Wynalazek dotyczy refraktometru, który moz¬ na uzywac zarówno przy zastosowaniu swiatla padajacego, jak równiez swiatla odbitego, który zaopatrzony jest w nieruchomy pryzmat po¬ miarowy i lamana lunete, za pomoca którego mozna przeprowadzac pomiary w szerokim za¬ kresie, przy czym luneta sklada sie z wychyl- nych czesci obiektywu i stalego okularu.Refraktometry zaopatrzone w stale pryzmaty pomiarowe pozwalaja latwo wytworzyc doklad¬ nie padajacy promien swiatla w celu ustalenia polozenia linii granicznej calkowitego odbicia swiatla.Znane sa refraktometry, które sa zaopatrzone w wychylne, czesciowo lamane lunety. Zasad¬ nicza wada tych refraktometrów jest brak nie- •) Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze wspól¬ twórcami wynalazku sa Willi Gótze i Wolfgang Nebe. ruchomego wziernika okularu. Poniewaz osoba wykonujaca pomiar jest zmuszona do ciaglej zmiany postawy w czasie wykonywania po¬ miaru, jest to powodem dodatkowego zmecze¬ nia, które wplywa w sposób ujemny na wyniki pomiaru. W celu usuniecia tej wady zostaly wykonane refraktometry, w których pryzmat pomiarowy i luneta sa zamocowane na stale, a do pomiaru stosuje sie obrotowe lustro umiesz¬ czone pomiedzy pryzmatem pomiarowym a lu¬ neta. Korzysc wynikajaca z wygodnego wzier¬ nika okularowego jest umniejszona tym, ze lustro jest skrecane tylko o polowe kata gra¬ nicznego calkowitego odbicia i w zwiazku z tym nie jest calkowicie wykorzystana dokladnosc pomiarowa mozliwa do osiagniecia.Wedlug wynalazku zbudowano refraktometr, który odpowiada wymogom zarówno odnosnie wygody przeprowadzania pomiaru jak równiez pewnosci pomiaru. Wykorzystano równiez moz-liwa do osiagniecia dokladnosc pomiaru. Osiag¬ nieto to dzieki temu, ze os optyczna lunety ma przynajmniej jeden punkt wspólny z osia wy¬ chylen lunety i ze punkt ten lezy w plaszczyz¬ nie lustrzanego odbicia, obracajacej sie wokól osi wychylen odpowiednio do wychylen czesci obiektywu. Plaszczyzna ta odbija wiazke pro¬ mieni obrazowych wychodzacych z obiektywu, skierowujac ja w niezmiennym kierunku.W ukladzie tym os wychylen lunety przecho¬ dzi przez plaszczyzne lustrzanego odbicia, przy czym plaszczyzna ta w czasie wychylen lune¬ ty wykonuje obrót równy co do wartosci kata wychylenia lunety, lub tez os wychylen lunety moze lezec w plaszczyznie lustrzanego odbicia, która w czasie wychylen lunety wykonuje obrót o polowe kata wychylenia lunety. W pierw¬ szym przypadku promienie obrazowe przebie¬ gaja, po odbiciu w plaszczyznie lustrzanego od¬ bicia, równolegle do osi wychylen. W czasie wychylen obiektywu nastepuje pochylenie obra¬ zu, które moze byc skompensowane za pomoca pryzmatu odwracajacego obraz. W drugim przypadku optyczna os lunety z osia wychylen stykaja sie jedynie w jednym punkcie, który jest równoczesnie punktem zalamania osi optycznej.W celu uniemozliwienia powstawania bledów pomiaru, wywolanych czynnikami zewnetrzny¬ mi, np. przez niezamierzony i niekontrolowany ruch obydwu czesci lunety wzgledem siebie, ce¬ lowe jest zwiazanie obiektywu i krzyza pomia¬ rowego w jeden sztywny uklad, to jest umiesz¬ czenie krzyza pozarowego w wychylonej czesci lunety.Inna znamiennoscia wynalazku jest polozenie osi wychylen czesci obiektywu tego rodzaju re¬ fraktometru o szerokim zakresie pomiaru. Wy¬ chodzace pod róznymi katami z pryzmatu po¬ miarowego promienie glówne wiazek promieni, zaleznymi od rodzaju substancji poddawanej pomiarowi, tworza styczne okreslonej przez nie ewoluty. Z tego wzgledu os obiektywu lunety musi stanowic styczna do tej ewoluty, jezeli oswietlenie obiektywu lunety ma byc równo¬ mierne. Przy znanych refraktometrach, które sa zaopatrzone w wychylna lunete lub w wy- chylny pryzmat, os wychylen przebiega W przy¬ blizeniu przez punkt ciezkosci ewoluty. Z tego wzgledu nastepuja równolegle do osi obiektywu przemieszczenia wychodzacych z pryzmatu po¬ miarowego promieni glównych, których jednak ze wzgledu na dokladnosc pomiaru nalezy jak najbardziej