Do regulowania temperatury krazacego srodka chlodzacego w silnikach spalino¬ wych, szczególnie odpowiedniemi okazaly sie regulowane termostatycznie narzady dlawiace z zasuwami pokretnemi w wypad¬ ku, gdy sa tak odciazone, ze oddzialywuja natychmiast nawet przy najmniejszem przesunieciu termostatów. Okazalo sie jed¬ nak, ze zasuwy, których powierzchnia obra¬ ca sie równolegle do powierzchni wspól¬ dzialajacej z nia zasuwy albo obsady zasu¬ wy, maja w srodku chlodzacym silnik sklonnosc do wzajemnego przywierania, co moze powodowac uderzenia, a nawet zu¬ pelne zaprzestanie dzialania.Wedlug wynalazku wade te usuwa sie przez nadanie powierzchni zasuwy albo po¬ wierzchni obsady zasuwy lub obydwom po¬ wierzchniom ksztaltu lekko stozkowatego albo kulistego, przyczem jest koniecznem, aby strzalka wypuklosci miala sie w stosun¬ ku do srednicy zasuwy co najmniej jak 1:5000, jezeli jedna z przeciwleglych po¬ wierzchni jest wypukla, lub aby suma strza¬ lek wypuklosci obu powierzchni znajdowa¬ la sie co najmniej w tym samym stosunku do srednicy zasuwy. Wypuklosc moze byc nadana przez odpowiednia obróbke po¬ wierzchni, albo powstawac podczas pracy, np. wskutek nacisku srodka chlodzacego, lub tez moze byc uwarunkowana obu temi • czynnikami. Uwypuklanie sie zasuw pod¬ czas dzialania jest wykluczone, jezeli do za" suw wzglednie do obsad zasuw uzyte zo¬ staly materjaly sztywne z malym wspól¬ czynnikiem ciagliwosci, np, porcelana, slpni-niec albo kamien. 0 ile natomiast stosowa¬ ne sa materjaly elastyczne, pozwalajace na uginanie sie zasuwy wzglednie obsady zasuwy, zwrócone do siebie powierzchnie zasuw moga byc obrobione na plasko.Rysunek przedstawia rozmaite przykla¬ dy wykonania zasuw wedlug wynalazku.Fig, 1 do 3 przedstawiaja zasuwy z wy- - puKtóscia nadana ptz&z odpowiednia ob- ,/^róbIte, X \A , V'"- — Fig, 4 przedstawia przyklad wykonania, w którym uwypuklanie sie zasuw osiagane jest przez cisnienie srodka chlodzacego podczas biegu silnika, W wykonaniu wedlug fig, 1, dwie ru¬ chome zasuwy 1 i 2 moga sie obracac na osi 3. Ze zwróconych do siebie powierzchni slizgowych, wypukla jest tylko jedna, a mianowicie powierzchnia zasuwy 2.Wykonanie wedlug fig, 2 rózni sie od wykonania wedlug fig, 1 tern, ze obydwie przeciwlegle sobie plaszczyzny sa stozko¬ we albo kuliste, W wykonaniu wedlug fig. 3, ruchoma zasuw!a 4 przeciwlegla jest stalej zaslonie 5. Ruchoma zasuwa osadzona jest na osi 6, która z jednej strony opiera sie w stalej zaslonie 5. Jak wskazuje rysunek, z prze¬ ciwleglych sobie plaszczyzn wypukla mo¬ ze byc jedna plaszczyzna albo obydwie.W urzadzeniu tego rodzaju, przywiera¬ nie wzajemne powierzchni jest wykluczone, a zatem zasuwy stawiaja maly opór dla ru¬ chu obrotowego wywolywanego przez ter¬ mostaty.Wykonanie, wedlug fig, 4 posiada rów¬ niez zasuwe ruchoma 7 i stala zaslone 8, u- chwycona na obwodzie w oslonie 9. Rucho¬ ma zasuwa moze sie obracac na wale 10, opierajacym sie w kierunku osiowym cisnie¬ niu pradu cieczy zapomoca nastawnego w tym samym kierunku lozyska 11; drugim koncem wal opiera sie w piascie 12 stalej zasuwy 8. Na wale osadzone sa sztywno dwa termostaty 13 i 14. Termostat 14, znaj¬ dujacy sie od strony doplywu, polaczony jest z urzadzeniem 15, regulujacem poczat¬ kowe polozenie zasuwy 7; termostat 13, u- mieszczony od strony odplywu, laczy sie z zasuwa 7. Pomiedzy zasuwa 7 i termosta¬ tem 13, na wale 10 znajduje sie sprezyna 16, która z jednej strony dociska zasuwe 7 do zaslony 8, a z drugiej strony wal 10 do kuli lozyskowej 17 lozyska storcowego 11.Dociskanie regulowac mozna przestawia¬ jac w nieprzedstawiony na rysunku sposób lozysko storcowe 11. Polaczenie termosta¬ tów z regulatorem 15 wzglednie z zasuwa 7, jest tak urzadzone, ze nie przeszkadza przesunieciu termostatów przy przestawia¬ niu lozyska storcowego w kierunku osiowym.Przy zachodzacem cisnieniu w kierunku strzalki kula 17 przejmuje