotna wa¬ da stosowania doku pomiarowego. Wedlug ogól¬ nych bowiem zasad budowy przyrzadów montazo¬ wych po zestawieniu ich lub regulacji koncowej nie powinny byc one ruszane z miejsca.Wynika to z faktu, ze podczas transportu mo¬ ga nastapic odksztalcenia w konstrukcji przy¬ rzadu, co pociaga za soba bledy w wyrobie, któ¬ re beda ujawnione dopiero pózniej, na przyklad przy montazu ostatecznym, przyczyniajac sie do znacznych strat i dezorganizacji produkcji. Nato¬ miast sprawdzenie przyrzadu wymaga ponowne¬ go uzycia doku pomiarowego, ewentualnie do¬ datkowych sprawdzianów, które powoduja nad¬ mierne rozszerzenie oprzyrzadowania pomocni¬ czego. W zwiazku z tym przyrzady montazowe zestawione w doku pomiarowym posiadac musza konstrukcje specjalna, szczególnie sztywna.Montaz przyrzadów wedlug calkowitych ma¬ kiet powierzchniowych ustalajacych jednoczesnie wszystkie punkty bazujace, zarówno geometrie ze¬ spolu jak i okucia laczace, umozliwia wykona¬ nie wielu przyrzadów calkowicie identycznych.Zasada budowy przyrzadu za pomoca calkowitej makiety powierzchniowej polega na kopiowaniu ksztaltów. W ten sposób w ramie przyrzadu zo¬ staja zamocowane wszystkie zderzaki bazujace i ustalacze oraz elementy mocujace. Metoda ta jednak wymaga makiety calego zespolu wyko¬ nanej w skali 1:1 i dokladnie odwzorowujacej 4 obrys geometryczny i zasadnicze okucia. Z uwagi na wymiary gabarytowe i ciezar calkowity ma¬ kiety powierzchniowej wystepuja powazne trud¬ nosci w poslugiwaniu sie nia. W, przypadku ko- 5 niecznosci weryfikacji przyrzadu albo kontroli lub wymiany jednego z elementów bazujacych przy¬ rzadu makieta musi byc powtórnie ustawiona w przyrzadzie.Celem wynalazku jest unikniecie omówionych io wad, a szczególnie skrócenie cyklu produkcji po¬ przez wyeliminowanie dodatkowych pomocy, na przyklad calkowitych makiet powierzchniowych.Wedlug wynalazku uzyskuje sie to w ten spo¬ sób, ze montazu ustalaczy glównych okuc i naj- 15 wazniejszych obrysów dokonuje sie za pomoca ramki przestrzennej oraz makiet czastkowych przy uzyciu belki przyrzadu zaopatrzonej w widelki roz¬ stawione na calej dlugosci w równych odstepach stanowiacych wielokrotnosc wymiaru x, gdzie x 20 jest odlegloscia pomiedzy uchami ramki.Przyrzad montazowy, który jest takze przed¬ miotem wynalazku, posiada na belce w ramie przyrzadu widelki ustawione wzdluz jego osi po¬ dluznej, sluzace do ustawiania ramki przestrzen- 25 nej, przy czym rozstawienie widelek jest stale.Ponadto w sklad wyposazenia przyrzadu wchodzi wspomniana ramka przestrzenna zaopatrzona w ucha, sluzace do laczenia -z widelkami ramy przy¬ rzadu i widelki do zakladania na nia makiet 30 czastkowych.Zalety tego wynalazku sa bardzo znaczne. Ma¬ kiety czastkowe oprócz latwosci poslugiwania sie nimi, umozliwiaja takze budowe przyrzadów ma¬ lych, to znaczy ido montowania podzespolów. Po- 35 nadto wyeliminowaly calkowite makiety po¬ wierzchniowe oddajace ksztalt geometryczny ca¬ lego wyrobu. Bardzo powazna zaleta jest mozli¬ wosc jednoczesnego montazu duzych przyrzadów