Wynalazek niniejszy dotyczy lozysk rolko¬ wych z ulepszonym smarowaniem miedzy konca¬ mi rolek a kolnierzem prowadniczym lub miedzy kolnierzami prowadniczymi, do których lub do którego rolki przylegaja swymi koncami i sa przez ten kolnierz lub kolnierze prowadzone. Lo¬ zysko rolkowe wedlug wynalazku nalezy do te¬ go rodzaju lozysk, w których powierzchnia ro¬ bocza konca kazdej rolki stanowi powierzchnie obrotowa o tworzacej krzywej i lozysko to wy¬ róznia sie tym, ze powierzchnia prowadnicza kolT nierza wzgledem wymienionej powierzchni robo¬ czej konca rolki jest tak uksztaltowana i posia¬ da takie wymiary, iz matematyczny styk miedzy koncem rolki a kolnierzem prowadniczym lezy, gdy rolka jest nieobciazona i w polozeniu syme¬ trycznym, w plaszczyznie przechodzacej przez os rolki i os lozyska, a powierzchnie konca rolki i kolnierza zajmuja wzgledem siebie podczas pra¬ cy lozyska takie polozenie, które umozliwia wy¬ tworzenie sie warstewki smaru, pokrywajacej wieksza czesc rzutu powierzchni roboczej konca rolki na powierzchnie kolnierza.Na zalaczonym rysunku uwidoczniono sche¬ matycznie kilka przykladów wykonania czesci lozyska rolkowego wedlug wynalazku. Fig., 1 przedstawia przekrój przez czesc pierscienia lo¬ zyskowego z kolnierzem oraz przez rolke wspól¬ dzialajaca z tym pierscieniem, przy czym po¬ wierzchnia prowadnicza kolnierza oraz koniec rolki maja ksztalt kulisty, a punkt matematycz¬ ny styku polozony jest na osi rolki; fig. 2 przed¬ stawia czesc tego pierscienia lozyskowego w wi¬ doku czolowym" od konca rolki; fig. 3 i 4 przed¬ stawiaja odpowiednie widoki cz,esci lozyska, w którym styk matematyczny miedzy koncem rol¬ ki a kolnierzem polozony jest mniej wiecej w -srodku ciezkosci powierzchni roboczej rolki; fig. 5 — widok z przodu odpowiadajacy figurom 2 $ 4, przy czym styk miedzy rolka a kolnierzem ma postac linii promieniowej, fig. 6 — widok w kie¬ runku strzalek VI—VI na fig. 1 wraz z rolka w polozeniu symetrycznym, a fig. 7 przedstawia w wiekszej skali odpowiedni widok z rolka w po¬ lozeniu skosnym.W lozysku wedlug fig. 1 pierscien wewnetrz-ny 1 lozyska zaopatrzony jest w kolnierz prowad- niczy i oporowy 2y którego powierzchnia prowad- nicza i oporowa 3 posiada postac pasa po¬ wierzchni kuli p srodku U polozonym.na osi 5 lozyska. Koniec 7 rolki 6 przedstawia równiez czesc powierzchni kuli o srodku znajdujacym sie w punkcie 8. Promien kulistej powierzchni kon¬ ca rolki jest wiec krótszy, niz promien'powierzch¬ ni kulistej kolnierza prowadniczego, chociaz róz¬ nica promieni jest na figurze znacznie przesadzo¬ na w celu dokladniejszego uwidocznienia styku, obu ppwierzcjini. Matematyczny punkt styczny? miedzy koncem rolki a kolnierzem znajduje sie, Tia linii, laczacej oba srodki U i 8 powierzchni ku¬ listych. Ta linia laczaca 9 stanowi jednoczesnie os obrotu rolki 6 i przecina koniec rolki oraz po-, wierzchnie kolnierza w punkcie 10, który stano-, wi matematyczny punkt styczny miedzy obiema powierzchniami. Poniewaz zas obie te powierzch¬ nie sa kuliste, przy czym jedna z nich ma krótszy promien krzywizny niz druga, wobec tego styk, nie uwzgledniajac elastycznego odksztalcenia czesci lozyska wskutek nacisku, stanowi punkt matematyczny. Kolka 6, przedstawiona na fig:. 