Do obcinania stopki w odlanych, ale jeszcze znajdujacych sie w formie wierszach, w maszy¬ nach skladajacych Tub odlewajacych wiersze, uzywany jest obecnie nóz stopkowy zamocowa¬ ny na stale clo wózka kola odlewniczego. Tego rodzaju nóz stopkowy wymaga bardzo doklad¬ nego prowadzenia kola odlewniczego, na którym sa zamocowane formy, w stosunku do wózka z nozem, a poza tym konieczne jest dokladne ustawienie poszczególnych, zamocowanych w ko¬ le odlewniczym form odlewniczych w stosunku do wózka i noza. Dopiero przy spelnieniu tych wszystkich warunków mozna zapewnic, aby wszystkie wiersze byly na calej swej dlugosci przyciete dokladnie na wysokosc. Cel ten, czyli dokladna wysokosc pisma w wierszu jest rów- *) Wlasciciel aptentu oswiadczyl, ze twórca wy¬ nalazku jest Karl Debus. niez i z tego wzgledu trudna do osiagniecia, gdyz tak kolo odlewnicze jak i poszczególne formy, posiadaja pewne tolerancje robocze.Poniewaz dla zapewnienia swobodnego prze¬ suwu kola odlewniczego, nóz stopkowy musi byc ustawiony na najbardziej wystajaca forme, pow¬ staje trudnosc, która usuwa wynalazek, polega¬ jaca na tym, ze wysokosc wierszy wypada roz¬ maicie w zaleznosci od ustawienia formy odlew¬ niczej. Róznice w wysokosci wynoszace zaledwie 0,02 mm staja sie widoczne w przykry sposób przy druku wierszy na maszynie drukarskiej i wymagaja duzego nakladu pracy z tego powo¬ du, ze musza byc one pózniej wyrównane praca reczna.Dla przedstawienia przyczyn prowadzacych do róznic w wysokosci nalezy powolac sie na fig 1, na której A, B, C i D oznaczaja schematycznie i w rozwinieciu formy w kole odlewniczym F.Formy odlewnicze wystaja rozmaicie ponad po¬ wierzchnia tylna E kola F, np. w ramach tole¬ rancji roboczych wymiarów a, b, c i d. Z formy odlewniczej D wystaje do odciecia nierównosc odlewnicza D' wiersza. Kolo odlewnicze podcho¬ dzi w kierunku strzalki pod nóz G zamocowany ha stale ale nastawnie na niepokazanym na ry¬ sunku wózku odlewniczym. Ostrze tnace / jest tak ustawione azeby najdalej wystajaca forma odlewu D w pokazanym przykladzie ledwo sie przeslizgnela swa powierzchnia tylna pod ostrzem noza G. Inne mniej wystajace formy przy prze¬ biegu kola F pod ostrzem / nie beda przez to ostrze dotkniete. Odleglosci wolnych powierzchni czolowych tych form od ostrza noza, beda z wy¬ zej wymienionych powodów rózne, wobec czego odlane w tych formach wiersze beda róznej wy¬ sokosci.Wszystkie powyzsze niedogodnosci usuwa sie wedlug wynalazku poprostu w ten sposób, ze odstep ostrza tnacego noza czy nozy odnosnego narzedzia w stosunku do formy, zostaje samo¬ czynnie nastawiony przez dana forme podczas przechodzenia jej pod narzedzie tnace.Najlepiej gdy narzedzie tnace np. nóz zamo¬ cowany na wózku kola odlewniczego, oraz w da¬ nej chwili wlaczona do odlewu forma odlewni¬ cza, co najmniej przez czas trwania operacji ob¬ cinania, sa prowadzone w stycznosci jedno z dru¬ gim, przez co odleglosc miedzy ostrzem tnacym narzedzia i forma