ublikowano dnia 4 czerwca 1963 r.POISKIEJ RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ OPIS PATENTOWY yoslfyo Nr 46954 KI. 21 a4, 8/01 KI. internat. H 03 b Instytut Lacznosci*) Warszawa, Polska Przestrajalny generator drgan elektrycznych o czestotliwosciowej charakterystyce napiecia wyjsciowego z góry zadanej Patent trwa od dnia 11 grudnia 1961 r.Jezeli dlugosc fali roboczej radiokomunikacyj¬ nego nadajnika albo odbiornika trzeba w trak¬ cie eksploatacji czesto zmieniac, to urzadzenie to wymaga generatora drgan elektrycznych o czestotliwosci w pewnym pasmie przestrajal- nej, przy czym pasmo to w niektórych przypad¬ kach bywa stosunkowo szerokie. Podobnego ge¬ neratora potrzeba niejednokrotnie w ukladach i zestawach pomiarowych.Jezeli czestotliwosc robocza danego generato¬ ra wyznacza wchodzacy w jego sklad elektrycz¬ ny dwójnik rezonansowy, to generator latwo przestrajac zmieniajac reaktancje jednego z two¬ rzacych ten dwójnik elementów, wyznaczaja¬ cych jego czestotliwosc rezonansowa, czyli zmie¬ niajac reaktancje jego elementu strójczego, na przyklad zmieniajac pojemnosc strój czego kon¬ densatora.*) Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze twórca wynalazku jest mgr inz. Stanislaw Siczek.Jezeli jednakze nie zastosowac zabiegów szczególnych, to wywolywanej w ten sposób zmianie czestotliwosci drgania generatora to¬ warzyszy zmiana jego napiecia wyjsciowego.Otóz czesto bywa to niepozadane, na przyklad, jezeli warunki pracy wymagaja, zeby przy kaz¬ dej czestotliwosci w pasmie przestrajalnosci ge¬ neratora jego napiecie wyjsciowe bylo zawsze takie samo.Jeden ze znanych takich generatorów prze- strajalnych to oparty na generatorze Colpittsa, którego uklad polaczen przedstawia fig. 1, ge¬ nerator przestrajalny w ukladzie Seilera, przed¬ stawiony na' fig. 2. W generatorze tym równo¬ legle do cewki L o indukcyjnosci niezmiennej przylaczony jest nastawny kondensator strojczy Cns. Generator o takim ukladzie ma te wlasci¬ wosc, ze w miare zwiekszenia generowanej czestotliwosci jego napiecie wyjsciowe wzrasta* i to niekiedy w stosunku bardzo znacznym.tJlcTad polaczen generatora przedstawionego na fig. 3 — jest to równiez generator Colpittsa lecz w ukladzie Clappa — rózni sie od poprzed¬ niego ukladu tym, ze nastawny kondensator strojczy Cne jest w nim z cewka L o indukcyj- nosci niezmiennej polaczony w szereg. Ten- ge¬ nerator ma wlasciwosc poprzedniemu przeciwna; w miare mianowicie zwiekszenia generowanef czestotliwosci napiecie wyjsciowe w tym prze¬ padku maleje, i to niekiedy równie znacznie.Znana Jest pewna liczba sposobów przeciw¬ dzialania takiemu niepozadanemu zmienianiu* sie wyjsciowego napiecia generatora przy jego przestrajaniu. Jednakze przy kazdym z nich jest to zwiazane z pogorszeniem wlasnosci generato¬ ra pod innym wzgledem.Takwiec w generatorze lampowym mozna, od¬ powiednio wykorzystac zakrzywienie siatkowej charakterystyki lampy generacyjnej i zakrzy¬ wienie charakterystyki wzmocnienia napiecio¬ wej* w funtaji opornosci obciazenia. Wywoluje to jednakze obciazenie dwójnika rezonansowego pradem siatki i' zmniejsza nachylenie dynamicz¬ nej charakterystyki lampy, a tym samym po¬ garsza stabilnosc czestotliwosci nastawionej, Inny znany sposób polega na tym, ze w ob¬ wodzie anodowym lampy, w szereg z dwój ni¬ klem rezonansowym, daje sie dodatkowo odpo¬ wiedni element reaktancyjny: kondensator czy cewke. Lecz tym samym zwieksza sie w obwo¬ dzie anodowym jego opornosc; co na charakte¬ rystyke dynamiczna i na stabilnosc ma wplyw taki sam jak w przypadku poprzednim.Podobny wplyw szkodliwy ma zastosowanie ujemnego sprzezenia zwrotnego na elemencie nielmearnym, jak mala zarówka albo termistor: To samo dotyczy zastosowania jakiegos innego ukladu samoczynnej regulacji amplitudy, oprócz tego kazda taka regulacja komplikuje uklad ge¬ neratora dodatkowym zespolem elektronicz¬ nym., Jeszcze inny sposób znany polega na tym, ze w uklad generator przed jego wyjsciem wlaczo¬ ny jest odpowiedni selektywny