cisnienia czolo¬ we na wal 10, termostaty 13 i 14, jak rów¬ niez cisnienie na zasuwe 7; nieznaczny pro¬ mien tarcia kuli zapewnia nawet przy naj¬ wyzszych cisnieniach swobode ruchu obro¬ towego. Zamiast kuli 17 mozemy naturalnie stosowac podobnie dzialajace czesci, np. ostrza.Pod cisnieniem wody obsada zasuwy 8 ulega naciskowi w kierunku strzalki, pod¬ czas gdy cisnienie przez wyciecie 18 w za¬ suwie 8 powoduje uwypuklanie sie w prze¬ ciwnym kierunku zasuwy 7, opierajacej sie o sprezyne 16. Wypuklanie sie zalezne jest od wymiarów obsady zasuwy i zasuwy, od wielkosci powierzchni przylegania 19 za¬ suwy 8 i stopnia jej zacisniecia. Tym spo¬ sobem, zmnieniajac odpowiednio te wielko¬ sci, mozna regulowac warunki elastycznosci zasuwy i jej obsady, Wypuklanie sie obsa¬ dy zasuwy powoduje napiecie sprezyny 16, które bedzie tern wieksze, im silniejszem jest wygiecie. Natezenie sprezyny zmienia sie zatem w zaleznosci od zmiennego cisnie¬ nia srodka chlodzacego; z drugiej strony promien tarcia miedzy zasuwa i jej obsada jest tern mniejszy, im wieksze jest wypu- klenie. A zatem wiekszemu cisnieniu odpo¬ wiada mniejszy promien tarcia. Moment wiec obrotowy potrzebny do przestawienia zasuwy przez termostaty, pozostaje w przy¬ blizeniu staly i osiaga sie nadzwyczajna la- — 2 —twosc obrotu zasuwy, ca pozwala zasuwie podazac nawet za najmniej szem przesunie¬ ciem termostatu.Poniewaz szczelnosc zasuw zalezy od stopnia wypuklosci, jest wiec oezywistem, ze przy malych cisnieniach, jakie zachodza np. przy ruchu silnika po jego' uruchomie¬ niu, t. j. podczas biegu jalowego, zasuwy przepuszczaja malo wody. Srodek chlodza¬ cy osiaga zatem bardzo szybko, normalna temperature, co jest bardzo pozadane. Z drugiej strony przy zwiekszonem obciaze¬ niu i wzrastajacem cisnieniu pompy, wy- puklenie sie zwieksza, a tern samem zmniej¬ sza sie szczelnosc zasuwy, co jest wlasnie pozadane, ze wzgledu na wzrost ilosci cie¬ pla, przejmowanego przez wode chlodzaca.Wielkosc wypuklenia sie zasuwy i jej obsady mozemy podzielic rozmaicie miedzy obydwa te narzady, albo przeznaczyc do wypuklania sie tylko jeden z nich; w tym wypadku do wyboru drugiego narzadu moz¬ na uzyc materjaly sztywne i nieelastyczne.Dla zapewnienia dokladnego regulowa¬ nia, a zwlaszcza malych ilosci przeplywu srodka chlodzacego, zaleca sie wielka do¬ kladnosc w wykonaniu powierzchni, badz plaskich, badz tez wypuklych. Nadajace sie w tym celu metale ze wzgledu na ich zachowanie sie w wodzie, jak mosiadz, bronz i ich specjalne stopy sa jednak malo przydatne z uwagi na ich wytrzymalosc i zdolnosc wyginania sie i z rozmaitych wzgledów uniemozliwiaja [obróbke/!z nie¬ zbedna dokladnoscia. Przy stalem oddzia¬ lywaniu zmiennych temperatur, powstaja z jednej strony zmiany ksztaltu skutkiem wplywu przymieszek, a z drugiej strony naprezenia skutkiem obróbki, których przedtem nie mozna bylo usunac i które wystepuja czesto dopiero po pewnym o- kresie pracy i wplywaja ujemnie na osiaga¬ nie zamierzonegoi celu. Równiez trzpienie zabierajace i piasty osiowe skutkiem roz¬ szerzalnosci pod wplywem ciepla nie moga byc wtlaczane bez nastepnego lutowania, a wiec nie moga byc poddane dosyc wyso¬ kiej temperaturze dla usuniecia powstalych wewnetrznych naprezen.Te wszystkie wady usuwa uzycie wy- sokowartesciowych gatunków wyborowej stali, nie podlegajacej rdzewieniu i nadgry¬ zaniu. Trzpienie zabierajace i piasty moz¬ na wówczas umocowac zapomoca spawania, a zwlaszcza elektrycznego, poczem przy do¬ statecznie wysokiej temperaturze gotowe zasuwy pozbawia sie naprezen, powstalych przy obróbce.Przez szlifowanie powierzchni moze byc nadany polysk po uprzedniem hartowaniu lub bez niego, co w wysokim stopniu zapo¬ biega przyleganiu osadów srodka chlodza¬ cego.Dla unikniecia elektrolitycznych zja- * wisk w regulatorze srodka chlodzacego, za¬ leca sie wyrabianie go w calosci ze szla¬ chetnej stali. PL