stale.wynosi zero.Przez tego rodzaju prowadzenie narzedzia tna¬ cego i lub kola odlewniczego przez forme lub przez sile zewnetrzna np. prowadzenie pod na¬ pieciem sprezyny, usuwa sie wplyw wszelkich wyzej wymienionych niedokladnosci, gdyz na- rzdzie tnace i forma odlewnicza wzajemnie sie prowadza. Przy prowadzeniu z sila zewnetrzna powstaje przy tym ta zaleta, ze ustawienie pod¬ stawowego narzedzia tnacego np. noza w stosun¬ ku do formy czy form odlewniczych koniecznie musi byc dokladne, podczas gdy przy dotychczas sowych na stale z wózkiem zamocowanych na¬ rzedziach tnacych potrzebne tylo ustawienie bardzo dokladne, zabierajace wiele czasu.Odleglosc jaka powinna byc miedzy narzedziem tnacym i forma odlewnicza mozna regulowac za pomoca pomiaru pola elektrycznego np. przez pomiar pojemnosci. Przy zuzyciu na narzedzia zlych przewodników elektrycznosci np. karbid- ków, pokrywa sie je dodatkowo powloka lub nakladka metalowa sluzaca jako druga elektro¬ da w stosunku do metalowej formy odlewniczej.Odleglosc rezczywista miedzy narzedziem tna¬ cym i forma odlewnicza moze byc równiez regu¬ lowana sposobami optyczno-elektrycznymi np. za pomoca komórek selenowych lub pomiaru szpa¬ ry swietlnej.Odleglosc rzeczywista miedzy narzedziem tna¬ cym i forma odlewnicza moze byc równiez re¬ gulowana za pomoca macków mechanicznych itp. zamocowanych np. na uchwycie narzedzia i sliz¬ gajacych sie po formie.Dla sterowanego przez forme wzajemnego pro¬ wadzenia narzedzia tnacego i formy otrzymuje sie bardzo proste i korzystne rozwiazanie, gdy narzedzie tnace osadzone jest w obiegajacym wokól kola odlewniczego sztywnym uchwycie prowadzonym przez zwrócona do narzedzia tna¬ cego stale do tego uchwytu przylegajaca po¬ wierzchnie formy.To rozwiazanie odznacza sie szczególnie mala liczba czesci, a poza tym zmieniajace sie wraz z gruboscia wióra cisnienie ciecia w tym przy¬ padku nie posiada wplywów ubocznych.Zastosowane wedlug; wynalazku wzajemne prowadzenie miedzy narzedziem tnacym i forma, jest najlepiej sterowane w ten sposób, aby dzia¬ lalo tylko w zakresie w danej chwili wlaczonej do odlewania formy. Z tego wzgledu zuzycie ma miejsce tylko podczas procesu obróbczego przez co zuzycie narzadu tnacego i form jest ograni¬ czone do minimum. Takie sterowanie zapewnia dalej cenna mozliwosc delikatnego ustawienia noza na powierzchni formy znajdujacej sie w po¬ zycji roboczej.Ustawienie z zastosowaniem sily dociskowej monza uzyskac w rózny sposób. Np. daje sie ono zrealizowac przez odpowiednie nadanie ksztaltu i/lub wlasciwosci materialowej narzedzia tnacego.W tym celu moze byc np. zastosowany normal¬ ny nóz stopkowy ale cienszy i dltfzszy, posiada¬ jacy pewna okreslona elastycznosc wlasna. Za¬ miast takiego noza, mozna równiez zastosowac sprezynujace ostrze noza, zamocowane w uchwy¬ cie lub przymocowane do uchwytu.Ustawienie, z zastosowaniem docisku miedzy narzedziem tnacym i forma odlewnicza, mozna jednak równiez wytworzyc w ten