montazowych przy zastosowaniu tylko jednego 40 kompletu makiet czastkowych, co ma istotny wplyw na skrócenie czasu przygotowania oprzy¬ rzadowania produkcji.Istota wynalazku jest blizej pokazana w przy¬ kladzie wykonania na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia ramke przestrzenna w widoku per¬ spektywicznym, a fig. 2, 3, i 4 — trzy przy¬ padki montazu przyrzadu.W sklad przyrzadu wchodzi przestrzenna ram- 50 ka 1, rama 4 i makiety czastkowe 5, 11, 12 i 16.Ramka 1 posiada ucha 2 i widelki 3. Na belce w ramie 4 przyrzadu ustawione sa widelki 17 wzdluz jego osi podluznej na calej dlugosci. Roz¬ stawienie widelek 17 jest stale i równe — gdzie 55 2 x jest odlegloscia pomiedzy uchami 2 ramki 1.Ucha 2 oraz widelki 3 i 17 sa rozstawiane i mon¬ towane na specjalnym przyrzadzie przestrzenno- ¦4eoordyinujacym z dokladnoscia wykonania w gra¬ nicach 0,01 mm. Do ramy przyrzadu sa zamoco¬ wane ustalacze 6—10 i 13—15.Ldezbe makiet czastkowych dobiera sie w za¬ leznosci od podzialu technologicznego, co pokry¬ wa sie z liczba podzespolów fabrykacyjnych. 85 Przyjmujac okreslone polozenie osi wyrobu w52475 5 przyrzadzie okresla sie ustawienie poszczególnych makiet czastkowych w przyrzadzie w zaleznosci od tej osi i rysunku konstrukcyjnego wyirolbu.W najblizszymi mozliwym polozeniu ustawia sie ramke 1 i narzuca sie miejsce zapiecia makiety czastkowej do ramki 1. Rozstawienie widelek 3 nalezy tak dobrac, aby uzyskac mozliwosc za¬ kladania wszysitkich makiet czastkowych ko¬ niecznych w budowie przyrzadu. W przypadku duzej liczby makiet czastkowych nalezy widelki 3 na ramce 1 ustawic wedlug okreslonego modulu, podobnie, jak ustawia sie widelki 17 w ramiie 4 przyrzadu.Rozstawienia i montazu uch 2 oraz widelek 3 i 17 dokonuje sie na specjalnym przyrzadzie pTizestrzenno4coordyniujacym z dokladnoscia wyko¬ nania w granicach 0,01 mm. Montaz ustalaczy w ramie 4 przyrzadu przedstawia fig 2. Ramke 1 z zalozona makieta 5 laczy sie za posrednic¬ twem uch 2 i widelek 17 z rama 4. Widelki 17 sa zamocowane do ramy 4 przyrzadu w stalym rozstawieniu bedacym wielokrotnoscia wymiaru x, na przyklad -^ jak to pokazano na fig. 2. Po ustawieniu ramki 1 z makieta 5 dokonuje sie montazu ustalaczy 6—10 w ramie przyrzadu. Po zakonczeniu montazu ustalaczy 6—10 zwalnia sie je i wycofuje, a nastepnie zdejmuje sie makiete 5. Ramka 1 zostaje przestawiana o wymiar x lub x — w izialeznosci od potrzeb, po czym na ramke 2 1 zaklada sie nowe makiety czastkowe 11 i 12, na bazie których przeprowadza sie montaz ustala- 6 ozy 13 i 14 (fig. 3). Fig. 4 przedstawila montaz ustalacza 15 za pomoca makiety czastkowej 16.Jak juz wspomniano, na rysunku przedstawio¬ no tylko zasade montazu poszczególnych ustala- 5 czy przyrzadu. W rzeczywistosci liczbe makiet czastkowych i ich montaz nalezy wykonac w za¬ leznosci od typu konstrukcji i potrzeb technolo¬ gicznych. Kontury obejm do okreslenia geome¬ trii platowca przy tym systemie budowy przy¬ rzadów montazowych wykonywane sa z dosta¬ teczna dokladnoscia za pomoca szablonów. PL