Opublikowano: 5.X.1966 51834 KI.Z MKP UKD G 03 c euo- '-'rii i" ii 111ii i Twdrca wynalazku: dr Antoni Hartmafl Wlasciciel patentu: Instytut Geodezji i Kartografii, Warszawa (Polska) Warstwa rytownicza oraz sposób jej obróbki dla otrzymania obrazu negatywnego i pozytywnego Przedmiotem wynalazku jest warstwa rytowni¬ cza, na której zaleznie od potrzefoy moze otrzymac obraz negatywowy lufo pozytywowy. Warstwa taka ma zastosowanie w kartografii i innych pokrew¬ nych dziedzinach.Znane warstwy rytownicze stosowane odrebnie jedna dla pozytywu inne dla negatywu róznia sie miedzy soba w sposób zasadniczy skladem che¬ micznym, wlasciwosciami fizycznymi i chemiczny¬ mi oraz wygladem zewnetrznym.Warstwa wedlug wynalazku laczy w sobie jedno¬ czesnie zalety warstwy pozytywowej i negatywo¬ wej. Jej prosty sklad chemiczny i latwosc wytwarzania, pozwalaja uniknac koniecznosci po¬ slugiwania sie kilkoma asortymentami chemikalii niezbednymi dotad przy produkcji róznych warstw.Zamiast stosowania kilku lufo co najmniej dwóch warstw, jednej dla negatywu drugiej dla pozyty¬ wu, stosowanie warstwy wytwarzanej wedlug wy¬ nalazku upraszcza prace przy sporzadzaniu pozy¬ tywów, negatywów i pierworysów.Sporzadzanie warstwy nie wymaga zadnych spe¬ cjalnych przyrzadów a chemikalia i barwniki wchodzace w jej sklad sa tanie, produkowane w kraju i latwe do nabycia. Do uczulania nie jest wymagana ciemnia fotograficzna jak przy materia¬ lach chlorowce-srebrowych lecz wystarczy oswie¬ tlenie pomaranczowe lub silnie przyciemnione swiatlo dzienne. Po wyrytowaniu, w zaleznosci od potrzeby, moze byc zastosowane dowolne Ibarwie- 10 15 20 25 30 nie negatywu lub pozytywu. W zasadzie dla nega¬ tywu stosuje sie barwnik czerwony lufo czarny.Ten ostatni daje te korzysc, ze negatywy posia¬ daja silniejsze krycie co ma duze znaczenie w cza¬ sie kopiowania. Pozytyw najczesciej foywa czarny, ale stosujac rózne barwniki mozna otrzymac1,po¬ zytyw w dowolnym kolorze.Warstwa wedlug wynalazku moze byc naklada¬ na na róznego rodzaju folie z tworzyw sztucznych co ma duze znaczenie przy wykonywaniu wszelkie¬ go rodzaju prac kreslarsko-rysunkowych na tyeh materialach. Dla otrzymywania tylko negatywu warstwa ta moze byc takze nakladana na szklo.Opisywana warstwa wedlug wynalazku daje sie cienko rozprowadzic po powierzchni podkladu i jest trwala. Mozna na niej rysowac miekkim olówkiem lufo kredkami i z powodzeniem moze byc uzywana w terenie przy pracach pomiarowych i kartogra¬ ficznych. Olówek sciera sie z niej gumka co umoz¬ liwia dokonywanie (poprawek. Jest dosc odporna na uszkodzenia mechaniczne i wytrzymuje nacisk przyrzadów rytowniczych. W razie potrzeby doko¬ nania poprawek w wyrytowanym juz obrazie lufo usuniecia drobnych uszkodzen, miejsca te pokrywa sie cienka warstwa tej samej emulsji. W stanie nieuczulonym emulsja jest foardzo trwala i nie traci swych wlasciwosci fizycznych ani chemicz¬ nych przez dluzszy czas.Na opisywana warstwe wedlug wynalazku moz¬ na naniesc obraz zarówno droga fotograficzna przez 518343 51834 4 uczulenie warstwy, naswietlenie, utrwalenie i ry- towanie, jak i przez wykonanie