sposób, ze na¬ rzedzie tnace i/lub jego uchwyt ustawia sie ru¬ chomo z mozliwoscia pewnego wymijania sie lub opózniania w stosunku do sil przeciwdzialaja¬ cych np. sprezyn. Sprezyny te moga byc wyko¬ nane z najrozmaitszych materialów np. z ela¬ stycznego metalu, gumy itp. Obok lub w miejsce takich sprezyn mozna równiez zastosowac na-rzady hydrauliczne, pneumatyczne, magnetyczne w szczególnosci typu elektromagnetycznego lub inne..Narzad tnacy np. normalny nóz stopkowy mo¬ ze byc zamocowany w znany sposób na wózku kola odlewniczego. Wskazane jest jednak aby narzad tnacy byl zamocowany na korpusie ma¬ szyny, a nie na wózku kola odlewniczego, przez co staje sie on dostepny, gdy wózek wraz z ko¬ lem odlewniczym zostana wysuniete z maszyny do przodu.Narzedzie tnace moze byc zamocowane w ru¬ chomym np. dzwigniowym uchwycie, przy czym wskazane jest by byl on nastawny i pod dzia¬ laniem sprezyny, która dociska ostrze noza do kola odlewniczego. W ten sposób mozna osiag¬ nac bardzo proste i pewne ulozyskowanie i pro¬ wadzenie narzedzia.Sila docisku narzedzia tnacego do formy moze byc równiez wywierana od strony kola odlewni¬ czego i lub jego form. W tym przypadku moze byc narzedzie tnace zamocowane sztywno, ale wedlug wynalazku równiez i w tym przypadku moze ono podlegac sile dociskajacej.Przy wywieraniu sily dociskowej przez kolo odlewnicze i/lub formy odlewnicze, najlepiej gdy jest ona przekazywana na narzedzie za pomoca narzadów elastycznych.Np. mozna to urzadzenie tak zaprojektwac, aby kolo odlewnicze bylo ulozyskowane na trzpieniu z pewnym luzem, a dzialanie docisko¬ we na kolo bylo wywierane na jego obwodzie, mozliwie blisko i symetrycznie do strefy robo¬ czej noza. W ten sposób mozna zapewnic wyko¬ rzystanie prostych i dotychczas stosowanych czesci tej maszyny, oraz mozliwosc ewentualne¬ go pózniejszego wyposazenia maszyny w to urza¬ dzenie.Dzialanie dociskowe na kolo odlewnicze moze byc równiez "wywierane na jego piaste. W ten sposób mozna osiagnac miedzy innymi tak zwar¬ ta budowe, ze unika sie przenikania roztopione¬ go olowiu, wiórów itd. w ulozyskowanie piasty.Przy ustawieniu narzedzia tnacego poza wóz¬ kiem kola odlewniczego np. na korpusie maszy¬ ny, mozna celowo przekazywac sile dociskowa narzedzia do formy poprzez kolo odlewnicze, je¬ go czop lub jego wózek. W tym przypadku wy¬ korzystuje sie istniejacy mechaniczny zwiazek miedzy kolem odlewniczym i wózkiem i zostaje wykorzystana ich wspólna ruchliwosc.Sterowanie narzedzia tnacego najlepiej wy¬ prowadzac od walu glównego maszyny, na któ¬ rym sa zamocowane krzywki sterujace rózne ruchy. Korzystne jest przy tym, ze impuls do tej czynnosci moze byc pobrany bezposrednio z wa¬ lu glównego nadajacego -maszynie cyklicznosc i to bez potrzeby poslugiwania sie przekladnia przyspieszajaca czy tez redukcyjna.Jednak sterowanie narzedzia tnacego mozna równiez pobierac z innego walu maszyny np. walu napedzajacego kolo odlewnicze. Ten wal lezy w bezposrednim