1, posiada powierzchnie stozkowa. Kat wierzchol¬ kowy rolki stozkowej oraz pochylenie toru 11 rolki sa tak dobrane, iz wierzcholek stozka lezy na osi lozyska, co umozliwia swobodne toczenie sie rolki po torze 11. W przypadku tym wierzcho¬ lek stozka pokrywa sie ze srodkiem opromienia •-kulistej powierzchni prowadniczej 3..Fig. 3 i 4 przedstawiaja odpowiednie widoki czesci lozyska, w którym powierzchnie przylega¬ jace do siebie stanowia zawsze powierzchnie ku¬ liste, przy czym jednak wysokosc kolnierza 2 zo¬ staje zmniejszona, a punkt styczny miedzy rol¬ ka a kolnierzem zostaje przesuniety w kierunku ku srodkowi lozyska. Srodek U kulistej po¬ wierzchni prowadniczej 3 lezy, jak poprzednio, na osi 5 lozyska. Matematyczny punkt styczny 10 nie lezy juz jednak na osi 9 rolki, lecz mniej wiecej w srodku ciezkosci powierzchni roboczej konca rolki. Srodek 8 kulistego konca rolki 7 po¬ lozony jest tak, ze linia 13, laczaca punkty U i 8, przecina koniec rolki oraz kolnierz w punkcie stycznym 10. Wierzcholek stozka rolki lezy w punkcie 14, w którym os 9 rolki i os 5 lozyska przecinaja sie wzajemnie, dzieki czemu otrzymu¬ je sie równiez w tym przypadku dokladne tocze¬ nie sie przy ruchu rolki. Punkt styczny po¬ wierzchni 3 i 7 jest, podobnie jak w przypadku wykonania odpisanego, 'punktem matematycznym.W. poprzednio opisanych postaciach wykona¬ nia wychodzono z zalozenia, ze powierzchnia kol¬ nierza prowadniczego stanowi pas kulisty. Po¬ wierzchnia ta moze jednak stanowic np. czesc powierzchni obrotowej, otrzymanej przez obraca-, nie sie luku 15 kola dookola osi lozyskowej 5, którego srodek znajduje sie w tym samym punk¬ cie, co srodek 8 kulistego konca rolki, przy czym promien tej kuli odpowiada odleglosci pomiedzy punktami 8 i 12.. W przypadku * tym otrzymuje : sie wiec pelny styk miedzy dwiema powierzchnia¬ mi w plaszczyznie promieniowej, przechodzacej przez os lozyska. Warunki styku w kierunku ob¬ wodu powierzchni wzdluz wspomnianego kolnie¬ rza zgadzaja sie jednak z warunkami styku po¬ wierzchni juz opisanymi i ,styk ma miejsce wzdluz linii matematycznej 16, lezacej w plasz¬ czyznie, zawierajacej me tylko os lozyska 5, lecz " równiez os rolki 9 przy symetrycznym polozeniu rolki. Ta linia styczna. zostala uwidoczniona na fig. 5. ¦ .Odmiane postaci wykonania otrzymuje sie, jezeli powierzchnia kolnierza 3 ma postac stoz¬ ka, wytworzonego przez obracanie prostej 20 do¬ kola osi lozyska 5, przy czym linia 20 styka sie z kulista powierzchnia 7 konca rolki w punkcie 10. W przypadku tym styk "matematyczny ma miejsce w punkcie '10 (fig. 4). x Na fig. 6 uwidoczniono czesc lozyska wedlug fig. 1 w plaszczyznie polozonej wzdluz osi rolki,, a prostopadle wzgledem plaszczyzny zawierajac cej os lozyska a takze os rólki, przy czym pla¬ szczyzna ta widziana jest w kierunku strzalek VI — VI na fig. 1.Fig. v6 przedstawia rolke w polozeniu syme¬ trycznym, ^wskutek czego os lozyska 5 i os rolki 9 pokrywaja sie. Styk matematyczny miedzy kol¬ nierzem prowadniczym 3 a, koncem rolki 7 znaj¬ duje sie w punkcie 10 na osi rolki. Poniewaz promien kulistej powierzchni koncowej 7 rolki* który równa sie odleglosci punktów 8 i 10 jest krótszy od promienia powierzchni kulistej 3 rów¬ najacego sie odleglosci punktów U i 10 styk mate¬ matyczny — jak poprzednio wspomniano — sta¬ nowi punkt, przy czym przy symetrycznym polo¬ zeniu rolki (fig. 6) tworza sie z lekka stozkowe przestrzenie miedzy koncem rolki a kolnierzem prowadniczym.- ' Wielkosc przestrzeni stozkowych zostala przedstawiona przesadnie, aby mozna ja dostrzec na rysunku, przy czym widac, iz róznica miedzy promieniem konca rolki a promieniem powierzchni prowadniczej, czyli odleglosc punktów. 