Przedmiot wynalazku stanowi sposób elektro¬ hydraulicznego sterowania suwakowego wielo¬ stopniowych przekladni, zwlaszcza przekladni typu Fottingera, charakteryzujacy sie tym, ze przelacznik przekladni olejowej, majacy postac suwaka obrotowego, jest uruchamiany za pomoca silnika elektrycznego. Ruch suwaka jest zatrzy¬ mywany samoczynnie przez oddzielny narzad stykowy obracajacy sie wspólnie z nim. Wlacza¬ nie i wylaczanie silnika napedowego moze byc przeprowadzane samoczynnie lub recznie za po¬ moca odpowiedniej dzwigni.Na rysunku uwidoczniono tytulem przykladu odnosne urzadzenie przy czym fig. 1 przedstawia wielostopniowa przekladnie typu Fottingera w przekroju wraz z urzadzeniem wedlug wyna¬ lazku, fig. 2 zas — uklad polaczen napedowego silnika elektrycznego i suwaka obrotowego wraz z podlaczonym regulatorem samoczynnym i na¬ rzadami do sterowania recznego.Na fig. 1 liczba 10 oznaczono wal napedzajacy, sprzegniety z silnikiem, liczba U wal napedzany (np. sprzegniety z osia napedowa pojazdu), liczba 12 — przetwornice Fottingera, w której wirnik pompy 13 jest zamocowany na wale 10, wirnik turbiny 14 jest polaczony poprzez beben 15 z wa¬ lem 16, a wirnik glówny 17 moze byc zwolniony lub zahamowany dzieki dzialaniu hamulca ole¬ jowego 18. Wal 10 moze byc polaczony mecha¬ nicznie z walem 16 turbiny za posrednictwem sprzegla tarczowego 19, które jest umieszczone wewnatrz bebna 15 turbiny i które moze byc wlaczane przez tloczek 20, dzialajacy pod wply¬ wem cisnienia oleju. Doplyw oleju do tloczka 20 nastepuje przez przewód 21, który jest podlaczo¬ ny poprzez przelacznik 22 do przewodu cisnienio¬ wego 23 pompy trybowej 24. ^ompa 24 czerpie naped z walu 10 za posrednictwem np. przekla¬ dni lancuchowej. Pompa ta uzupelnia poprzez przewód 26 i otwory 27 w walku obieg olejowyw przetwornicy 12. Nastepnie dostarcza ona rów¬ niez oleju poprzez przewody 28 do hamulca kola glównego 18. W koncu pompa 24 zaopatruje po¬ przez przelacznik 22 i przewody 29 i 30 takze sprzegla 31 i 32 przekladni zebatej 33, która daje dwa biegi wprzód i jeden w tyl. Odpowiednio do wlaczania obu tych biegów uzyskuje sie przy wlaczeniu sprzegla 31 bieg terenowy, a przy wla¬ czeniu sprzegla 32 bieg drogowy. Jako przelacz¬ nik 22 przewidziany jest suwak obrotowy, nape¬ dzany przez maly silnik elektryczny 34. Stero¬ wanie silnika 34 odbywa sie za posrednictwem przelacznika tarczowego 35 obracajacego sie wraz z nim. Przelacznik ten jest podlaczony za pomoca przewodów 36 i 37 do samoczynnego regulatora 38 napedzanego przez wal turbiny 16. W ten spo¬ sób dzialanie regulatora jest uzaleznione od wyj¬ sciowej liczby obrotów, a tym samym od szyb¬ kosci pojazdu.Miedzy przewody 36 i 37 jest wlaczony prze¬ lacznik reczny 39, który umozliwia sterowanie, niezalezne od regulatora 38. Jak wynika z sche¬ matu polaczen na rys. 2 silnik elektryczny 34 posiada dwa uzwojenia, a mianowicie uzwojenie prawe 40 oraz uzwojenie lewe 41. Uzwojenie prawe 40 jest przylaczone za posrednictwem przewodów 42 do kontaktu slizgowego 43, podob¬ nie uzwojenie lewe 41 — przewodami 44 do kontaktu slizgowego 45. Obydwa kontakty sliz¬ gowe 43 i 45 slizgaja sie po pierscieniach 46 i 47, które sa przymocowane