sasiedztwie kola odlewni¬ czego i narzedzia tnacego tak, ze narzady prze¬ noszace ruchy moga byc stosunkowo male.Przy praktycznym rozwiazaniu takiego stero¬ wania, wal kola odlewniczego moze sterowac docisk za pomoca krzywki osadzonej na nim bezposrednio, lub przy stosowaniu przekladni, na wale napedzajacym te przekladnie. Krzywka po¬ rusza rolke dotykajaca i za pomoca dzwigni i preta lub tym podobnego urzadzenia ustala lub usuwa docisk pomiedzy narzedziem tnacym i for¬ ma odlewnicza. Takie wykonanie odznacza sie miedzy innymi wielka prostota i pewnoscia dzia¬ lania, przy czym zuzyte lub uszkodzone czesci daja sie w nim wymienic z latwoscia.Wyzej wymienione narzady sterujace moga byc poruszane od czesci napedu maszyny, któ¬ re przy odsuwaniu czy przestawianiu kola odlew¬ niczego nie sa z nim poruszane. Jezeli np. im¬ pulsy sterownicze beda, jak to opisano powyzej, odbierane od walu glównego maszyny, przy ob¬ sludze maszyny otrzyma sie te korzysc, ze przy przestawianiu kola odlewniczego w celu usta¬ wienia innej formy odlewniczej w polozenie ro¬ bocze, nie jest konieczne przestawienie organów sterujacych ruchy narzedzia tnacego.Ptzeznaczone do napedu narzedzia tnacego na¬ rzady sterownicze np. krzywki, moga byc zamo¬ cowane na kole odlewniczym. Takie rozwiazanie daje te korzysc, ze narzady sterujace moga byc bardzo proste, a poza tym moga byc polaczone w jedna calosc z kolem odlewniczym tak, ze odpada koniecznosc stosowania czesci posred¬ nich, oraz konstrukcyjnie powstaje bardzo pro¬ sta i zwarta calosc.Krzywki sterujace moga byc przy tym zamo¬ cowane na stale do kola odlewniczego. Korzyst¬ ne jest przy tym, ze krzywki i kolo odlewnicze moga byc wykonane w jednym kawalku.Krzywki te moga byc jednak równiez nastawnie urzadzone na kole odlewniczym. W tym przy¬ padku moga byc one z korzyscia tak zaprojek¬ towane, aby byly zamocowane do przestawne¬ go pierscienia, po którym np. toczy sie rolka umocowana na dzwigni uchwytu narzedzia tnace¬ go, ustawiajacej to narzedzie w polozeniu czyn*/ nym czy biernym. Zaleta takiej przestawnej krzywki czy pierscienia jest to, ze moga byc stosowane przy dowolnej formie odlewniczej, a wiec np» sterowac podczas pracy tylko pewne wybrane formy. : Dalsze cechy wynalazku przedstawione sa na rysunku i w dalszym ciagu opisu.Fig. 1 przedstawia schematycznie wzajemne- . polozenie noza i form odlewniczych w urzadze¬ niach dotychczasowych, co zostalo juz omówione.Fig. 2 przedstawia czesciowo w przekroju, wi¬ dok czesci kola odlewniczego, formy, narzedzia tnacego z uchwytem obiegajacym wokól kola odlewniczego do przodu tego kola i jest prowa¬ dzony przy stalym dotyku przez przednia plasz¬ czyzne tego kola.Fig. 3 przedstawia mniejszej skali, czescio¬ wo schematyczne, a czesciowo w przekroju, ko¬ lo odlewnicze, narzedzie tnace, pret poruszajacy to narzedzie, urzadzenie posrednie przenoszace i krzywke sterujaca, osadzona na wale glównym maszyny.Fig. 4 przedstawia czesciowo