czwórnik tlumi- teosin^ aa przyklad czwórnik opomikowo-kon¬ densatorowy. Wada tego sposobu polega na tym, ze stopieA nastepny dostaje napiecie wejsciowe zmniejszane.Wywalaeek zwierza* do utworzenia generatora pi'zeati ajakiego myjacego napiecie wyjsciowe nieiuuienne a nie majacego omówionych wad ukladów znanych. Uzyskuje sie* to przez nada¬ nie generatorowi ukladu stosownie w sobie la¬ czacego cechy ukladu takiego, w którym napie¬ cie wyjsciowe Wzrasta wraz z generowana cze¬ stotliwoscia, z cechami takiego, w którym ono ze wzrostem tej czestotliwosci maleje. W tym celu generator wedlug wynalazku ma dwa nastawne kondensatory strójcze; kondensatory te w ukla¬ dzie generatora umieszczone sa tak, ze kiedy, zeby zmienic czestotliwosc generowana, zmienia sie* pojemnosc kondensatora jednego i drugiego, wówczas wplyw takiego zmieniania ich pojem¬ nosci na wartosc napiecia wyjsciowego genera¬ tora wzajemnie sie kompensuje.Rysunek przedstawia na fig. 1 pewna odmia¬ ne zasadniczego ukladu polaczen generatora Col¬ pittsa* na fig; 2 i 3 — uklady polaczen obu po¬ wyzej wspomnianych znanych przestrajalnych odmian tego generatora, a na fig. 4, 5 i 6 — uklady polaczen trzech przykladów przestrajal- nego generatora wedlug wynalazku.Uklad polaczen generatora Colpittsa wedlug fig. 1 rózni sie od zwyklego podstawowego ukla¬ du tego generatora tylko tym, ze do w szereg wzajemnie polaczonych kondensatorów Cak i Csk dodany jest równolegle kondensator Cs oraz ze w galezi cewki indukcyjnej L dodany jest szeregowo kondensator Cc. Jednakze zespól trzech kondensatorów Cs, Cak, Csk stanowi ga¬ laz czysto pojemnosciowa z odczepem, czyli jest elektrycznie równowazny zespolowi tylko dwóch szeregowo polaczonych kondensatorów o pojem¬ nosci odpowiednio dobranej. Kondensator zas Cc ma pojemnosc o tyle duza, ze w calym robo¬ czympasmie generatora reaktancja tego konden¬ satora jest co do modulu mniejsza od reaktancji cewki indukcyjnej L; galaz wiec utworzona z obu tych elementów ma w calym tym pasmie reaktancje indukcyjna; czyli jest elektrycznie równowazna samej tylko cewce o odpowiednio dobranej indukcyjnosci zastepczej (aczkolwiek ta ihdukcyjnosc zastepcza wypada mniejsza od indukcyjnosci cewki L). Dodanie wiec obu kon¬ densatorów Cs i Cc jest pod wzgledem jakos¬ ciowym dla sposobu dzialania generatora malo istotne.Na rysunku pominieto w tej figurze pewne elementy uboczne, dla zasad ustroju omawiane¬ go generatora i dla jego sposobu dzialania obo¬ jetne. To samo dotyczy fig. 2 i 3, a po czesci równiez dotyczy fig. 4, 5 i 6.Generator Seilera wedlug fig. 2 powstaje z ge¬ neratora wedlug fig. 1 w ten sposób, ze konden¬ sator staly Cs jest zastapiony nastawnym kon¬ densatorem strójczym Cns, natomiast konden¬ sator Cc. jest zastapiony zwarciem. Generator zas Clappa wedlug fig. 3 powstaje z generatora ?-wedlug fig. 1 przez zastapienie nastawnym kon¬ densatorem strójczym Cne kondensatora stalego Cc oraz przez zastapienie kondensatora Cs przerwa. Co do zasady wiec dzialania, oba te zna¬ ne generatory przestrajalne stanowia szczególne przypadki generatora poprzednio omówionego.Przestrajalny generator wedlug wynalazku przedstawiony na fig. 4 to równiez generator Colpittsa; jego uklad stanowi kombinacje ukla¬ du Seilera i ukladu Clappa. Generator ten mia¬ nowicie ma wedlug wynalazku dwa strój czc kondensatory nastawne: kondensator strojczy równolegly Cns, równolegle polaczony z cewka indukcyjna L o indukcyjnosci niezmiennej, i kondensator strojczy szeregowy Cne polaczo¬ ny z ta cewka szeregowo. Proces generacji prze¬ biega w tym generatorze zupelnie tak samo jak w trzech generatorach poprzednio rozpatrzonych.Stala skladowa pradu anodowego triody T plynie z jej katody przez dlawik Dl i przez zródlo B napiecia anodowego powraca do anody.Stala skladowa pradu siatkowego plynie od katody przez opornik siatkowy Rs, wytwarzajac na nim ujemne napiecie poczatkowe siatki.Glówna czesc skladowej zmiennej tego pradu zamyka sie przez kondensator staly Csk.Skladowa zmienna pradu