rysunku recznie i otrzymanie negatywowego lulb pozytywowego ob¬ razu w sposób opisany ponizej.Warstwe rytownicza dla otrzymania obrazu ne¬ gatywowego i pozytywowego wedlug wynalazku wytwarza sie w sposób 'nastepujacy: Folie wylbra- na do oblania emulsja moczy sie najpierw w 2°/o roztworze lugu sodowego przez kilka godzin. Po wyjeciu z roztworu matowa powierzchnie folii, na która bedzie wylana emulsja, przeciera sie tampo¬ nem waty, plucze w (biezacej wodzie a nastepnie obmywa woda destylowana i wiesza do wyschnie¬ cia. Folii po stronie oczyszczonej nie nalezy do¬ tykac palcami. Tak oczyszczona folie kladzie sie na nieco wiekszym formacie szylby, blachy lub deski matowa strona do góry, a brzegi jej przykle¬ ja do podkladu przylepcem lub pragma. 1) Do przygotowania 250 ml emulsji rytowni- czej sitosuje sie: 2—10 g wyzszego alkoholu wyso- koczasteczkowego, spolimeryzowanego o liczbie K 45—70 rozpuszcza sie w 200 ml wody destylo¬ wanej, miesza na lazni wodnej w temperaturze 40—50*^0 a nastepnie przefiltrowuje przez wate lub bibule. 2) 1—3 ig substancji organicznej pochodzenia zwierzecego, o wlasciwosciach klejacych rozpuszcza sie w 100 ml wody destylowanej na lazni wodnej w temperaturze 40—70qC i przefiltrowuje przez wate. Do tak przygotowanego roztworu dodaje sie 1—3*7o srodka garbujacego w stosunku 10 :1 i do¬ kladnie miesza z roztworem. 3) 3—5 g rozdrobnionej soli potasowej wyzszego kwasu tluszczowego o zawartosci 15—20 wegli w lancuchu rozpuszcza sie w 100 ml wody destylo¬ wanej czesto mieszajac w temperaturze 50—80°C.Cieply roztwór przefiltrowuje sie przez wate. 4) 10—50 g czystego, nieorganicznego zwiazku olowiawego nierozpuszczalnego w wodzie a latwo rozpuszczalnego w niektórych kwasach organicz¬ nych i nieorganicznych.Z tak przygotowanych skladników przygotowu¬ je sie emulsje przez roztarcie ich w mozdzierzu porcelanowym w nastepujacej kolejnosci i propor¬ cjach: do 100—150 ml roztworu 1 wsypuje sie skladnik 4 i uciera sie przez 2—3 minuty az do roztarcia grudek. Nastepnie do tej mieszaniny dodaje sie 10—30 mi cieplego roztworu 2, a po wymieszaniu ich, wlewa sie 50—100 ml cieplego roztworu 3 i wszystkie skladniki jeszcze raz dokladnie miesza.Takprzygotowana emulsja po osiagnieciu tempe¬ ratury pokojowej jest gotowa do uzytku.Podczas ucierania i mieszania powstaje piana, która jest szkodliwa dla jednolitosci warstwy. Naj¬ lepiej ja usunac przez przelanie emulsji z mozdzie¬ rza do ^naczynia ze szklanym kranem umieszczonym na wysokosci okolo 1 cm powyzej dna. Wówczas grubszy osad zbiera sie na dnie naczynia a wycie¬ kajaca kranem emulsja jest jednolita bez piany i grubszych ziaren pigmentu. Przelewanie emulsji nalezy przerwac z chwila gdy warstwa piany zbli¬ zy sie do poziomu kranu.Emulsje wylewa sie ma przygotowana folie, polo¬ zona na plycie wirówki lub na spoziomowanej pod¬ stawie. Jezeli oblew prowadzi sie na wirówce, to emulsje wylewa sie przy wolnych obrotach od srodka ku brzegom folii. Po wylaniu emulsji szyb¬ kosc wirówki nalezy zwiekzyc celem zrzucenia 5 nadmiaru emulsji.Przy wykonywaniu oblewu folii umieszczonej na spoziomowanej