w przekroju, wi¬ dok kola odlewniczego, narzedzia tnacego, dzwig¬ ni dzialajacej na jego uchwyt i dzwignie poru¬ szana krzywka, obracana od kola odlewniczego, za pomoca przekladni.Fig. 5 przedstawia czesciowo w przekroju, wi¬ dok kola odlewniczego, narzedzia tnacego, jego uchwytu i pierscienia krzywkowego przy kole odlewniczym, sterujacego polozenie narzedzia tnacego.Przy wykonaniu wedlug fig. 2, forma odlewni¬ cza 2 zmontowana jest na kole odlewniczym 1 np. przez przysrubowanie. Na tylna powierzchnie czolowa 3 formy 2 dziala ostrze 4 noza 5 zamo¬ cowanego np. za pomoca srub 6 na ramieniu 7 uchwytu 8 posiadajacego ksztalt litery U. Nóz 5 zamocowany jest w sposób nastawny w stosunku do kola 1. Drugie ramie 9 uchwytu 8 opiera sie stale swa plaszczyzna 10 na przedniej powierzch¬ ni czolowej formy i podczas obrotu kola 1 jest stale przez te powierzchnie prowadzone. Wobec powyzszego, narzedzie tnace 5 jest stale w kon¬ takcie z forma odlewnicza 2 wzglednie jej plasz¬ czyzna 3.W rozwiazaniu wedlug fig. 3, przy którym ste¬ rowanie narzedzia tnacego wywodzi sie od wa¬ lu glównego maszyny, ostrze 4 narzedzia 5 np. noza, spoczywa na tylnej plaszczyznie 3 formy 2.Zamocowany np. srubami 6 do uchwytu 12, nóz 5, jest wraz z tym uchwytem 12 zamocowany uchylnie na trzpieniu 13 umocowanym w sche¬ matycznie przedstawionym korpusie 14 maszyny.Uchwyt 12 jest pod wplywem sprezyny 15 docis¬ kany do formy 2, ale jednoczesnie jest od niej odciagany pretem 16, polaczonym z dzwignia 17 zamocowana uchylnie na trzpieniu 18 korpusu \4 maszyny. Na wolnym koncu dzwigni 17 znajduje sie umocowana obrotowo rolka 19, dociskana do krzywki 20 zamocowanej nieruchomo na wale glównym 21 maszyny. Czesc krzywki 22 ozna¬ czona lukiem sluzy do tego, aby za posrednict¬ wem rolki 19, dzwigni 17, preta 16 i uchwytu 12, odsunac narzedzie 5 od formy odlewniczej 2, która w tym czasie nie podlega obróbce. W tym celu krzywka 22 w pokazanym przykladzie po¬ siada oznaczona strzalkami czesc obwodu odpo¬ wiadajaca katowi srodkowemu Okolo 270°.W wykonaniu wedlug fig. 4, w kole odlewni¬ czym 1 jest osadzona, znajdujaca sie w pozycji roboczej forma 2, do spodniej strony której przylega ostrze 4 odcinacza stopki noza 5. Nóz 5 jest zamocowany w wahliwym uchwycie 12 i mo¬ ze byc dokladnie ustawiony wzdluznie przy po¬ mocy sruby mikrometrycznej 23. Sruby mocuja¬ ce 6 sluza do silnego zamocowania noza 5 z uchwytem 12 i w tym celu przechodza przez podlugowate otwory noza 5 i wkrecone sa w na¬ gwintowane otwory uchwytu 12.Uchwyt 12 jest zamocowany wahliwie na trzpieniu 13 przykreconym do wózka 24 kola odlewniczego.Uchwyt 12 posiada wystep 25 dociskany trzpie¬ niem 26 przesuwnym w otworze 28 dzwigni 29 pod dzialaniem umocowanej w tym otworze sprezyny 27. Naprzeciw trzpienia 26 znajduje sie sruba nastawcza 30, o która opiera sie krótkie ramie 25 uchwytu 12, gdy ostrze 4 noza 5 zosta¬ je np. odsuniete od formy 2. Sruba nastawcza 30 jest wkrecona w wystep 31 