anodowego plynie przez kondensator staly Cbl o pojemnosci wiel¬ kiej w porównaniu z. pojemnoscia innych kon¬ densatorów ukladu; nastepnie niewielka czesc tej skladowej zmiennej zamyka sie przez to urzadzenie, które jest z generatora zasilane, i powraca do katody triody T. Glówna zas czesc tej skladowej plynie jedna galezia przez kon¬ densator staly Cak a druga galezia przez kon¬ densator strojczy równolegly Cns oraz przez kondensator strojczy szeregowy Cne i cewke L, a nastepnie przez kondensator staly Csk.Te obie galezie zmiennego pradu anodowego daja na wymienionych elementach reaktancyj- nych spadek napiecia, wywolujacy intensywne drganie utworzonego z tych pieciu elementów obwodu rezonansowego. Obwód ten drga swoja czestotliwoscia rezonansowa, stanowiaca wlasnie czestotliwosc generacji.Obwód rezonansowy sklada sie z galezi po¬ jemnosciowej i galezi indukcyjnej. Galaz pojem¬ nosciowa stanowia trzy kondensatory: Cns, Cak i Csk; odwrotnoscia jej reaktancji jest suma odwrotnosci reaktancji kondensatora strojczego równoleglego Cns i odwrotnosci lacznej reak¬ tancji w szereg polaczonych obu konden¬ satorów stalych Cak, Csk. Galaz induk¬ cyjna stanowia dwa elementy: L i Cne; jej reaktancja to reaktancja cewki in¬ dukcyjnej L pomniejszona o reaktancje konden¬ satora strojczego szeregowego Cne. W rezonan¬ sie (jezeli pominac straty i pominac wplyw elementów ubocznych) modul reaktancji jednej galezi jest równy modulowi reaktancji drugiej, g-.-yz wlasnie warunek równosci tych modulów wyznacza czestotliwosc rezonansowa Calkowite napiecie galezi pojemnosciowej c'zieli sie na pojemnosciowym dzielniku utwo¬ rzonym z obu kondensatorów stalych Cak, Csk; napiecie na kondensatorze Cak to napiecie zmienne anodowe, a na Csk to zmienne napiecie siatkowe. Jak wynika z wlasciwego generatoro¬ wi Colpittsa ukladu polaczen pomiedzy tymi kondensatorami a elektrodami triody T, napie¬ cie jej siatki wzgledem katody jest w stosunku do napiecia, jakie wzgledem katody ma jej ano¬ da, w fazowej opozycji. Taki uklad tych napiec stanowi fazowy warunek tego, ze trioda T pod¬ trzymuje drganie obwodu rezonansowego, w czym wlasnie lezy istota generacji.Warunek amplitudowy podtrzymywania drga¬ nia polega na tym, ze stosunek napiecia siatko¬ wego do napiecia anodowego musi byc odwrot¬ noscia wspólczynnika wzmocnienia triody T.Z drugiej strony, napiecia te maja sie do siebie w przyblizeniu jak odwrotnosci pojemnosci kondensatorów stalych Csk, Cak. Stosunek wiec pojemnosci tych kondensatorów musi byc od¬ powiednio dobrany.Generator jako calosc pracuje na obciazenie o impedancji wielkiej, tak iz prad obciazenia stanowi tylko czastke pradu anodowego trio¬ dy T. Z drugiej strony impedancja elementów obwodu rezonansowego jest mala w porównaniu z wewnetrzna opornoscia triody. Trioda zas pracuje w warunkach takich, ze przy zmianie wartosci napiec zmiennych zmienia sie prad siatkowy i wywoluje taka zmiane poczatkowe¬ go napiecia siatki, iz zmienna skladowa pradu anodowego zmienia sie niewiele. W wyniku te¬ go, prad anodowy jest od impedancji elemen¬ tów obwodu rezonansowego w przyblizeniu nie¬ zalezny. Na poszczególne natomiast galezie obwodu rezonansowego prad ten dzieli sie (z uwzglednieniem fazy) odpowiednio do impe¬ dancji ich elementów. Napieciem zas wyjscio¬ wym generatora jest spadek napiecia wytwa¬ rzany na kondensatorze stalym Cak przez taki prad, jaki plynie przez ten kondensator w wa¬ runkach wlasnie rozpatrzonych.Zeby rozpatrzyc zachowanie sie generatora przy zmienianiu pojemnosci kazdego z obu kon¬ densatorów strójczych Cns i Cne, za jego stan poczatkowy, z którym inne stany bedzie sie po- — 3 —równywalo, zostaje przyjety stan taki, iz kazdy z tych obu kondensatorów z zakresu zmienial- nosci swojej pojemnosci ma nastawiona pewna jej wartosc srednia. Generator drga czestotli¬ woscia wyznaczona (obok pojemnosci konden¬ satorów stalych Cak, Csk i indukcyjnosci cewki L) przez pojemnosci obu tych kondensatorów strojczych, przy czym jest to w pasmie jego