Jedno z podstawowych zagadnien tech¬ niki telewizyjnej polega na tym, aby z drgarl sinusoidalnych otrzymywac w okre¬ slonych chwilach krótkotrwale impulsy.Czas trwania kazdego impulsu oraz jego poczatek musza byc przy tym wyznaczone z jak najwieksza dokladnoscia. Zaleznosc impulsów od wahan napiecia roboczego mu¬ si byc jak najmniejsza. W koncu indywi¬ dualne wlasciwosci stosowanych do tego celu lamp elektronowych powinny wywie¬ rac jak najmniejszy wplyw na przebieg impulsu.W celu rozwiazania tego zagadnienia stosuje sie miedzy innymi urzadzenia tyra¬ tronowe, w których kondensatory, nalado¬ wane do potrzebnego napiecia, rozladowuje sie poprzez lampy, zawierajace pewna ilosc gazu. Jednakze dzialanie takich urzadzen jest silnie zalezne od napiecia rdboczego.W "opisanych urzadzeniach wedlug wy¬ nalazku stosuje sie pentody wysokopróznio- we lub tez polaczone ze soba szeregowo dwukrotne wysokoprózniowe lampy kato¬ dowe. Zaleznosc dzialania urzadzenia od napiecia roboczego jest przy tym bardzo mala, co widac z schematu urzadzenia przedstawionego na fig. 1 rysunku.Na figurze tej cyfra 1 oznaczone jest zródlo napiecia zmiennego, cyframi 2 i 3 — zawory elektryczne, np. w postaci lamp trójelektrodowych. Zawór 3 jest przylaczo¬ ny za pomoca przewodu 4 wprost do gene¬ ratora napiecia. Zawór 2 natomiast jest po¬ laczony z tymze generatorem napiecia po¬ przez przesuwak fazy 5. Zawory sa pola-czone ze soba szeregowo, prad zas ze zró¬ dla sily elektromotorycznej 6, przecho¬ dzacy przez te zawory, przechodzi tez przez opornik roboczy 7. Jezeli oba zawory wy¬ konane sa tak, iz zamykaja one obwód w chwili zjawiania sie dodatniego napiecia na siatkach, to przez opornik 7 plynie prad tylko tak cllugo, póki kazdy z zaworów za¬ myka ten obwód. Wskutek przesuniecia fa¬ zy, spowodowanego przez przyrzad 5, trwa to tylko bardzo krótka chwile, której dlu¬ gosc nastawiac mozna za pomoca przyrza¬ du 5. Zmieniajac nastawienie przyrzadu 5 mozna przeto regulowac czas trwania im¬ pulsu pradu w obwodzie opornika 7. Nate¬ zenie pradu jest okreslone jedynie przez opór obwodu oraz przez wartosc sily elek¬ tromotorycznej. Zmiany napiecia na biegu¬ nach generatora 1 nie wywieraja znacz¬ niejszego wplywu, poniewaz dzialaja one jednakowo na oba zawory 2 i 3, dzialanie zas w obwodzie anodowym jest dzialaniem róznicowym.Na fig. 2 przedstawiony jest przyklad wynalazku, w którym oba zawory 2 i 3 we¬ dlug fig. 1 zastepuje pentoda. Generator 1 napiecia sinusoidalnego dostarcza napiecia poprzez transformator 8 dzielnikowi napie¬ cia 9. Pentoda 10 posiada dwie siatki, a mianowicie siatke wewnetrzna 11 i siatke przeciwemisyjna 12. W obwód anodowy wlaczony jest opornik roboczy 7 oraz ba¬ teria anodowa 6. Wedlug wynalazku z dzielnikiem napiecia polaczona jest bezpo¬ srednio jedynie siatka przeciwemisyjna 12, natomiast siatka wewnetrzna 11 jest przy¬ laczona poprzez przesuwak fazy 13, 14, zlozony z kondensatora i opornika, do prze¬ ciwnego bieguna transformatora 8. Dziel¬ nik napiecia 9 nastawia sie tak, jak tego wymagaja stromosci charakterystyk siatek 11 i 12. Dzialanie urzadzenia wyjasnia fig. 3.Krzywa a przedstawia tu fale