jednego z ramion dwuramiennej dzwigni 29 i jest ustalona pozy¬ cja sruby 30 przeciwnakretka 32.Dwuramienna dzwignia 29 jest osadzona obro¬ towo na trzpieniu 33 zamocowanym w wózku 24.Drugi koniec 34 dzwigni 29 jest zaopatrzony w rolke 35, toczaca sie po krzywce 36 i dociska¬ na zawsze do krzywki 36 za pomoca sprezyny 37 zaczepionej o hak 38 wkrecony w ramie dzwigni 29. Sprezyna 37 zamocowana jest do wóz¬ ka 24 w sposób nie pokazany na rysunku.Krzywka 36 obraca sie na walku 39 ulozysko- wanym w koziolku 40 korpusu 14 maszyny. Na walku 39 osadzone jest równiez polaczone razem z krzywka 36 kolo srubowe 41 napedzane od pokazanego na rysunku linia przerywana kola srubowego 42 zaklinowanego na wale napedo¬ wym 43 kola odlewniczego 1. - 4 —W przestrzeni miedzy lozyskiem 44 walu nape¬ dowego 43 i kolem odlewniczym 1 znajduje sie nie pokazane na rysunku sprzeglo laczace wal napedowy 43 z niepokazanym na rysunku kól¬ kiem zebatym zazebiajacym sie z kolem zebatym kola odlewniczego 1.Urzadzenie dziala w nastepujacy sposób. Przy obrocie walu napedowego 43, za posrednictwem sprzegla i kól zebatych, obraca sie kolo odlewni¬ cze 1, a z nim forma 2, która winna sie znalezc w pozycji roboczej.Ostrze 4 noza 5 przylega przy tym do formy 2 pod dzialaniem sprezyny 27, przy czym jednak wystep 25 nie dotyka sruby 30. Ostrze 4 noza 5 obcina przy tym stopke znajdujacego sie w da¬ nej chwili w formie wiersza. Podczas wspólpra¬ cy ostrza 4 z forma 2 wzglednie stopka odlane¬ go wiersza, rolka 35 toczy sie po promieniowo wystajacej, nie znaczonej na rysunku, ale poka¬ zanej w czasie pracy czesci obwodu krzywki 36.Obwodowo dlugosc tego wystepu odpowiada dlugosci formy odlewniczej. Wskazane jest wy¬ konanie tej wystajacej czesci krzywki 36 propor¬ cjonalnie jako troche krótszej niz dlugosc for¬ my 2, ale dluzszej niz znajdujacy sie wiersz podlegajacy obcieciu, przez co osiaga sie to, ze nóz po przejsciu nadbiegajacego brzegu formy, ale jeszcze przed zetknieciem sie z siedzacym w formie wierszem, oprze sie o forme.Przy odmianie wedlug fig. 5 czesci 1—6, 12, 13, 23 i 24 sa te same co na fig. 4. Na trzpieniu 13 osadzona jest, na stale zlaczona z uchwy¬ tem 12 w tym przykladzie jednoramienna dzwig¬ nia 45, pokazana kreskowanymi liniami zaopa¬ trzona na koncu w rolke 46 równiez pokazana kreskowymi liniami, toczaca sie po pierscieniu krzywkowym 47 po zwróconej do noza 5 stro¬ nie kola odlewniczego 1.Uchwyt 12, a wiec i dzwignia 45 sa pod napie¬ ciem sprezyny 48 zamocowanej na wózku 24.Pierscien krzywkowy 47 moze byc obrotowo przestawiony i w odnosnym polozeniu zacisnie¬ ty za poomca np. nie pokazanych srub. Ustawie¬ nie nastepuje w ten sposób aby wyciecie 49 pierscienia 47 bylo tak w zgodzie z roboczym polozeniem formy, aby ostrze noza spoczelo na formie tuz przed rozpoczeciem ciecia, obcie¬ lo stopke wiersza i nastepnie podnioslo sie i po¬ zostalo w tej podniesionej pozycji przy przesu¬ wie form nie bedacych w polozeniu roboczym. PL