przestrajalnosci pewna wartosc srednia. Jego napiecie wyjsciowe ma pewna okreslona war¬ tosc równiez srednia, równiez wyznaczona przez nastawienie pojemnosci obu kondensatorów strójczych (obok pojemnosci i indukcyjnosci wy¬ mienionych elementów stalych).Jezeli nie zmieniajac pojemnosci szeregowego kondensatora strójczego Cne zmieniac pojem¬ nosc strójczego kondensatora równoleglego Cns, to opisywany generator przestrajalby sie w sposób analogiczny do przestrajania genera¬ tora Seilera.Powiekszenie czy zmniejszenie pojemnosci kondensatora Cns odpowiednio powieksza czy 'zmniejsza wynikowa pojemnosc calej pojemno¬ sciowej galezi obwodu rezonansowego. Przy po¬ czatkowej czestotliwosci rezonansowej reaktan- cja tej galezi stalaby sie mniejsza czy wieksza od reaktancji galezi indukcyjnej, tak iz istotna dla rezonansu wzajemna równosc obu tych reaktancji bylaby zaklócona. Uklad przywraca te równosc w ten sposób, ze czestotliwosc drga¬ nia generatora zmniejsza sie czy powieksza; przy czestotliwosci bowiem tak zmienionej, reaktancja galezi pojemnosciowej jest wpraw¬ dzie mniejsza czy wieksza od jej reaktancji po¬ czatkowej, ale nie o tyle, o ile by byla przy cze¬ stotliwosci poczatkowej; reaktancja natomiast cewki indukcyjnej L staje sie od jej reaktancji poczatkowej mniejsza czy wieksza o tyle, ze pomimo równoczesnego powiekszenia czy zmniejszenia reaktancji kondensatora strój cze¬ go szeregowego Cne, wynikowa reaktancja in¬ dukcyjnej galezi obwodu rezonansowego jednak sie zmniejsza czy powieksza. W rezultacie wa¬ runek rezonansu zostaje znów spelniony przy czestotliwosci, w porównaniu z poczatkowa, zmniejszonej czy powiekszonej.Wobec zmniejszenia czy powiekszenia reak¬ tancji galezi pojemnosciowej i galezi indukcyj¬ nej obwodu rezonansowego, temu samemu pra¬ dowi tych galezi odpowiada obecnie napiecie, w porównaniu z napieciem w stanie poczatko¬ wym, mniejsze czy wieksze, wiec i na konden¬ sator staly Cak przypada z tego napiecia mniej czy wiecej. Rozumujac nieco inaczej, wobec po¬ wiekszenia czy zmniejszenia pojemnosci kon¬ densatora strój czego równoleglego Cns, z pradu krazacego w obwodzie rezonansowym przypada obecnie na oba kondensatory stale Cak, Csk czesc mniejsza czy wieksza niz poprzednio, wiec i spadek napiecia na kondensatorze stalym Cak jest obecnie mniejszy czy wiekszy. Tak wiec zmniejszeniu czy powiekszeniu czestotliwosci drgania generatora towarzyszy zmiana jego na¬ piecia wyjsciowego na wartosc mniejsza czy wieksza. Innymi slowy, gdyby generator prze- strajac samym kondensatorem strój czym rów¬ noleglym Cns, to charakterystyke swego napie¬ cia wyjsciowego w funkcji czestotliwosci swego drgania czyli czestotliwosciowa charakterystyke napiecia wyjsciowego mialby on — jak i gene¬ rator Seilera — wzrastajaca.Jezeli teraz odwrotnie, nie zmieniajac pojem¬ nosci kondensatora strój czego równoleglego Cns zmieniac pojemnosc strójczego kondensatora szeregowego Cne, to ten sam opisywany gene¬ rator przestrajalby sie w sposób analogiczny do przestrajania generatora Clappa.Przez powiekszenie czy zmniejszenie pojem¬ nosci- kondensatora Cne przy zachowaniu po¬ czatkowej czestotliwosci rezonansowej, jego reaktancja zmniejszylaby sie czy powiekszyla, tak, iz reaktancja calej indukcyjnosci galezi obwodu rezonansowego stalaby sie wieksza czy mniejsza od reaktancji jego galezi pojemnoscio¬ wej, zaklócajac istotna dla rezonansu wzajem¬ na równosc tych reaktancyj. Uklad równosc te przywraca, bo czestotliwosc drgania generatora zmniejsza sie czy powieksza; przy czestotliwo¬ sci tak zmienionej, reaktancja galezi indukcyj¬ nej jest wieksza czy mniejsza od poczatkowej, ale nie o tyle, o ile by byla przy czestotliwosci poczatkowej zachowanej; reaktancja natomiast galezi pojemnosciowej staje sie od poczatkowej wieksza czy mniejsza. Tak wiec warunelc rezo¬ nansu zostaje teraz spelniony przy czestotliwo¬ sci, w porównaniu z poczatkowa, równiez zmniejszonej czy powiekszonej.Wobec powiekszenia czy zmniejszenia reak¬ tancji obu galezi obwodu