Przedmiotem niniejszego wynalazku jest me¬ chanizm srubowy ze sruba o skoku promienio¬ wo-zmiennym, majacy zastosowanie: jako me¬ chanizm zmiany ruchu obrotowego na ruch pro¬ stoliniowy lub krzywoliniowy, umozliwiajacy bezstopniowa i dokladna zmiane predkosci ru¬ chu prostoliniowego lub krzywoliniowego przy stalym ruchu obrotowym; jako uniwersalny wzornik do obróbki powierzchni srubowych o skoku stalym ,zmiennym osiowo, zmiennym pro¬ mieniowo lub zmiennym osiowo i promieniowo.Obecnie stosuje sie do zmiany ruchu obroto¬ wego na prostoliniowy takie urzadzenia jak: mechanizmy srubowe z sruba o skoku stalym lub osiowo zmiennym; mechanizmy kolo zeba- terzebatka lub slimak-zebatka; mechanizmy cierne — kolo gladkie-listwa gladka; mecha¬ nizmy dzwigniowe, korbowe, jarzmo we; oraz me¬ chanizmy krzywkowe z krzywkami plaskimi lub przestrzennymi, stosowane w przyrzadach do pomiarów wielkosci fizykalnych, maszynach * matematycznych itp. aparatach precyzyjnych, dzialajace na zasadzie podanej w opisie paten¬ towym niem. nr 363421.Dla uzyskania ruchu prostoliniowego stosuje sie poza tym napedy hydrauliczne i pneuma¬ tyczne (uklad cylinder-tlok). Mechanizmy te posiadaja nastepujace wady: mechanizmy sru¬ bowe ze sruba o skoku stalym, mechanizmy kolo zebate-zeJjalfer-^mechanizTny cierne kolo- listwa gladka nie umozliwiaja zmiany predkos¬ ci ruchu prostoliniowego przy stalej predkosci ruchu obrotowego.Mechanizm srubowy ze sruba o skoku osio- wo-zmiennym narzuca elementowi wykonuja¬ cemu ruch prostoliniowy okreslone 'prawo zmia¬ ny predkosci tylko w funkcji drogi. Zmiana tego prawa pociaga za soba koniecznosc wy¬ miany sruby co jest uciazliwe i kosztowne.Równiez i ten mechanizm nie umozliwia wiec zmiany predkosci ruchu prostoliniowego przy stalej predkosci ruchu obrotowego niezaleznie od chwilowego wzajemnego polozenia czlonów mechanizmu.Napedy hydrauliczne i pneumatyczne nie po¬ zwalaja na uzyskanie stalych predkosci ruchu prostoliniowego w warunkach praktycznych, zwlaszcza przy malych predkosciach ruchu pro¬ stoliniowego (0-t:50 mm/min), nawet przy zasto¬ sowaniu zlozonych i kosztownych ukladów sta¬ bilizacyjnych. Wykonanie elementów napadów hydraulicznych i pneumatycznych nastrecza zawsze powazne trudnosci technologiczne, co pociaga za soba stosunkowo wysokie koszty na¬ wet prostych urzadzen.Mechanizmy dzwigniowe, jarzmowe i korbo¬ we umozliwiaja zmiane predkosci ruchu prosto¬ liniowego przy stalej predkosci ruchu obroto- ifwegQ? jednfckz^%^£skany ruch prostoliniowy % kc^ifca sj&lw^gjple11^ predkoscia zmienna, za¬ lezna od chwilowego wzajemnego polozenia czionów mechanizmu, co jest podstawowa wa¬ da tych urzadzen. Mozliwe jest wprawdzie sto¬ sowanie dodatkowych ukladów wyrównawczych, calkowite uniezaleznienie predkosci ruchu pro¬ stoliniowego od wzajemnego chwilowego polo¬ zenia czlonów mechanizmu jest to jednak bar¬ dzo trudne i dotyczy tylko krótkiego odcinka toru prostoliniowego. Mechanizm traci przy tym praktycznie zdolnosc do przenoszenia wiek¬ szych obciazen; mechanizmy krzywkowe wedlug opisu patentowego niem. KI. 47h,2 nr 363421 z 1922 r. (fig. 2 i 4) wymagaja sprezystego do¬ cisku palca lub waleczka do powierzchni robo¬ czej krzywki, co komplikuje budowe, zmniejsza pewnosc dzialania (zwlaszcza przy zmiennych obciazeniach) i znacznie obniza maksymalne dopuszczalne obciazenie w ukladzie palec (wa¬ leczek) — krzywka. Obróbka krzywki, która w tym wypadku jest zlozona powierzchnia stoz¬ kowa o kierownicy niekolowej i pobocznicy nie- prostoliniowej (tzw. konoid) nastrecza duze trudnosci i musi byc wykonywana metoda ko¬ piowa lub recznie — co wplywa na zmniejsze¬ nie dokladnosci ksztaltowej powierzchni obra¬ bianej i podwyzszenie kosztów obróbki. Powyz¬ sze uwagi dotycza tez mechanizmów pokaza¬ nych na fig. 1 i 3 wyzej wiemienionego nie¬ mieckiego opisu patentowego, przy czym mecha¬ nizm pokazany na fig. 1 nie zamienia ruchu obrotowego na prostoliniowy tylko transformu¬ je ruch prostoliniowy. Mechanizm wedlug fig. 3 niemieckiego opisu patentowego w ogóle nie moze byc brany pod uwage jako mechanizm dokaldny napedu maszyn roboczych, gdyz ze wzgledu na zastosowanie tasmy