do obracajacej sie wraz z silnikiem 34 tarczy kontaktowej 35 i odizolo¬ wane od siebie szczelinami powietrznymi 48 i 49.Zamiast pierscieni mozna równiez zastosowac np. odcinki kontaktowe. Pierscienie kontaktowe 46 i 47 sa poza tym polaczone z kontaktami steru¬ jacymi 50, 51, 52, 53, 54 i 55. Liczba tych kon¬ taktów zalezy od zadanej liczby biegów. Jak "wy¬ nika z oznaczen literowych, podanych na sche¬ macie na fig. 2, rozwiazanie konstrukcyjne wedlug fig. 1 dostarcza kilku mozliwosci prze¬ laczen omówionych nizej.Dla biegu drogowego z przetwornica przenie¬ sienie mocy dokonuje sie przy wlaczonym ha¬ mulcu olejowym. 18 poprzez przetwornice 12 i poprzez przekladnie zebata, wlaczona przez sprzeglo 32; dla bezposredniego biegu drogowego, przeniesienie mocy dokonuje sie przy wylaczo¬ nym hamulcu olejowym 18 poprzez wlaczone sprzeglo 19 i poprzez przekladnie zebata, wlaczo¬ na przez sprzeglo 32; dla biegu drogowego z ha¬ mulcem hydrauliczne hamowanie uzyskuje sie przy wlaczonym hamulcu olejowym 18, sprzegle bezposrednim 19 i sprzegle 32; dla biegu tereno¬ wego z przetwornica przeniesienie mocy doko¬ nuje sie przy wlaczonym hamulcu olejowym 18 poprzez przetwornice 12 i poprzez przekladnie zebata, wlaczona przez sprzeglo 31; dla bezpo¬ sredniego biegu terenowego przeniesienie mocy dokonuje sie przy wylaczonym hamulcu olejo¬ wym 18 poprzez sprzeglo bezposrednie 19 i po¬ przez terenowa przekladnie zebata, wlaczona przez sprzeglo 31; wreszcie dla biegu terenowego z hamulcem hydrauliczne hamowanie uzyskuje sie przy wlaczonym hamulcu 18, bezposrednim sprzegle 19 i sprzegle 31.Kontaktom sterujacym 50, 51, 52, 53, 54 i 55 podporzadkowane sa odpowiednie przewody ste¬ rujace 56, 57, 58, 59, 60, 61 i 62, które prowadza do wlaczników obslugiwanego recznie przelacz¬ nika sterujacego 39 i dalej poprzez ten przelacz¬ nik moga byc polaczone z prowadzacym od aku¬ mulatora przewodem zasilajacym 63. W podanym rozwiazaniu sterujacy przelacznik elektryczny 39 jest wykonany jako przelacznik walcowy z seg¬ mentami 64, 65, 66, 67, 68, 69 i 70. Regulator 38*, sluzacy do samoczynnego sterowania, posiada dwa polaczenia wlaczajace, w których zamyka on lub otwiera kontakty 71, 72, 73 i 7.4. Podstawa 75 tarczy sterujacej 22, zamocowanej wspólosio¬ wo z tarcza 35, posiada podlaczenia do róznych- przewodów sterujacych, a mianowicie, jak wy¬ nika z fig. 1 do przewodów 21, 28, 29, 30. Poza wymienionymi podlaczeniami przewiduje sie inne dodatkowe podlaczenia do przelacznika hydrau¬ licznego 23. Na schemacie na fig. 2 przelacznik sterujacy 39 jest wlaczony w polozenie „bieg drogowy", W tym polozeniu sterowanie suwaka obrotowego jest przekazane regulatorowi 38 i to w ten sposób, ze moze on wlaczyc przetwornice 12 lub bieg bezposredni. Z przewodu 69 prad plynie poprzez segment kontaktu 70 i przewód 61 do wlaczonej przez regulator pary kontaktów 72, 73, a stamtad do kontaktu sterujacego 53.Naprzeciw kontaktu sterujacego 53 lezy wówczas szczelina powietrzna 49. Na skutek tego zaden z obu pierscieni kontaktowych 46, 47 nie jest dolaczony do przewodu zasilajacego 63, a wiec i oba uzwojenia 40 i 41 silnika 34 pozostaja w stanie bezpradowym. Gdy poczatkowa liczba