rezonansowego, temu samemu pradowi tych galezi odpowiada obec¬ nie napiecie powiekszone czy zmniejszone, wiec i na kondensator staly Cak przypada z tego na¬ piecia wiecej czy mniej. Albo inaczej, wobec zmniejszenia czy powiekszenia czestotliwosci, ten sam prad wymaga obecnie na tym konden¬ satorze napiecia powiekszonego czy zmniejszo¬ nego. Tak wiec zmniejszeniu czestotliwosci drgania generatora czy jej powiekszeniu towa¬ rzyszy w tym przypadku zmiana jego napiecia wyjsciowego na wartosc wieksza czy mniejsza. — 4 —Gdyby generator przestrajaó samym generato¬ rem strójczym szeregowym Cne, to czestotli¬ wosciowa charakterystyke napiecia wyjsciowe¬ go mialby on — jak i generator Clappa — opa¬ dajaca.Jezeli wiec z kolei powiekszac albo zmniej¬ szac jednoczesnie pojemnosc obu kondensato¬ rów strójczyeh Cns, Cne, to na czestotliwosci drgania generatora obie te zmiany wywieraja wplyw taki sam, wplyw przestawienia jednego z obu kondensatorów sumuje sie z wplywom przestawienia drugiego i czestotliwosc tak samo maleje albo wzrasta. Napiecie wyjsciowe na ogól zmienia sie równiez, lecz wplyw wywiera¬ ny na nie przez przestawienie jednego z obu kondensatorów przeciwdziala wplywowi wy¬ wieranemu przez przestawienie drugiego. Zalez¬ nie od wartosci, o która zmieniono pojemnosc jednego kondensatora i o która zmieniono po¬ jemnosc drugiego, napiecie to badz sie zmienia na mniejsze, badz na wieksze, ale w kazdym razie zmienia sie ono o wartosc mniejsza niz ta, o która sie zmienia przy zmianie pojemnosci tylko jednego z obu kondensatorów.Jezeli zas wartosc zmiany pojemnosci jedne¬ go z obu kondensatorów i wartosc zmiany po¬ jemnosci drugiego z nich dobrac odpowiednio, to uzyskuje sie przestrojenie generatora w stop¬ niu zamierzonym w sposób.taki, iz jego napiecie wyjsciowe po przestrojeniu jest takie samo, ja¬ kie bylo w jego stanie poczatkowym.W ten sposób, jednoczesnie manipulujac od¬ powiednio obu kondensatorami strójczymi Cns, Cne mozna nadac czestotliwosci drgania gene¬ ratora w pewnym jego okreslonym pasmie przestrajalnosci kazda wartosc zamierzona przy jego napieciu wyjsciowym zawsze tym samym.Polega to jak widac na wykorzystaniu tej okolicznosci, ze przestawienie jednego i dru¬ giego z obu kondensatorów strój czych Cns, Cne w kierunku wywierajacym na czestotliwosc drgania generatora wplyw co do znaku taki sam, wywiera na jego napiecie wyjsciowe wplywy znaku wzajemnie przeciwnego, wza¬ jemnie sie kompensujace.Zeby okolicznosc te nalezycie wykorzystac konstrukcyjnie, trzeba odpowiednio ocechowac podzielnie jednego i drugiego z obu nastawnych kondensatorów strój czych Cns, Cne. W tym ce¬ lu, wyznaczywszy dla kazdej z pewnej liczby czestotliwosci w pasmie przestrajalnosci gene¬ ratora te wartosc pojemnosci danego konden¬ satora, która trzeba mu nadac, zeby generator / drgal dana czestotliwoscia przy ustalonej war¬ tosci napiecia wyjsciowego, wykonywa sie we¬ dlug wynalazku ceche tej czestotliwosci w tym miejscu podzielni tego kondensatora, której od¬ powiada tak wyznaczona wartosc jego pojem¬ nosci.Zeby nastroic generator na dana czestotli¬ wosc, nastawia sie jeden i drugi kondensator strójczy Cns, Cne na ceche tej czestotliwosci.Generator drga wtedy ta czestotliwoscia przy napieciu wyjsciowym wartosci ustalonej, czyli ma czestotliwosciowa charakterystyke napiecia wyjsciowego pozioma.Jednakze jednoczesne manipulowanie dwoma kondensatorami strójczymi kazdym oddzielnie moze nie byc dogodne.Niedogodnosc te mozna usunac, jezeli oba kondensatory strójcze jako kondensatory obro¬ towe dobrac co Co przebiegu ich pojemnosci w funkcji kata obrotu tak, zeby wlasciwej dla przestrojenia generatora o dana wartosc zmia¬ nie pojemnosci jednego i drugiego odpowiadal kat obrotu u obu ten sam. Takie dwa konden-. satory strojcze mozna wedlug wynalazku me¬ chanicznie skojarzyc sprzegajac ich walki i da¬ jac im wspólne pokretlo, to jest tworzac z nich tak zwany agregat dwukondensatorowy.Te wlasnie mysl realizuje generator wedlug wynalazku przedstawiony