Opublikowano: 6.XI.1965 50311 KI. 42b, 3 MKP 6 0$b 2 UKD ':Orr7:'\'7 Twórca wynalazku: dr inz. Jerzy Gazdzicki Wlasciciel patentu: Instytut Geodezji i Kartografii, Warszawa (Polska) Przyrzad do dokladnego mierzenia odleglosci na mapach Przedmiotem wynalazku" jest przyrzad do po¬ miaru odleglosci na mapach, pozwalajacy na do¬ kladny pomiar odleglosci miedzy dwoma punktami bez uzycia cyrkla.Do dokladnych pomiarów odleglosci dwóch punk¬ tów na mapach sa stosowane tak zwane podzielki transwersalne wygrawerowane na plytkach mosiez-' nych (fig. 1 przedstawia taka podzialke opracowa¬ na dla skali 1 :50C0). Do mierzenia odleglosci po¬ miedzy punktami A i B ustawia sie cyrkiel tak, aby jedno ostrze cyrkla znalazlo sie na punkcie A, drugie na punkcie B, po czym przyklada sie cyrkiel do podzialki i po odpowiednim przesunieciu odczy¬ tuje poszukiwana odleglosc. Analogiczne czynnosci, choc w odwrotnej kolejnosci, wykonuje sie przy odmierzaniu od punktu A danej odleglosci wzdluz prostej AB.Jednoczesne operowanie dwoma przyrzadami: cyrklem oraz podzialka transwersalna, nie jest wy¬ godne, trwa dosc dlugo, wiaze sie z pewnym znisz¬ czeniem powierzchni mapy przez liczne uklucia i — co jest wada najwazniejsza, dosc czesto nie daje spodziewanych rezultatów dokladnosciowych.Wynika to z faktu, ze po odjeciu od mapy cyrkiel zmienia swoje ustawienie na skutek naprezen pow¬ stalych przy pomiarze.Wymienionych wad nie posiada przyrzad wedlug wynalazku, który pozwala na bezposredni doklad¬ ny odczyt odleglosci z jednym tylko ukluciem.Zagadnienie to rozwiazano wedlug wynalazku 30 przez zastosowanie podzialki spiralnej w ukladzie wspólrzednych biegunowych i zaopatrzenie przy¬ rzadu w nakluwacz umieszczony w punkcie biegu¬ nowym spirali. Dla przejrzystosci i latwosci odczy¬ tu zastosowano tylko wycinek spirali i caly przy¬ rzad w postaci prostokatnej plytki z materialu przezroczystego ze skala (najlepiej trawiona) na spodniej stronie plytki.Na rysunku fig. 1 przedstawia znana podzialke transwersalna, fig. 2 — przykladowy przyrzad we¬ dlug wynalazku w widoku z góry» fig. 3 — ten sam przyrzad w widoku z boku i fig. 4 — odczytywanie romiaru przy uzyciu tego przyrzadu.Przyrzad wedlug wynalazku sklada sie z dwóch zasadniczych czesci, a mianowicie: przezroczystej plytki 1, najlepiej z tworzywa sztucznego, z nanie¬ siona na nia siatka podzialki spiralnej i przytwier¬ dzonego do tej plytki przykladowego nakluwacza 2 zaopatrzonego w igle 3 z glówka 4 i srubowa spre¬ zynka 5.Siatka linii jest utworzona przez odcinki spirali logarytmicznej o równaniu we wspólrzednych bie¬ gunowych p = a.ek^ gdzie p i i| sa to wspólrzedne biegunowe, a i k wspólczynniki, oraz e podstawa logarytmów na¬ turalnych.Uwidoczniony przykladowo na fig. 2 przyrzad ma siatke obliczona dla mapy o podzialce 1 : 5.000. 5031150311 Biegunem jest punkt 0 znajdujacy sie w srodku otworu 6 przewierconego w plytce 1 dla dobrej obserwacji ostrza igly 3 w czasie nakluwania. Kaz¬ dy z wykreslonych odcinków spirali jest miejscem geometrycznym punktów, których odleglosci od bieguna zmieniaja sie w granicach 10 metrów. Opar¬ cie konstrukcji o spirale logarytmiczna nie jest ko¬ nieczne, choc wskazane, poniewaz umozliwia uzy¬ skanie równomiernosci podzialki. Spirala logaryt¬ miczna nie jest jednak korzystna w poblizu bie¬ guna 0, wobec czego w okolicy bieguna stosuje sie swiadoma jej deformacje dajaca przejrzystszy od¬ czyt.Odkluwacz 2 (fig. 3) sluzy do odkluwania punk¬ tów na mapie. Odklucie nastepuje przez nacisniecie glówki 4 igly 3, odciaganej sprezyna 5. Ostrze igly 3 przechodzi przez biegun 0 w otworze 6 o srednicy kilku milimetrów.- Dzieki zastosowaniu podzialki spiralnej pomiar odleglosci AB sprowadza sie do naklucia punktu A igla 3 odkluwacza, obrócenia podzialki tak, aby punkt B znalazl sie na jednym z luków podzialki, oraz do odczytania odleglosci. Na fig. 4 mozna od¬ czytac odleglosc 212,6 m.Przy odmierzaniu okreslonej odleglosci od punk¬ tu A wzdluz prostej AB postepuje sie odwrotnie, a.mianowicie ustawia sie jfodzialke tak, at5y odczyt na punkcie A odpowiadal tej odleglosci, zas ostrze igly znalazlo sie na prostej AB, po czym naciska sie glówke igly, odkluwajac poszukiwany punkt.Przedstawiona podzialka umozliwia bezposrednie mierzenie i odmierzanie, odleglosci znajdujacych sie w przedziale od 30 m do 700 m. Do mierzenia odleglosci w przedziale od 0 do 30 m sluzy dodat¬ kowa podzialka 8, a podzialka 9 ma znaczenie po¬ mocnicze.Przykladowy, uwidoczniony na fig. 4 odkluwacz mozna zastapic konstrukcja prostsza w postaci sprezynki plaskiej z zamocowana na koncu, na stale, igla. W tym przypadku ostrze igly wychyla sie po luku, ale przy dobrze dobrajiych parame¬ trach teoretyczny blad praktycznie nie ma zna¬ czenia. PL