unikac. Wedlug wynalazku osiaga sie to w ten sposób, ze ewolute zastapiono w pierwszym przyblizeniu przez luk kola, któ¬ rego srodek pokrywa sie z srednim srodkiem krzywizny ewoluty i który lezy na lub w po¬ blizu osi wychylen czesci obiektywu. Dopiero tego rodzaju polozenie osi obrotu wzgledem srodka krzywizny ewoluty zapewnia przy re¬ fraktometrach o duzym zakresie pomiaru sta¬ le pokrywanie sie promieni glównych i osi obiektywu i tym samym równomierne oswietle¬ nie obiektywu.Na rysunkach fig.' 1 przedstawia przyklad wykonania przedmiotu wedlug wynalazku w rzucie pionowym, fig. 2 — przekrój podluzny obejmujacy os wychylen, fig. 3 i 4 — w rzu¬ cie pionowym i w widoku z góry czesci ukladu optycznego innego przykladu wykonania. Fig. 5 sluzy do objasnienia wzajemnego usytuowania osi obrotu lunety i osi obrotu obiektywu.Na fig. 1—4 oznaczono liczba 11 plyte pod¬ stawowa, do której przytwierdzone sa pod¬ stawa 12 do pryzmatu 13, luneta z osia optycz¬ na O—O i podzialka 14. Pryzmat pionowy 13 jest zwiazany za pomomca oprawy 15 sztywno z podstawa 12. Luneta sklada sie z czesci 16 w ksztalcie litery „U", osadzonej na podsta¬ wie 12, wychylnie ulozyskowanej na osi S—S, prostopadlej do plaszczyzny przekroju glówne¬ go pryzmatu, przy czym ramiona tej czesci 16 sa wzgledem siebie skrecone, a ponadto z obiek¬ tywu 17, z krzyza pomiarowego 18 i z dwóch zwierciadel 19 i 20, oraz z zawierajacej okular 22 czesci okularu 21, umocowanej do podsta¬ wy 12.W celu umozliwienia doprowadzenia promie¬ ni idacych z wychynej czesci obiektywu 16 do nieruchomej czesci okularu 21 zastosowano zwierciadlo 23 obracalne w kazdym przypadku dookola osi wychylonej S—S, przy czym war¬ tosc kata obrotu zwierciadla jest uzalezniona od jego polozenia w odniesieniu do osi wychy¬ len. W uwidocznionej na fig. 1 i 2 pozycji zwierciadlo 23 jest nachylone zarówno do osi optycznej O—O, jak równiez do osi wychylen 5—S o kat 45°. Os optyczna czesci okularu 21 i os wychylen obiektywu 16 przedluzaja sie wzajemnie. Kierunek okularu jest zgodny z osia wychylen obiektywu. Takie ustawienie zwier¬ ciadla jest wówczas przydatne, jesli os okularu i os wychylen obiektywu znajduja sie w tej samej plaszczyznie. Miedzy okularem 22 a zwier¬ ciadlem 23 znajduje sie pryzmat zwrotny 24, osadzony w tubusie 25, który przytwierdzony -3-jest do podstawy 12 obracalnie dookola osi optycznej O—O. Dwie soczewki skupiajace 26 i 27 powoduja równoleglosc wiazki promieni przechodzacych przez pryzmat 24. Przy wy¬ chylaniu lunety 16 tubus 25 obraca sie o po¬ lowe kata wychylenia. Do przenoszenia i ste¬ rowania ruchu sluza dwa wience zebate 28 i 29, ze stozkowymi kolami zebatymi, umieszczone wspólosiowo wzgledem osi lunety O—O, przy czym wieniec zebaty 28 polaczony jest z czescia lunety 16 w ksztalcie litery „U", a wieniec ze¬ baty 29 zwiazany jest sztywno z podstawa 12 oraz kolo zebate stozkowe 30, którego os usy¬ tuowana jest prostopadle do wspólnej osi obro¬ tu obydwu wienców zebatych, które wspóldzia¬ la z wiencami zebatymi 28 i 29. Do podstawy 12 przytwierdzona jest wspólosiowo do osi S—S podzialka 14 na przeciw której obraca sie wska¬ zówka 31 polaczona z czescia lunety 16.W przedstawionym na rysunku polozeniu znajduja sie w plaszczyznie poziomej zarówno plaszczyzna pomiarowa pryzmatu 13 jak rów¬ niez os obiektywu 17. W celu dokonania po¬ miaru umieszcza sie badana substancje na po¬ ziomej powierzchni pomiarowej. Wiazka pro¬ mieni padajacych ze zródla swiatla (nie uwi¬ docznionego na rysunku) na powierzchnie po¬ miarowa doznaje zalamania, którego stopien zalezy od rodzaju substancji. Z tego wzgledu wiazka promieni nie dociera na ogól do obiek¬ tywu lunety 17. Aby ustawic os wiazki pro¬ mieni w poblizu obiektywu i równolegle do osi optycznej lunety, albo by pokrywala sie ona z ta osia, musi czesc lunety 16, o ksztalcie li¬ tery „U" zostac odpowiednio wychylona. Dopie¬ ro wtedy, po skierowaniu wiazki promieni obra¬ zowych przez zwierciadla 19 