na fig. 5. Od przy¬ kladu poprzednio rozpatrzonego rózni sie on tyl¬ ko tym, ze oba nastawne kondensatory strojcze Cns, Cne sa przestawiane pokretlem wspólnym.Dokladne dobranie obu kondensatorów obro¬ towych tak, zeby wlasciwej zmianie pojemnosci jednego i drugiego odpowiadal w kazdym ich polozeniu kat obrotu dla obu zupelnie ten sam, moze sie okazac niemozliwe. Ale jezeli od tego wymagania beda one nawet mialy pewna od¬ chylke, to w kazdym razie opisywany generator spelnia warunek niezmiennosci napiecia wyj¬ sciowego przynajmniej w przyblizeniu.Gdyby i przyblizone dobranie dwóch nastaw¬ nych kondensatorów strójczych o odpowiednim, u kazdego z nich innym, przebiegu pojemnosci w funkcji kata obrotu nastreczalo trudnosci konstrukcyjne czy wykonawcze, to trudnosci te mozna pokonac w znany sposób przylaczajac do jednego z nastawnych kondensatorów stroj¬ czycli, do drugiego z nich czy do obu odpowied¬ ni kondensator staly równolegle, przylaczajac taki kondensator szeregowo albo przylaczajac jeden równolegle i jeden szeregowo.Jezeli kondensatorami strojczymi sa nie kon¬ densatory obrotowe lecz kondensatory o po¬ jemnosci zmienialnej w jakis sposób inny, to sprzezenie walków mozna zastapic odpowied¬ nim innym wzajemnym, mechanicznym czy 5-elektrycznym, skojarzeniem ich czesci nastaw- czych, uzaleznionych od wsp61nego elementu manipulacyjnego.U znanych przestrajalnych generatorów Col- pittsa o jednym strój czym kondensatorze na¬ stawnym, towarzyszace przestrajaniu genera¬ tora zmienianie sie wartosci napiecia wyjscio¬ wego ogranicza mozliwa szerokosc pasma prze- strajalnosci. U generatora wedlug wynalazku ograniczenia tego nie ma i dlatego mozna u nie¬ go uzyskac pasmo przestrajalnosci znacznie szersze.Przy odpowiednim dobraniu pojemnosci kon¬ densatorów stalych Csk i Cak, generator we¬ dlug wynalazku pracuje w calym pasmie prze¬ strajalnosci na granicy wzbudzania drgan, przy pelnym wykorzystaniu nachylenia charaktery¬ styki lampy i dlatego jego stabilnosc czestotli¬ wosci nastawianej nie jest pogorszona.Zastosowanie wynalazku nie ogranicza sie jednak do przypadku takiego, iz napiecie wyj¬ sciowe generatora ma byc niezalezne od cze¬ stotliwosci jego drgania. Zachodza bowiem przypadki i takie, iz potrzeba, zeby ze zmiana czestotliwosci napiecie wyjsciowe wlasnie sie zmienialo, lecz zeby przebieg tej zmiennosci byl taki, jakiego wymaga urzadzenie wspólpra¬ cujace.Tak na przyklad w oscylatorze nadajników radiokomunikacyjnych jego napiecie wyjsciowe powinno ze wzrostem czestotliwosci zwiekszac sie o tyle, zeby to kompensowalo towarzyszacy temu wzrostowi spadek wzmocnienia stopni po¬ srednich.Inny przyklad to mierniki natezenia pola, mierniki zaklócen i analizatory widmowe, w których napiecie wyjsciowe heterodyny po¬ winno sie ze zmiana czestotliwosci zmieniac tak, zeby to kompensowalo towarzyszace tej zmianie zmiany parametrów innych czlonów ukladu pomiarowego.Otóz w generatorze wedlug fig. 4, manipulu¬ jac jednym i drugim kondensatorem strójczym Cnst Cne mozna, uzyskiwac przy tej samej cze¬ stotliwosci rozmaite wartosci napiecia wyjscio¬ wego; jezeli bowiem pojemnosc jednego z tych obu kondensatorów powiekszyc a pojemnosc drugiego o odpowiednia wartosc zmniejszyc, to uzyskuje sie czestotliwosc te sama co w stanie poczatkowym lecz przy napieciu wyjsciowym odpowiednio zmienionym.Jezeli wiec odpowiednio manipulowac jedno¬ czesnie obu kondensatorami strójczymi Cns, Cne, to mozna generator przestrajac z jedno¬ czesnym zmienianiem jego napiecia wyjsciowe¬ go w stopniu zamierzonym, przy czym przebieg zmiennosci tego napiecia moze byc w pewnych granicach kazdy dowolny.Zeby uzyskac generator o pewnym ustalonym jednym przebiegu tej zmiennosci, to jest o pew¬ nej okreslonej czestotliwosciowej charaktery¬ styce napiecia wyjsciowego, mozna podzielnie obu nastawnych kondensatorów strójczyeh Cns, Cne odpowiednio ocechowac, podobnie jak to powyzej opisano dla napiecia wyjsciowego nie¬ zmiennego, to jest dla czestotliwosciowej cha¬ rakterystyki