obrotów, a tym samym i predkosc pojazdu odpo¬ wiednio wzrosnie, wówczas regulator 38 otworzy pare kontaktów 72, 73 i w ten sposób zamknie pare kontaktów 71, 74. Przewód 61, polaczony przez segmenty kontaktu 70 z przewodem zasila¬ jacym 63, moze wtedy byc polaczony przez pare kontaktów 71, 74 równiez z kontaktem steruja¬ cym 50. Wymieniony kontakt sterujacy 50 jest polaczony z pierscieniem kontaktowym 46. Do pierscienia 46 podlaczone jest poprzez kontakt slizgowy 43 i przewody 42 prawe uzwojenie 40 silnika sterujacego 34. Silnik rozpoczyna swój bieg i obraca tarcze kontaktowa 35 w kierunku wskazówek zegara tak dlugo, az szczelina po- — 2 —wietrzna 49 dojdzie do kontaktu sterujacego 50 i w ten sposób przerwany zostanie obwód pradu.Przy tym ruchu suwak obrotowy 22 zostaje prze¬ suniety i znajdzie sie w polozeniu, w którym przerywa sie doplyw oleju do hamulca 1S, a wlacza sie sprzeglo bezposrednie 19. Chcac przejsc z tego bezposredniego biegu z powrotem na bieg pierwszy niezaleznie od polozenia regu¬ latora 38 przelacza sie przelacznik sterujacy 39 tak, zeby segment kontaktu 68 zostal polaczony z przewodem zasilajacym 63 poprzez przewód 60.Wtedy kontakt sterujacy 63 zostanie zasilony bezposrednio z przewodu 60, który obecn e po¬ przez pierscien kontaktowy 47, kontakt slizgowy 45, przewód 44 laczy ze zródlem pradu lewe uzwojenie 41 silnika. Silnik 34 rozpoczyna obroty w kierunku, przeciwnym do kierunku ruchu wskazówek zegara i obraca tarcze kontaktowa 35 wstecz tak dlugo, dopóki szczelina powietrzna 49 me ustawi sie naprzeciw kontaktu sterujacego 59 i obwód pradu nie zostanie przerwany. Wsku¬ tek jednoczesnego przestawienia suwaka obroto¬ wego 22 przerywa sie doplyw oleju do sprzegla bezposredniego 19, a wzamian otwiera sie doplyw oleju do hamulca 18, w zwiazku z czym wlaczona zostaje przetwornica 12. W podobny sposób prze¬ lacznikiem sterujacym 39 mozna wlaczac bieg terenowy z przetwornica, jak równiez ustawiac oba polozenia hamulca niezaleznie od ustawienia regulatora 38. Wlaczenie sprzegla bezposredniego za pomoca przelacznika sterujacego 39 nie jest przewidziane. Ze wzgledów eksploatacyjnych ko¬ rzystnie jest, aby to wlaczanie pozostawic wy¬ lacznie regulatorowi. Gdy silnik 34 na skutek swej duzej bezwladnosci przekreci tarcze kon¬ taktowa poza polozenie zadane, wówczas prze¬ lacza sie on samoczynnie. Dla wyjasnienia tego nalezy zauwazyc, ze tarcza kontaktowa 35 po¬ winna byc przelaczona z kontaktu sterujacego 53, któremu odpowiada pierwszy bieg drogowy, na kontakt sterujacy 50, odpowiadajacy bezposred¬ niemu biegowi drogowemu, O ile przy tym tar¬ cza kontaktowa zostanie tak szybko obrócona, ze kontakt przeskoczy przez szczeline powietrzna bez wylaczania silnika, to nastapi wtedy pola¬ czenie z pierscieniem 47, który zamknie obwód lewego uzwojenia, powodujac zmiane kierunku obrotów silnika. Silnik biegnie w przeciwnym kierunku tak dlugo, dopóki szczelina powietrzna 49 nie ustawi sie naprzeciw kontaktu sterujacego 50. Jesli równiez i teraz tarcza kontaktowa prze¬ kreci sie zbyt daleko, to znów zamkniety zostanie obwód prawego uzwojenia silnika i tak dalej az do chwili osiagniecia przez uklad sterujacy rów¬ nowagi trwalej. PL