podstawie, wylana emulsje na¬ lezy szybko rozprowadzic szklana bagietka w ksztalcie kija hokejowego i pozostawic w spo- 10 koju az do wyschniecia.Na wirówce emulsja schnie szybciej. Grubosc warstwy powinna wynosic okolo 8 mikronów. Po wyschnieciu emulsja ma kolor bialy, jest wrazliwa na wode, elastyczna, ale odporna na lekkie zadra- 15 pania.Uczulenie emulsji na folii odbywa sie w naste¬ pujacy sposób: w pomieszczeniu o przytlumionym swietle uczula sie emulsje przecierajac lekko cala powierzchnie najpierw w jednym, a potem w dru- 20 gim, prostopadlym do pierwszego, kierunku tam¬ ponem waty zwilzonym mieszanina równych czesci: 2—5°/o roztworu soli srebrowej w wodzie destylo¬ wanej i 1—3°/o roztworu srodka zwilzajacego prze- filtrowanych przez bibule. Mieszanine te sporza- 25 dza sie przed uzyciem. Uczulania najlepiej dokony¬ wac przy uzyciu rekawiczek lub palcy gumowych.Aby przyspieszyc wyschniecie folii mozna ja suszyc strumieniem zimnego powietrza. Po wyschnieciu warstwa jest uczulona na swiatlo.J0 Warstwa na plycie moze byc uczulana w dowol¬ nym czasie po jej wyschnieciu.Plyte uczulona, jak wyzej, umieszcza sie w ko¬ pioramie prózniowej na odpowiednim negatywie fotograficznym i naswietla lampa lukowa lub rte- 35 ciowa z odleglosci 80 cm od szylby kopioramy.Po naswietleniu i wyjeciu folii z kopioramy wi¬ doczny jest obraz pozytywowy w kolorze sepii.Aby go utrwalic nalezy plyte kapac 45—60 sekund w lOtyo wodnym roztworze tiosiarczanu sodu z do- 40 datkiem srodka garbujacego, plukac w wodzie oko¬ lo 1 minuty i wysuszyc.Po dobrym wysuszeniu folii, umieszcza sie ja na stole podswietleniowym i rytuje obraz przy pomocy przyrzadów do rytowania na folii. W miejscach ry- 45 towanych emulsja schodzi w postaci drobnych wiórek lulb proszku, które zmiata sie szerokim, miekkim pedzlem.Gdy obraz jest juz wyryty, w zaleznosci od po¬ trzeby, mozna otrzymac z niego inegatyw lub pozy- 50 tyw.Aby otrzymac obraz negatywowy powierzchnie calej folii powleka sie 2°/o roztworem (barwników tluszczowych rozpuszczonych w wyzszym alkoholu o zawartosci 3—6 wegli w lancuchu. Roztwór ten 55 ma wlasciwosc wsiakania tylko w powierzchnie po¬ kryta emulsja a splywa z powierzchni niepokry- tej.Aby otrzymac obraz pozytywowy powierzchnie folii po wyrytowaniu powleka sie 3—5Vo roztworem 60 barwnika tluszczowego rozpuszczonego w ketonie o zawartosci 2—5 wegli w lancuchu.Po wyschnieciu powierzchni folii zanurza sie ja na okres 3—5 minut do 25—30% roztworu kwasu nieorganicznego rozpuszczalnego w wodzie. W ka- 65 pieli tej emulsja pokryta barwnikiem zaczyna sie5 51834 6 rozpuszczac i schodzic z podloza. Wskutek wydzie¬ lania sie pecherzyków gazu emulsja kawalkami szybko odpada od folii. Nastepnie folie plucze sie pod strumieniem biezacej wody i przeciera miekka szczotka. Jezeli na folii pozostaja drobne pozosta¬ losci emulsji z barwnikiem, zabieg powtarza sie ponownie. Na wyplukanej i wysuszonej folii pozo¬ staje wyrazny i ostry obraz pozytywowy.W zaleznosci od zastosowanego koloru barwnika tluszczowego w wyzej podanych roztworach mozna otrzymac obraz negatywowy lub pozytywowy w dowolnym kolorze. PL