napiecia wyjsciowego poziomej, lecz rozmieszczajac na podziemiach cechy po¬ szczególnych czestotliwosci w miejscach odpo¬ wiednio innych.I w tym przypadku mozna uzyskac generator o manipulacji ulatwionej nadajac mu wykona¬ nie wedlug fig. 5.Od przykladu w zwiazku z ta figura omó¬ wionego poprzednio, generator ten rózni sie tyl¬ ko innym przebiegiem pojemnosci kondensato¬ rów strójczyeh w funkcji kata obrotu. Przebieg mianowicie tej zmiennosci trzeba dobrac tak, zeby dla kazdej czestotliwosci drgania genera¬ tora kazdy z obu (kondensatorów mial pojem¬ nosc taka, jakiej potrzeba, zeby napiecie wyj¬ sciowe generatora mialo wartosc dla tej czesto¬ tliwosci przepisana.I do tego przykladu odnosi sie to samo co powyzej powiedziano o przyblizonym realizo¬ waniu charakterystyki zadanej, o pokonywaniu trudnosci doboru kondensatorów nastawnych majacych odpowiedni przebieg pojemnosci przez przylaczenie równoleglych i szeregowych kon¬ densatorów stalych oraz o kondensatorach na¬ stawnych innych niz obrotowe.Zastosowanie kondensatorów stalych przyla¬ czonych równolegle i szeregowo do nastawnych kondensatorów strojczych daje jeszcze irma mozliwosc. Pozwala ono mianowicie uzyskac generator o pewnej liczbie obieralnych róznych czestotliwosciowych charakterystyk napiecia wyjserowegOi Przyklad takiego generatora wed*ug wyna¬ lazku przedstawia fig. & Od przykladu wedlug fig. 5 generator ten rózni sie tym, ze do równoleglego nastawnego kondensatora strójczego Cns przylaczony jest równolegle staly kondensator Csr r szeregowo staly kondensator Css oraz ze do nastawnego strójczego kondensatora szeregowego Cne przy¬ laczony jest równolegle staly kondensator Cer i szeregowo staly kondensator Ces. Kondensa¬ tory stale Csr, Css, Cer, Ces sa wymienne. — 6 —Trzy kondensatory Cns, Csr i Css lacznie da¬ ja w stosunku do cewki L pewna równolegla pojemnosc zastepcza. Tak samo trzy kondensa¬ tory Cne, Cer i Ces daja w stosunku do niej pewna zastepcza pojemnosc szeregowa." Przy przestawianiu jednego czy drugiego nastawne¬ go kondensatora strójczego i tym samym zmniejszaniu czy powiekszaniu jego pojemno¬ sci, odpowiednia pojemnosc zastepcza równiez zmniejsza sie czy powieksza, chociaz stosunko¬ wo mniej, przy czym szybkosc stosunkowej zmiany pojemnosci zastepczej jest tym mniej¬ sza, im wiekszej pojemnosci jest kondensator staly przylaczony równolegle i im mniejszej po¬ jemnosci jest kondensator przylaczony szerego¬ wo. Przestawienie wiec jednego czy drugiego nastawnego kondensatora strójczego wywiera na czestotliwosc drgania generatora i na jego napiecia wyjsciowe wplyw o znaku takim sa¬ mym jak przestawianie odpowiadajacego mu nastawnego kondensatora strójczego w genera¬ torze wedlug fig. 4 i 5.Pojemnosci szesciu kondensatorów Cns, Csr, Css, Cne, Cer, Ces sa dobrane tak, ze genera¬ tor daje sie przestrajac w zakresie zamierzonym i ze jego napiecie wyjsciowe jest przy tym: przynajmniej w przyblizeniu niezmienne, to jest ze jego czestotliwosciowa charakterystyka na¬ piecia wyjsciowego jest przynajmniej w przy¬ blizeniu pozioma.Zeby nadac generatorowi inna charaktery¬ styke, zastepuje sie cztery kondensatory stale Csr, Css, Cer, Ces kondensatorami innej po¬ jemnosci. Nowy kondensator Csr ma pojemnosc mniejsza niz poprzednio, a nowy kondensator Css ma pojemnosc od poprzedniej o tyle wiek¬ sza, zeby równolegla pojemnosc zastepcza w srodku zakresu nastawnosci równoleglego kondensatora strój czego Cns byla taka sama jak poprzednio. Lecz zakres zmiennosci równo¬ leglej pojemnosci zastepczej jest teraz zwiek¬ szony, a zeby pasmo przestrajalnosci generato¬ ra pozostalo bez zmiany, trzeba odpowiednio zmniejszyc zakres zmiennosci zastepczej po¬ jemnosci szeregowej. W tym celu nowy kon¬ densator Cer ma pojemnosc odpowiednio wiek¬ sza niz poprzednio a nowy kondensator Cos ma pojemnosc od poprzedniego o tyle mniejsza, ze¬ by równiez i szeregowa pojemnosc zastepcza w srodku zakresu nastawnosci szeregowego kondensatora strójczego Cne byla taka sama jak poprzednio.Przy