4 i 8, jest znacznie wieksza, niz w rzeczywistosci. Prze¬ strzenie stozkowe miedzy koncem rolki a kolnie¬ rzem prowadniczym umozliwiaja takze wytwa¬ rzanie sie warstewki smaru miedzy wspóldziala¬ jacymi powierzchniami, niezaleznie od tego, w którym z pomiedzy kierunków, oznaczonych po¬ dwójna strzalka 17, odbywa sie ruch rolki wzgle- deni pierscienia lozyskowego. Powierzchnie ze — 2 —^oba wspóldzialajace sa wiec zawsze bardzo do¬ brze smarowane, a mozliwosc bezposredniego o- cierania sie tych powierzchni wskutek niedosta¬ tecznego smarowania zmniejszona- jest do mini¬ mum.Rolka zajmuje tylko wyjatkowe polozenie sy¬ metryczne przedstawione na fig. 6. Na ogól os rolki napedzajacej ustawia sie nieco skosnie, a mianowicie tak, ze powstaje polozenie stalej rów¬ nowagi. Polozenie takie rolki przedstawia fig. 7 w skali wiekszej, niz inne figury. Zaklada sie, . ze rolka wedlug fig. 7 porusza sie wzgledem kol¬ nierza w-kierunku wskazanym strzalka 18. Po¬ niewaz powierzchnie 3 i 7 sa wzgledem siebie tak uksztaltowane i wymiarowane, ze miedzy wspomnianymi plaszczyznami znajduja sie ,zaw¬ sze przestrzenie stozkowe i to niezaleznie od te¬ go, jakie polozenie zajmuje rolka pod wplywem sil na nia dzialajacych a równiez sil spowodowa¬ nych rodzajem budowy lozyska, wobec tego wy¬ twarza sie warstewka smaru miedzy plaszczy¬ znami, przy czym rozklad cisnienia w obrebie warstewki przy odpowiednim uksztaltowaniu tej ostatniej bedzie tego rodzaju, iz powstaje polo¬ zenie skosne, podobne do przedstawionego na fig. 7. Innymi slowy przestrzenie, zaleznie od kierun¬ ku" ruchu rolki w stosunku do kolnierza, zosta¬ ja zmienione, np. przednia zostaje zwiekszona, podczas gdy przestrzen tylna — zmniejszona.Równoczesnie przesuwa sie matematyczny punkt styczny, znajdujacy sie w polozeniu sy¬ metrycznym rolki w plaszczyznie, zawierajacej nie tylko os lozyska, lecz równiez os rolki, nisco w tyl, przy czym zajmuje on polozenie oznaczo¬ ne na fig. 7 liczba 110 i jest równiez przedsta¬ wiony na fig. 2 i 4. W wykonaniu przedstawio¬ nym na fig. 5 linia styku i ^przesuwa sie po¬ dobnie i znajduje sie np. w polozeniu oznaczo¬ nym liczba 116.W lozysku nieruchomym rolki moga zajmo¬ wac ^w granicach skosnego ustawienia, okreslo¬ nych* rodzajem budowy lozyska, polozenia dowol¬ ne. Jezeli rozwazy sie, ze rolka przy uruchomia¬ niu lozyska w kierunku powodujacym ruch rolki 6 wzgledem kolnierza 3 w kierunku strzalki 19 na fig. 7, zajmie polozenie przedstawione na fig. 7, wówczas polozenie skosne rolki zostaje przy dobrym smarowaniu odwrócone, dzieki czemu sto¬ sunki maja postac analogiczna do stosunków opisanych w zwiazku z fig. 7. Mozna latwo wy¬ wnioskowac za pomoca porównania rolki z blo¬ kiem lozyska slizgowego, ze wytwarza sie wó¬ wczas polozenie'równowagi. Blok taki, jak wia¬ domo, ustawia sie w polozeniu równowagi sta¬ lej pod wplywem dzialajacej odwrotnie do kie¬ runku ruchu sily tarcia, a mianowicie za porno 4a nacisku w lozysku, dzialajacego prostopadle do* tego kierunku, oraz wielkosci reakcji w punk¬ cie podparcia bloku, który to punkt lezy nieco przed srodkiem ciezkosci powierzchni pracuja¬ cej, liczac w# kierunku ruchu bloku. Odpowiednie warunki wystepuja w rolce, której czynna czesc powierzchni koncowej lezy przed punktem 110 w kierunku strzalki 18 to jest kierunku ruchu rol¬ ki wzgledem kolnierza. Wypadkowa sil hydrody¬ namicznych dzialajacych na czynna powierzchnie robocza lezy w plaszczyznie zawierajacej miejsca styku miedzy rolka a pierscieniami lozyskowy¬ mi, a wiec nieco z tylu za srodkiem ciezkosci czynnej powierzchni roboczej.Natomiast w konstrukcjach prowadnic rol¬ kowych, w których styk matematyczny miedzy koncem rolki a kolnierzem