napiecia, doprowadzanego do siatki przeciwemisyj- inej 12. Krzywa b przedstawia fale napiecia, przesunieta w fazie wzgledem tej pierw¬ szej. Faza tej ostatniej fali napiecia wy¬ przedza faze fali a, poniewaz ma sie tu do czynienia ze sprzezeniem kondensatoro¬ wym. Dzieki przeciwsobnemu polaczeniu siatek do wewnetrznej siatki 11 dochodzi fala napiecia przedstawiona w postaci krzywej c. Prad anodowy moze oczywiscie plynac w pentodzie 10 jedynie wtedy, gdy oba odcinki rozrzadcze przerwy wyladow¬ czej w obrebie siatek 11 i 12 przepuszczaja prad jednoczesnie (patrz uklad polaczen wedlug fig. 1). Zachodzi to oczywiscie tylko w okresach czasu P lub Q (fig. 3), poniewaz tylko w tych okresach czasu obie siatki otrzymuja jednoczesnie napiecie dodatnie.W wyniku tego, jak to jest przedstawione na fig. 3 u dolu, powstaja ostro ograniczo¬ ne i scisle wyznaczone impulsy pradu d.Czas t trwania impulsu odpowiada przy tym dokladnie przesunieciu faz pomiedzy krzywymi a i b. W celu otrzymania nie¬ zmiennej wysokosci impulsów opornikowi 7 nadaje sie wielka opornosc w porównaniu z opornoscia wewnetrzna pentody lub tez ogranicza sie napiecia przez dobranie od¬ powiednio niskiego napiecia baterii anodo¬ wej 6 albo tez stosuje sie opory dodatkowe 15, 15', wlaczone w doprowadzenia do sia¬ tek i zapobiegajace powstawaniu nadmier¬ nie wysokich dodatnich wierzcholków na¬ piecia. Mozna by tez zastosowac tu i inne, znane sposoby.Jezeli zamiast wyprzedzania fazy krzy¬ wej a przez faze krzywej b zastosuje sie na odwrót spóznianie sie tej ostatniej fazy, np. przez przestawienie elementów zespolu 13 i 14, to otrzyma sie dla siatki wewnetrz¬ nej krzywa e, której faza opóznia sie w stosunku do fazy krzywej podstawowej a.Widac, ze wówczas powstaja impulsy / w innych chwilach niz przy stosowaniu zespo¬ lu, dajacego wyprzedzanie fazy. Ten sam wynik mozna oczywiscie osiagnac odwraca¬ jac biegunowosc transformatora 8.Sposób wytwarzania impulsów wedlug — 2 —wynalazku, polegajacy na wytwarzaniu róznicy w czasie zadzialania zaworów, da¬ je sie zastosowac do róznych celów, maja¬ cych wazne znaczenie dla telewizji. Pierw¬ sze z tych zastosowan polega na wytwa¬ rzaniu impulsów synchronizacyjnych. Na podstawie powyzszych wyjasnien jest ono od razu zrozumiale. Np. ze zwyklej sieci 1 pradu zmiennego mozna uzyskac impulsy synchronizacyjne o czestotliwosci 50 her¬ ców, których czas trwania mozna nasta¬ wiac z bardzo wielka dokladnoscia. To samo da sie osiagnac dla synchronizacji wierszy, jezeli rozporzadza sie generato¬ rem 1, wytwarzajacym fale sinusoidalna o czestotliwosci wierszowej. Generator taki moze np. miec postac syreny foto- elektrycznej. Potrzebna czestotliwosc mo¬ zna tez jednak uzyskac równiez i na dro¬ dze powielania czestotliwosci sieciowej.Samo powielanie czestotliwosci stano¬ wi dalsza mozliwosc zastosowania sposo¬ bu wytwarzania impulsów wedlug wyna¬ lazku. Wedlug znanego dotychczas spo¬ sobu powielania czestotliwosci postepuje sie w ten sposób, iz siatce lampy elektro¬ nowej udziela sie tak duzego poczatkowe¬ go napiecia ujemnego, aby nie bylo pradu anodowego, przy czym jednoczesnie do siatki tej doprowadza sie