takim doborze pojemnosci nowych kon¬ densatorów, pasmo przestrajalnosci generatora jest takie samo jak poprzednio, a w jego srod¬ ku obie pojemnosci zastepcze sa równiez takie same, wskutek czego i napiecie wyjsciowe ma wartosc te sama co poprzednio. Lecz udzial równoleglej pojemnosci zastepczej w przestra- janiu generatora jest obecnie wzmozony a udzial pojemnosci zastepczej szeregowej jest uszczuplony; wskutek tego napiecie wyjsciowe ze wzrostem czestotliwosci wzrasta, czyli cze¬ stotliwosciowa charakterystyka tego napiecia jest obecnie wzrastajaca.Odpowiednio dobierajac pojemnosci czterech wymienionych kondensatorów stalych mozna generatorowi nadawac charakterystyki wzra¬ stajace o róznym nachyleniu. Przez inny dobór tych pojemnosci mozna mu nadawac charakte¬ rystyki opadajace, równiez o nachyleniu roz¬ maitym. Mozna tez uzyskiwac charakterystyki o innej wartosci napiecia wyjsciowego w srodku pasma przestrajalnosci, a takze charakterystyki o innej szerokosci tego pasma.Dla charakterystyk skrajnych, jeden czy drugi kondensator staly przylaczony równolegle mozna zastapic przerwa, a jeden czy drugi kon¬ densator przylaczony szeregowo mozna zastapic zwarciem.Zamiast przylaczac jeden kondensator staly równolegle do samego kondensatora nastawne¬ go a drugi kondensator staly w szereg z tamty¬ mi oboma, mozna przylaczac jeden kondensator staly w szereg z kondensatorem nastawnym a drugi kondensator staly do tamtych obu rów¬ nolegle.Zamiast kondensatorów stalych wymiennych, mozna zastosowac zespoly kondensatorów sta¬ lych przelaczalnych w jakikolwiek z wielu zna¬ nych sposobów.Zaleznie od zakresu zmiennosci obieralnej charakterystyki generatora, moze on miec nie wszystkie cztery kondensatory stale wymienne czy wszystkie cztery zespoly przelaczalnych kondensatorów stalych, lecz moze miec tylko niektóre z nich.Równiez i do tego przypadku odnosi sie to samo, co powyzej powiedziano o przyblizonym realizowaniu charakterystyki zadanej oraz o kondensatorach nastawnych innych niz obro¬ towe.Wynalazek nie ogranicza sie do opisanych przykladów generatora Colpittsa, lecz ma on zastosowanie do kazdego innego rodzaju gene¬ ratora drgan elektrycznych o nastawnym kon¬ densatorze strój czym, jezeli w ukladzie takiego generatora jeden z jego kondensatorów stalych zastapic drugim nastawnym kondensatorem strojczym wybierajac ten kondensator zastepo- _ 7 —wany tak, aby uzyskane dwa nastawne konden¬ satorystrofez* wplywaly na cz*sta*ttw«sc drga¬ nia generatora i » Jego nabede wyjsciowe w sposób znamienny dla wynatezkn, W ramach wynalazku mozna równiez nadac generatorowi uklad nowy, nie odpowiadajacy zadnemu z ukladów dotad znanych w sposób taki, zeby uklad nowy róznil sie od jakiegos znanego tylko tym, izby zamiast jedfeego ze stalych kondensatorów ukladu znanego, uklad nowy mial strojczy kondensator nastawny.Generator wedlug wynalazku moze miet wie¬ cej niz dwa nastawne kondensatory strojcze.Wynalazek nie jest ograniczony da genera¬ torów czestotliwosci wielkie}, lecz mozna go stosowac do generatorów drgan elektrycznych wszelkich pasm czestotliwosci, na przyklad i do generatorów akustycznych.Zamiast jednego z nastawnych kondensato¬ rów strojczych, 7amiast obu tych kondensato¬ rów czy zamiatt wszystkich, moga byc nastaw¬ ne elementy stroicie inne niz kondensatory, na przyklad nastawne elementy samoindukcyjne, nastawne oporowe albo nastawne elementy in- dufccji wzajemnej* Równiez, zamiast wymiennych czy przefaczal- nycfc kondensatorów stalych* do zmiany czesfo- tltoostiowej charakterystyki wyjsciowego na- piacta generatora, moga byc inne stale elemen¬ ty wymienne czy przelaczalne.Zamiast triody, generator moze pracowac na lampie « wiejkszej liczbie siatek, na wiecej niz jednej triadzie alb* na wiecej niz jednej lampie wMasiaskowej* Zamiast elektronówki czy elektronówek, ge- neraaor moze pracowac na innym elemencie czynnym czy na innych elementach czynnych*, na przyklad na elementach janowych, na pól- peiewodnikowych albo na magnetycznych* PL