jest mozliwy az do krawedzi rolki, krawedz rolki w jej polozeniu niewlasciwym zdrapuje smar z kolnierza, co po¬ woduje smarowanie niedostateczne, przy czynT* nastepuje styk bezposredni miedzy sasiednimi czesciami, powodujac zaburzenia w dzialaniu.Budowa taka uniemozliwia tez osiagniecie po¬ lozenia stalej równowagi rolki.Na wszystkich figurach uwidoczniono prze¬ sadnie nie tylko skosne polozenie, lecz- równiez róznice ksztaltów powierzchni. W rzeczywistosci bowiem najwiekszy kat skosnego ustawienia rol- kfr nie wynosi wiecej niz kilka minut, a najwiek¬ szy odstep 21 miedzy powierzchniami na fig. 6 w polozeniu symetrycznym rolki nie przekracza okolo 0,003-krotnosci najwiekszej srednicy po¬ wierzchni roboczej konca -rolki. Jako przyklad odpowiedniego wymiarowania powierzchni wspól¬ dzialajacych, dajacego dobre wyniki zgodnie z przeprowadzanymi badaniami mozna wskazac lozyska normalnie obciazone z kulista powierzch¬ nia kolnierza oraz z kulistymi koncami rolek, o} srednicy powierzchni czynnej konca rolki okolo 45 mm i przy najwiekszym odstepie wspóldziala¬ jacych powierzchni w polozeniu symetrycznym rolki równym 0,02 mm w stanie nie obciazonym.Powierzchnia czynna konca rolki tego lozyska miala promien krzywizny wynoszacy 98,5% gro¬ mienia powierzchni kolnierza, czyli byla o l,5 mniejsza, niz promien krzywizny tego kolnierza.Przy dzialaniu lozyska Utrzymuje sie warstewka smaru, pokrywajaca wieksza czesc rzutu po¬ wierzchni roboczej ] konca rolki na powierzchnie kolnierza. Pod powierzchnia robocza konca rolki rozumie sie te czesc koncowej powierzchni rolki* która jest obrobiona jako powierzchnia nosna, a wiec nie zawierajaca scietych krawedzi rolki a równiez ewentualnych zaglebien w srodku kon¬ ca rolki. Poniewaz powierzchnia robocza rolki ma postac powierzchni obrotowej o tworzacej krzywej, wiec matematyczny punkt styczny prze¬ suwa sie stopniowo przy zmianie skosnego usta-wienia rolki, dzieki czemu rolka zajmuje przy tym zawsze polozenie równowagi wywolane rozkla-' dem cisnienia w warstewce smaru oraz innymi silami na nia dzialajacymi, przy czym nie nale¬ zy obawiac sie bezposredniego styku miedzy kon¬ cem rolki a kolnierzem prowadniczym.Opisane przyklady wykonania dotycza lozysk rolkowych z rolkami stozkowymi oraz z torami stozkowymi na pierscieniach lozyska. Mozna o- czywiscie, zastosowac jeszcze wiele innych posta¬ ci wykonania lozysk tocznych wedlug wynalazku, np. lozysko rolkowe samonastawne, w którym po¬ wierzchnie nie tylko torów rolek lecz równiez plaszcze samych rolek posiadaja tworzace krzy¬ we. Lozyska mozna zbudowac tak, ze wytrzymu¬ ja one obciazenia promieniowe, poosiowe i kombi¬ nowane. Lozysko rolkowe moze byc zaopatrzone we wspóldzialajace kolnierze na obu pierscie¬ niach lozyskowych lub tez rolki moga byc prowa¬ dzone miedzy osobnymi kolnierzami, co np. ma miejsce w lozyskach rolkowych cylindrycznych.Kolnierze wykonywa sie w tym przypadku ze wzgledu na uproszczenie wyrobu najczesciej pla¬ skie. Moga one jednak równiez posiadac tworza¬ ce krzywe, podczas gdy powierzchnia " robocza konca rolki stanowi powierzchnie obrotowa o krzywych tworzacych. Powierzchnia robocza kon¬ ca rolki lub powierzchnia prowadnicza kolnie¬ rza, albo jedna i druga, moga skladac sie z kil¬ ku powierzchni obrotowych, przechodzacych jed¬ na w druga. Powierzchnie te moga byc po¬ wierzchniami obrotowymi o tworzacych krzy¬ wych, które stopniowo przechodza w powierzchnie stozkowe lub plaskie takie jednak, przy których wyzej opisane wlasnosci smarowania zostaja za¬ chowane. PL