zasadnicza cze¬ stotliwosc. Chodzi wówczas o to, aby sto¬ sunek wartosci ujemnego napiecia poczat¬ kowego i amplitudy napiecia zmiennego dobrac w ten sposób, aby wierzcholki na¬ piecia zmiennego umozliwialy wlasnie przeplyw pradu przez lampe. Czas trwa¬ nia tego przeplywu powinien byc przy tym równy czasowi trwania impulsów. W ob¬ wodzie drgajacym, którego okres drgania odpowiada czasowi trwania impulsu, wzbudzone w ten sposób drgania powielo¬ nej czestotliwosci otrzymuja najwieksza amplitude. Sposób ten jest oczywiscie bar¬ dzo zalezny od stalosci zarówno poczat¬ kowego napiecia siatkowego jak i ampli¬ tudy doprowadzanych drgan o czestotli¬ wosci podstawowej. Sposób wedlug wy¬ nalazku nie ma obu tych wad.Fig. 4 wyjasnia zastosowanie sposobu wedlug wynalazku do powielania czesto¬ tliwosci. Sposób ten stosuje sie w tym przypadku wyzyskujac uklad przeciwsob- ny. Podstawowa mysl polega na tym, ze róznica czasów zadzialania zaworów, a tym samym i czas trwania impulsu, jest równa dokladnie polowie okresu drgan wyzszej czestotliwosci. Nastawienia wy¬ konywane wedlug wynalazku sa przy tym bardzo stale, obwód anodowy dostraja sie mianowicie do nastawionego pólokresu i z obwodu tego czerpie sie nastepnie wyz¬ sza czestotliwosc w postaci drgan- slabo tlumionych. Zanikanie amplitudy fali w obwodzie anodowym, spowodowane przez tlumienie, moze byc zmniejszone przeszlo do polowy, jezeli zastosuje sie uklad prze- ciwsobny. Zaleznie od tego, czy chodzi o powielenie nieparzyste czy tez parzy¬ ste, mozna zastosowac uklad polaczen przedstawiony na fig. 4, lub tez nalezy po¬ laczyc obwód anodowy szeregowo z bate¬ ria anodowa.Na przyklad przy zastosowaniu ukladu wedlug fig. 4 i przy potrajaniu czestotliwo¬ sci powstaja impulsy przedstawione na fig. 5, przy czym róznica faz pomiedzy fa¬ lami a i b wynosi tu 120 stopni elektrycz¬ nych. Impulsy wystepuja dla lampy Wa w punkcie P, dla lampy zas Wb — w punk¬ cie Q. Przy zastosowaniu przeciwsobnego polaczenia obwodu anodowego 16, 17 im¬ pulsy te dzialaja na fale anodowa g, tak iz wspóldzialaja one ze soba. Lampy lOa i lOb dostarczaja wówczas impulsów d wzglednie /. Poniewaz obwód anodowy otrzymuje juz po uplywie 1,5 okresu na¬ stepny impuls przeto drgania w tym obwo¬ dzie sa prawie nietlumione.Ten sam wynik mozna osiagnac zreszta i bez stosowania ukladu przeciwsobnego, jezeli z obwodu 16, 17 usunie sie tlumienie w sposób sztuczny, np. za pomoca triody. - 3 -Szczegól ten jest jednak dla wynalazku, a mianowicie dla wytwarzania samych im¬ pulsów, nieistotny.Trudnosci, zwiazane z zanikaniem am¬ plitudy przy powielaniu czestotliwosci za pomoca wzbudzania impulsów, daja sie usunac za pomoca innego sposobu, wedlug którego otrzymuje sie drgania o potrzeb¬ nej wielkiej czestotliwosci nie tlumione za pomoca sprzezenia zwrotnego, przy czym czestotliwosc zasadnicza sluzy jedynie do utrzymywania synchnonizmu.Na fig. 6 przedstawiony jest uklad po¬ laczen urzadzenia do stosowania tego spo¬ sobu. Pentoda tego urzadzenia przewodzi drgania potrzebnej wielkiej czestotliwosci, np. siódmej harmonicznej zasadniczej cze¬ stotliwosci. Obwód siatkowy 40, 41 jest wiec dostrojony do