Przedmiotem wynalazku niniejszego jest sposób i przyrzad do wyrobu z betonu doni^ czek, rur i innych przedmiotów tego rodza¬ ju. Znanym jest wyrób przedmiotów wydra¬ zonych z betonu droga ubijania w formach.Istote wynalazku stanowi wypelnianie masa betonowa pustej foimy, poczem na¬ stepuje wydrazanie zapomcca noza lub na¬ rzedzia w ksztalcie litery S (lopatki) i wy¬ gladzanie powierzchni innem narzedziem, sluzacem zarazem do ugniatania. Sposób ten daje moznosc masowego wytwarzania, bez uzycia paliwa, przedmiotów wydrazo¬ nych, wyrabianych zwykle z gliny i cial po¬ dobnych. Za materjal sluzy tu cialo tej sa¬ mej wartosci o podobnych, a czasami wyz¬ szych zaletach. Napelnianie i wydrazanie, po uprzedniem krótkiem ubijaniu odbywa sie zapomoca odpowiednich przyrzadów tak szybko, iz jeden robotnik jest w stanie wy¬ robic w ciagu dnia znaczna ilosc tych przed¬ miotów. Doniczki wyrobione w ten sposób, odznaczaja sie ta zaleta, ze sa znacznie wiecej przepuszczajace, niz gliniane. Pró¬ by ogrodnicze wykazaly, ze rosliny, hodo¬ wane w doniczkach tego rodzaju, rozwija¬ ja sie predzej i prosperuja lepiej niz w in¬ nych. Do wyrobu doniczek sluzy najlepiej specjalna forma, zaopatrzona w obwódke przytrzymujaca, umozliwiajaca wytwarza¬ nie szczególnie cienkich scianek, uniemozli¬ wiajac kruszenie sie w czasie wydrazania.Wyrób rur betonowych odbywa sie w ten sposób, ze betonowa mase, napelniaja-ca forme, wydraza sie stopniowo, wygladza¬ jac ja i ubijajac od strony wewnetrznej.Wygladzanie wewnetrznej scianki, odbywa¬ jace sie pod dtuzem cisnieniem, czyni rure nieprzepuszczajaca wody. Do wydrazania sluzy tutaj równiez lopatkowo uksztalto¬ wany nóz, polaczony ztylu bezposrednio z wygladzajacym pierscieniem. Pierscien ten zaopatrzony jest W slimak, sluzacy do usu¬ wania wydrazonej inaterjalu.Rysunki przedstawiaja niektóre przy¬ rzady do wykonania niniejszego sposobu* Fig, 1 i 2 —formy doniczkowe w prze¬ kroju.Fig. 3—takaz forme z przytrzymujaca obwódka.Fig. 4, 5 i 6—zalozenie formy oraz nóz w widoku bocznym i przekroju.Fig. 7—wydrazona doniczke w formK Fig. 8—doniczke wyjeta z formy.Fig. 9—przyrzad do wydrazania i wy¬ gladzania.Fig. 10—rzut przyrzadu do wydrazania rur.Fig. 11—rzut poziomy tegoz przyrzadu.Fig, 12—przekrój poprzeczny przyrzadu.Fig. 13—iprzekrój formy rurowej.Do wyrobu uzywa sie betonu w ogólnie uzywanych proporcjach 60—70% piasku i 30—40% cementu lub tez mniej wiecej 60% piasku, 30% cementu i 10% wapna.Wilgotnosc masy odpowiada w przyblize¬ niu wilgotnosci ziemi. Moznal uzywac jed¬ nak mieszanin powstalych z innych propor¬ cji. Masa ta napelnia sie formy d (fig. 1 i 2) z taniego materjalu (drzewa, blachy zela¬ znej, lanego zelaza). Forma moze posiadac odejmowane drewniane denko b (fig. 1) al¬ bo stanowic jedna calosc (fig. 2), Cale wne¬ trze formy wypelnia sie masa betonowa (fig. 3), która sie nieco ubija, poczem na¬ klada sie na forme pierscien obwódkowy d, odpowiadajacy grubosci scianek wyrabia¬ nego naczynia. Wystajaca krawedz tego pierscienia opiera sie na obwodzie formy, zapewniajac dokladna wspólsrodkowosc formy i pierscienia, a tern samem zupelna równomiernosc scianek wyrabianego przed¬ miotu. Wystep pierscienia naciska wewnatrz formy na warstwe masy, odpowiadajaca grubosci scianki, zapewniajac jej w ten spo¬ sób pewna podstawe w czasie wyzlabiania.Tak