sprezystej na¬ daje sie do przenoszenia tylko minimalnych obciazen. Poza tym zaden z mechanizmów po¬ danych w niemieckim opisie patentowym KI. 47h, 2 nr 363421 z 1922 r. (w szczególnosci fig. 2) nie umozliwia bezstopniowej i dokladnej zmiany predkosci ruchu krzywoliniowego (w szczególnosci obrotowego).Tych wad nie posiada nizej opisany wynala¬ zek, dotyczacy mechanizmu srubowego ze sru¬ ba o skoku promieniowo-zmiennym. Mecha¬ nizm sklada sie z dwóch glównych elementów: sruby o skoku zmiennym w zaleznosci od od¬ leglosci od osi sruby (skok promieniowo-zmien- ny )oraz wspólpracujacego z nia waleczka (lub palca) wodzika. Jezeli odleglosc waleczka (pal¬ ca) wodzika od osi sruby jest stala wówczas obrót sruby ze stala predkoscia katowa powo¬ duje przesuw wodzika ze stala predkoscia li¬ niowa, jak w znanych mechanizmach srubo¬ wych o skoku stalym. Jesli zmieni sie odleglosc waleczka (palca) wodzika od osi sruby, wówczas bez zmiany predkosci katowej sruby uzyska sie rózna cd poprzedniej predkosc liniowa walecz¬ ka (palca) wodzika wspólpracujacego ze sruba.Mechanizm wedlug wynalazku umozliwia cia¬ gla zmiane predkosci wodzika, przy stalych obrotach sruby. Zadana predkosc wodzika uzys¬ kuje sie przez ustawienie waleczka wodzika w odpowiedniej odleglosci od osi sruby za po¬ srednictwem mechanizmu sterujacego, skonstru¬ owanego stosownie do potrzeb zwiazanych z konkretnymi zastosowaniami mechanizmu. Me¬ chanizm ze sruba o skoku promieniowo-zmien¬ nym zapewnia ruch przymusowy wodzika (za¬ sada jednobieznosci) bez uzycia sprezystego do¬ cisku waleczka do powierzchni wspólpracujacej, przez prowadzenie waleczka w rowku srubo¬ wym sruby o skoku promieniowo-zmiennym; oraz posiada mozliwosc zmiany kierunku ruchu wodzika bez zmiany kierunku ruchu obroto¬ wego sruby, przez zastosowanie dwóch krzyzu¬ jacych sie linii srubowych na jednym walcu, jak w odpowiednich zwyklych mechanizmach sru¬ bowych. W pewnych wypadkach powierzchnia srubowa ruchu powrotnego moglaby miec odpo¬ wiednio duzy skok staly, co umozliwiloby ma¬ ksymalne wykorzystanie mechanizmu gdyby mial on byc zastosowany do napedu elementu roboczego pracujacego w jednym kierunku a w drugim poruszajacego sie ruchem jalowym.Mechanizm wedlug wynalazku posiada moz¬ liwosc zmiany bezstopniowej dokladnej nie tyl¬ ko predkosci ruchu prostoliniowego, lecz takze krzywoliniowego, a w szczególnosci obrotowo- wahadlowego. W tym celu nalezy powierzchnie srubowa o skoku promieniowo-zmiennym na¬ ciac nie na walcu lecz na bryle obrotowej o od- — 2 —powiedniej krzywoliniowej (w szczególnosci lu¬ kowej) pobocznicy.Mechanizm srubowy wedlug wynalazku jest przedstawiony na rysunku, na którym fig. 1 pokazuje schemat tego mechanizmu ze sruba o skoku promieniowo-zmiennym, fig. 2 — przy¬ klad zastosowania mechanizmu do bezstopnio- wej dokladnej zmiany predkosci ruchu obroto- wego-wahadlowego, a fig. 3 — uklad mechaniz¬ mu ze sruba o skoku promieniowo-zmiennym i mechanizmu z? sruba o skoku stalym do za¬ miany ruchu obrotowego na ruch prostoliniowy / mozliwoscia bezstopniowej dokladnej zmiany predkosci ruchu prostoliniowego na dlugim od¬ cinku.Mechanizm srubowy wedlug wynalazku skla¬ da sie ze sruby S o skoku zmiennym w zalez¬ nosci od odleglosci od osi powierzchni srubo¬ wej, elementu R wspólpracujacego ze sruba S oraz urzadzenia U umozliwiajacego zmiane od¬ leglosci elementu R od osi sruby S. Skok sru¬ by S jest zmienny w zaleznosci od odleglosci punktu lezacego na powierzchni srubowej od osi tej powierzchni srubowej.Element R wspólpracujacy z ta powierzchnia srubowa moze byc przemieszczany recznie lub mechanicznie i ustawiany w wiekszej lub mniejszej odleglosci od osi sruby S.Mechanizm srubowy z sruba o skoku promie¬ niowo-zmiennym moze znalezc zastosowanie we wszystkich dziedzinach techniki gdzie zachodzi potrzeba zmiany predkosci, w szczególnosci bez¬ stopniowej i dokladnej zmiany predkosci linio¬ wej (uklady kinematycznie „sztywne"), np. w budowie obrabiarek skrawajacych do metali, drewna, tworzyw sztucznych i innych maszyn roboczych, a takze w budowie aparatów po¬ miarowych, kontrolnych i tym podobnych apa¬ ratów precyzyjnych. PL