czestotliwosci wyno¬ szacej 350 herców. Transformator 41, 42 sprzega ze soba zwrotnie anode i pierwsza siatke pentody. Za siatka ekranowa 43 umieszczona jest siatka przeciwemisyjna 44, przylaczona poprzez wielki opór 45 do transformatora 46. Siatka ta otrzymuje oprócz tego dodatnie napiecie poczatkowe ze zródla 47. Siatka 44 nie wywiera za¬ klócajacego wplywu na drgania w lampie, póki nie otrzyma ona napiecia ujemnego.Nastepuje to jednak wtedy, gdy amplitu¬ da drgan, doprowadzanych do siatki ze zródla 1 poprzez transformator 46, jest wieksza, niz dodatnie napiecie poczatko¬ we 47. Dodatnie polowy drgan, wystepu¬ jacych na transformatorze 46 nie moga do¬ stac sie do siatki 44, poniewaz opór dodat¬ kowy 45 pochlania znaczna czesc napiecia zródla 47 w razie powstawania pradu siat¬ kowego. Udzadzenie wedlug fig. 6 zawie¬ ra wiec obwód pradu 47, 46, 45, w którym sinusoidalnie zmienne napiecie zródla / zostaje niejako przeksztalcone w szereg impulsów. Impulsy te nakladaja sie na drgania wiekszej czestotliwosci i nie za¬ klócaja ich jedynie wtedy, gdy po pierw¬ sze, natrafiaja na odpowiednia faze drgan, t mianowicie na faze zaniku pradu w lam¬ pie, powtóre zas, gdy czas trwania impul¬ su, wytworzonego przez te zasadnicze drgania synchronizujace na siatce 44, jest równy pólokresowi drgan czestotliwosci wiekszej. W przeciwnym razie, to znaczy gdy czas trwania impulsu jest dluzszy, na¬ stepuje zaklócenie jednego lub kilku pel¬ nych okresów wyzszych harmonicznych.Stosujac urzadzenie wedlug fig. 6 moz¬ na wprawdzie osiagnac powstawanie syn¬ chronizujacych drgan o wiekszej (harmo¬ nicznej) czestotliwosci, jednakze wynik jest silnie uzalezniony od amplitudy napie¬ cia drgan synchronizujacych. Natomiast w urzadzeniu wedlug wynalazku, przedsta¬ wionym na fig. 7, stosuje sie w celu wy¬ tworzenia impulsów synchronizacyjnych sposób przesuwania fazy wedlug fig. 1 i nastepnych. W tym celu drgania o cze¬ stotliwosci zasadniczej przeksztalca sie w impulsy w sposób opisany wyzej za pomo¬ ca pierwszej pentody 10* Chwila poczat¬ kowa kazdego impulsu przypada doklad¬ nie na chwile przechodzenia napiecia zró¬ dla 1 przez zero, co daje w wyniku bardzo wielka dokladnosc. Czas trwania impulsu nastawia sie za pomoca zespolu 13, 14 do wytwarzania róznicy faz tak, aby byl on równy pólokresowi drgan wytworzonych przez triode 48 w obwodzie 40, 41 i odpro¬ wadzanych czesciowo za pomoca spreze¬ nia zwrotnego do cewki 42. Anody pento¬ dy 10 i-triady oscylatorowej 48 sa ze soba polaczone bezposrednio.Wykres na fig. 8 przedstawia przebieg czasowy pradów anodowych lampy 10 i lampy 48. Niech przez lampe 48 plynie siódma harmoniczna drgan zasadniczych.Lampa impulsowa 10 wytwarza uderzenia pradu co pól okresu tych drgan harmo¬ nicznych, przy czym caly proces odbywa sie tak, iz impulsy te wytwarzaja doklad¬ nie ujemna polowe fali drgan harmonicz¬ nych lampy 48. Wi ten sposób zapewniona zostaje synchronizacja drgan harmonicz- - 4 —nych impulsami bez zaklócania amplitudy chocby jednego tylko z tych drgan harmo¬ nicznych lampy 48. Dokladnosc wytwarza¬ nia impulsów w lampie 10 zabezpiecza. urzadzenie od jakichkolwiek wyplywów