przygotowana forme zaklada sie w imadlo e (fig. 4) i zaimocowuje sie w terti polozeniu przykreceniem tarczy zaciskowej /. Po oparciu pierscienia d o przednia kra¬ wedz imadla e i zasrubowaaiiu tarczy / na¬ danie wypelnionej formie scisle wspólsrodl- kowej pozycji nie nastrecza zadnych trud¬ nosci i daje sie recznie bardzo latwo usku¬ tecznic. Do wydrazania sluzy wiertacz g o ksztalcie wygietej lopatki (fig. 5 i 6), wpra¬ wiany w ciagly ruch obrotowy. W celu do¬ konania drazenia przysuwa sie albo forme do wiertacza albo odwrotnie. Wydrazenie odpowiada punktowanym linjom h (fig. 4).Po wyjeciu wydrazonej formy z imadla, u- suwa sie pierscien d i odwraca sie ja dnem do góry (fig. 7) w celu wyjecia wyrobionego przedmiotu. Uprzednio jednak mozna pod¬ dac wewnetrzne scianki wygladzeniu. Slu¬ zy do tego celu odpowiedni przyrzad, wpra¬ wiany równiez w ruch obrotowy. Forma jego dopasowana jest dokladnie do wne¬ trza przedmiotu. Przyrzad wygladzajacy posiada równiez krawedz obwódkowa, przy¬ legajaca do krawedzi formy i wygladzajaca brzegi wyrabianego przedmiotu (fig. 9), któ¬ ry nastepnie wyjmuje sie z formy, w polo¬ zeniu uwidocznionem na fig. 7 i przyjmuje postac fig. 8. Aby otrzymac w dnie donicz¬ ki zwykle stosowane otwory k, mozna zao^ patrzyc dno formy w odpowiedni wyskok.Pierscien d nie jest konieczny w razie posilkowania sie formami lub masa, której kruszenia sie i wypadania nie nalezy sie o- bawiac.Przyrzadom do nadawania formie wspólsrodkowego polozenia nadac mozna równiez uklad odmienny. Moga np. sluzyc do tego celu spiczaste ostrza lub podluzne wyzlobienia. Fig. 9 przedstawia wiertarke. — 2 —saopatedtoa w imadlo, nóz do zlobienia (wiertacz) i przyrzad wygladzajacy do wy¬ robu t masy betonowej przedmiotów wy¬ drazanych, w szczególnosci doniczek.Imadlo e osadzone na saniach n wpu- sajczonych w wyzlobienie podstawy m, mo¬ ze sie przesuwac w prawo lub w lewo. Ima¬ dlo e posiada dwa boczne i jeden dolny pa¬ zur do ujmowania formy ej, opierajacej sie na tarczy /, przesuwanej zapomoca sruby.Ferma odwrócona denkiem opiera sie o plytke, umieszczona pionowo do osi, pier¬ scieniem zas przylega do pazurów imadla, nadajacym jej najdokladniej wspólsrodko- # we polozenie.Wiertacz, o przekroju litery S, osa¬ dzony jest na osi o, napedzanej tarcza pa¬ sowa, poza która, na przeciwnym jej koncu umieszczony jest przyrzad wygladzajacy p. Przyrzad ten posiada dokola swego sze¬ rokiego konca obwódke z wyzlobieniem, do¬ pasowaniem do krawedzi formy. Forma wiertacza oraz obwód przyrzadu wygladza¬ jacego odpowiada dokladnie wewnetrznemu uksztaltowaniu wyrabianego przedmiotu.Po wypelnieniu formy masa i zalozeniu jej do imadla/przysuwa sie to ostatnie na saniach do obracajacego sie wiertacza g i odsuwa zpowrotem po dokonanem wyzlo¬ bieniu. Forme a wyjmuje sie nastepnie z imadla, usuwa pierscien d i zaciska wraz z wydrazonym przedmiotem na obracajacy sie przyrzad gladzacy p. Zewnetrzna scian¬ ka tego ostatniego wygladza wnetrze wyra¬ bianego przedmiotu, a wyzlobiona obwód¬ ka krawedz.Zamiast nakladac pierscien d na forme, mozna go umocowac do imadla e. W razie usuniecia pierscienia, zabezpieczaja wspól- srodlkowe polozenie formy wlasne jej scian¬ ki, dopasowane do pazurów imadla lub in¬ ne urzadzenia tego rodzaju.Rury betonowe wyrabia sie w sposób podobny, przyczem wydrazanie i wygladza¬ nie (ubijanie) wypelniajacej forme masy betonowej odbywa sie jednoczesnie. W ten sposób powstaja rury o zupelnie gladkiem i równem wnetrzu, zastepujace z powodze¬ niem rury ceglane; nacisk bowiem i ubranie masy w czasie wygladzania czyni je najzu¬ pelniej nieprzepuszczajacemi. Pod tym wzgledem wyróznia sie rttra, wyrobiona, wedlug zasad wynalazku, nader dodatnio od znanych dotychczas ubijanych rur ce¬ mentowych, o szorstkiej powierzchni we¬ wnetrznej. Oprócziego koszty wyrobu spo¬ sobem wydrazania znacznie sa mniejsze, niz przy sposobie ubijania.Przyrzad wydrazajacy sklada sie zasad¬ niczo z wiertacza w ksztalcie noza (dlóta) lub wygietej lopatki, z osadzonym bezpo¬ srednio za nim pierscieniem wygladzaja¬ cym, o nieco wiekszej srednicy. W ten spo¬ sób najmniejszy wydrazony odcinek rury u- lega natychmiastowemu wygladzeniu i spra¬ sowaniu. Usuwany materjal wydobywa sie nazewnatrz otworem w wygladzajacym pierscieniu.Trzpien wiertacza r osadzony jest w lo¬ zysku q, umieszczonem na postumencie wiertarki. Po drugiej stronie lozyska q u- mieszczone sa na tejze osi r kola napedne, ai wolny jej koniec jest zaopatrzony w wier¬ tacz g. Zaraz poza nim w strone lozyska o- sadzony jest pierscien s; sama zas os zao¬ patrzona jest' w slimak / do usuwania wy¬ drazonej masy.Naprzeciwko przyrzadu wiertniczego na tymze postumencie, umieszcza sie prze¬ suwane sanie n, dzwigajace odejmowana forme. Forma ta sklada sie z drewnianego cylindra u i dwóch nakladanych na konce pierscieni k. Zawdzieczajac pierscieniom oporowym v imadla e forma spoczywa do^ kladnie wspólsrodkowo do wiertacza r.Mimosrodfcowa dzwignia 'w sluzy do zaci¬ skania formy w imadle.Przy wyrobie* rur postepuje sie w sposób nastepujacy: cylindryczna forme napelnia sie wilgotna masa betonowa o stanie wilgot¬ nosci odpowiadajacym wilgotnosci ziemi.Po jej ttfc!ciu nasadza sie pierscienie v w — 3 —imadle e na obydwa konce formy i umoco- wywa sie te ostatnia zapomoca mimosrodko- yrej dzwigni u;. Po dokonaniu tego przysuwa vsie sanie n z napelniona forma do obracaja¬ cego sie wiertacza tak, by nóz g pograzyl sie w masie. Za nozem posuwa sie bezposrednio pi^rscijen wygladjzajjacy s, którego srednica jest nieco wieksza od srednicy noza. Pier¬ scien ten prasuje rozluznione wierceniem czasteczki i gladzi na gladko wewnetrzne scianki rury. Wydrazona masa wydobywa sie pozai pierscieniem g; odprowadza ja da¬ lej slimak /. Po skonczonem wierceniu od¬ suwa sie sanie n zpowrotem i wyjmuje for¬ me wraz z rura. Pierscienie v, których wy¬ stepy, odpowiadajace grubosci scianek rury, zdejmuje sie, poczem wyjmuje sie z formy gotowa rure i ustawia1 do wysuszenia. Ka¬ towe zelazo X oraz dzwignia mimosrodowa y zapewniaja formie pewne osadzenie w imadle e.Ferma u winna byc forma zaciskowa t.J. elastyczna i przecieta podluznie. Pierscien S prasuje i gladzi wewnetrzne scianki rury, przyczem temperatura sie podnosi. Przy¬ puszczalnie tworzy sie tutaj droga che¬ miczna cienka warstwa tak zwanego zelaznego cementu, przyczyniajaca sie do uszczelnienia] rury pod wzgledem przepu¬ szczania wody. Nowy ten sposób wyrobu rur z mineralnych materjalów posiada je¬ szcze te zalete oprócz taniosci i prostoty, ze przyczynia sie, z racji niestosowania wypalania, do znacznego zaoszczedzenia wegla. Nasycanie lub smarowanie smola jest tutaj niepotrzebne. PL