i 20 rzuca obiek¬ tyw 17 obraz linii granicznej calkowitego od¬ bicia na plaszczyzne krzyza pomiarowego 18.Promienie swietlne, biegnace od krzyza po¬ miarowego sa przeprowadzane w kierunku osi obrotu za pomoca zwierciadla 23 ustawionego pod katem 45° do osi obrotu i osi optycznej.Za pomoca ukladu soczewek 26 i 27 wytwarza sie w plaszczyznie obrazu okularu Obraz krzy¬ za pomiarowego 18 jak równiez linni granicz¬ nej calkowitego odbicia^swiatla. Obydwa obra¬ zy mozna ogladac za pomoca okularu 22, a za pomoca wychylania czesci obiektywu 16 mozna obrazy te doprowadzic do pokrycia. Pryzmat 24 umieszczony obrotowo pomiedzy soczewkami 26 i 27 powoduje kompensacje skrecenia obrazu, która zostala wywolana przez wychylenie czesci obiektywu. Wychylenie to mozna odczytac na podzialce 14 jako wspólczynnik zalamania swia¬ tla danej substancji.W przykladzie wykonawczym wedlug fig. 3 i 4 os wychylen czesci obiektywu 16 lezy w plaszczyznie odbijajacej zwierciadla 23. Kat pomiedzy osia optyczna a powierzchnia zwier¬ ciadla zmienia sie wraz z nastawieniem lunety.Os optyczna stalej czesci okularu 21 jest usy¬ tuowana pionowo w stusunku do osi wychylen S—S. Na skutek tego stosowac mozna takie po¬ lozenie zwierciadla wtedy, gdy optyczna os czesci okularu i os wychylen znajduja sie w róz¬ nych plaszczyznach. Promien glówny biegnacy od .obiektywu 17 poprzez zwierciadla 19 i 20 ma byc kierowany za pomoca zwierciadla 23 zawsze w niezmiennym kierunku czesci okula¬ ru 21. Cel ten osiaga sie, dzieki zastosowaniu prawidel odbicia ustalonych przez optyke geo¬ metryczna w takim przypadku, jezeli przy wy¬ chylaniu czesci obiektywu 16, zwierciadlo 23 wychyla sie wokól osi S—S o kat bedacy po¬ lowa kata wychylen obiektywu. Do sterowania ruchami lustra sluzy przekladnia planetarna 32, 33 i 34 o stosunku przelozenia 1:2. Kolo pla¬ netarne 32 tej przekladni jest umieszczone na wale 35 czesci obiektywu, a drugie planetarne kolo zebate 33 noszace lustro 23, jest umiesz¬ czone na podstawie 12.Poza ukladem optycznym skladajacym sie z dwóch soczewek 36 i 37 sluzacym do rzucania obrazu w linii granicznej calkowitego odbicia i krzyza pomiarowego 18 w plaszczyznach obra¬ zu okularu, zastosowano w przestrzeni, w któ¬ rej przebiegaja promienie obrazowe w stalej czesci lunety, dwa dalsze optyczne elementy kierujace 38 i 39, z których element 38 sluzy do odbicia obrazu podzialki 14 w kierunku lu¬ nety. Elementem tym moze byc diagonalna plaszczyzna odbijajaca pryzmatu w "ksztalcie kostki, umieszczonego w miejscu przebiegu promieni lub tez nieprzezroczyste skladane lustro. Podzialka 14 oslaniana za pomoca obu¬ dowy czesci okularu jest umocowana na wale 35 w taki sposób, ze obraca sie wraz z czescia lu- ney 16 o ksztalcie litery „U" wokól osi S—S.Miejsce odczytu znajduje sie stale w ploszczyz- nie ogniskowej soczewki 36.Jak juz wspomniano, obydwa ramiona czesci lunety o ksztalcie litery „U" moga byc wzgle¬ dem siebie skrecone. Powodem tego jest to, ze os optyczna Oi—Oi obiektywu 17, która równo¬ czesnie'* jest osia jednego z ramion obiektywu, przechodzi obok osi wychylen S—S (fig. 5). Os obiektywu 01—Ol jest styczna do kola fc opd-sanego wokól osi wychylen S—S, które w przy¬ blizeniu zastepuje ewolute. Aby promien glów¬ ny skierowac poprzez krzyz pomiarowy 18 osi S—S, musi drugie ramie lunety o ksztalcie li¬ tery „U", którego os jest identyczna z czescia osi optycznej 02—02 przebiegajacej przez sro¬ dek krzyza pomiarowego, byc skrecona wzgle¬ dem ramienia pierwszego. Stad tez glówna plaszczyzna zwierciadla 20 musi byc skrecona wzgledem glównej plaszczyzny zwierciadla 17 o kat a. Ten kat pomiedzy glównymi plaszczyz¬ nami zwierciadel 19 i 20 jest powodem skosne¬ go polozenia linii granicznej calkowitego od¬ bicia w obrazie okularu 22. Kat ten jest nieza¬ lezny od kata wychylenia czesci obiektywu 16 i moze byc zniesiony za pomomca znanych srod¬ ków optycznych, które dla uproszczenia nie zo¬ staly uwidocznione na rysunku. PL