ze strony wahan amplitudy drgan zasadni¬ czych.Sposób ten pod wzgledem stalosci i niezawodnosci dzialania jest lepszy od wszystkich sposobów polegajacych na re¬ gulacji amplitudy, Wedlug których nie¬ zbedne jest zachowanie dokladnych war¬ tosci napiecia. Mozna go tez stosowac w kilku stopniach, co umozliwia np. wytwa¬ rzanie impulsów synchronizacyjnych dla •obrazów 343 wierszowych przy zastoso¬ waniu trzech stopni usiedmiokrotnienia czestotliwosci zasadniczej. Przy powtarza¬ niu tego sposobu w stopniu wyzszym lam¬ pie 48 nalezy podporzadkowac znowuz pentiode lub heksode, która zreszta moze byc wbudowana, podobnie jak to ma miej¬ sce w lampach mieszajacych ze soba drga¬ nia róznych czestotliwosci, w to samo na¬ czynie prózniowe, co pierwsiza.Oczywiscie sposób powielania czestot¬ liwosci moze byc zastosowany kilkustop¬ niowo w ukladzie polaczen zwyklym lub przeciwsobnym. W ten sposób mozna osia¬ gnac bardzo wielkie zwielokrotnienie cze¬ stotliwosci, jakie np. jest niezbedne w te" chnice telewizyjnej, aby od izwyklej cze¬ stotliwosci sieciowej przejsc do czestotli¬ wosci impulsów wierszowych. Np. syn¬ chronizacje obrazu 375-wierszowego mo¬ zna przeprowadzic za pomoca urzadzenia przedstawionego schematycznie na fig. 9.Na figurze tej cyfra 1 oznaczona jest zwykla siec oswietleniowa. Siec ta do¬ starcza pradu poprzez przewód 29 genera¬ torowi impulsów, zbudowanemu wedlug fig. 2 i oznaczonemu tu liczba 30. Genera¬ tor ten wytwarza 50 impulsów na sekunde, przy czym czas trwania jednego impulsu wynosi np. 1 % okresu sieciowego. W przy¬ padku obrazu 400-wierszowego odpowia¬ da to stracie synchromizaqi, wynoszacej 4 wiersze. Ta sama siec dziala poprzez prze¬ wód 31 na powielak przeciwsobny 32, pod¬ wyzszajacy czestotliwosc 5 razy. Obwód anodowy tego ostatniego pracuje wiec na czestotliwosci 250 herców i dziala na przyrzad dalszy, tak samo zbudowany po¬ wielak 33, dajacy znowuz zwielokrotnie¬ nie 5-krotne i wytwarzajacy czestotliwosc wyjsciowa wynoszaca 1250 herców. Do te¬ go stopnia powielania przylaczony jest na¬ stepny powielak 34, równiez' o przekladni równej 5 i czestotliwosci wypadkowej 6250 herców, i w koncu ostatni powielak 36 o przekladni 3 i o koncowej czestotli¬ wosci 18750 herców. Za przyrzadem tym umieszczony jest stopien 37 z pentoda, zmniejszajacy czestotliwosc do polowy i przeksztalcajacy zarazem drgania sinu¬ soidalne na impulsy. W obwodzie wyj¬ sciowym przyrzadu 37 oraz przyrzadu 30 plyna przeto impulsy synchronizacyjne wierszowe i obrazowe do obrazów 375-wierszowych, skladanych w sposób przeskokowy.Inne wazne dla celów telewizji zasto¬ sowanie polega na wytwarzaniu drgan re¬ laksacyjnych za pomoca lamp wysokopró- zniowydi. Drgania relaksacyjne wytwa¬ rza sie, jak wiadomo, w ten sposób, ze kondensator 20 (fig. 10) laduje sie ze zró¬ dla stalego napiecia 18 poprzez opornik 19, przy czym kondensator ten rozladowu¬ je sie nastepnie w ciagu bardzo krótkiego czasu poprzez lampe elektronowa 12. Na ogól stosuje sie jednak do tego wyladowy¬ wania tyratrony lub lampy jarzeniowe, po¬ niewaz posiadaja one z natury te wlasci¬ wosc, ze po zniknieciu napiecia na ano¬ dzie staja sie nieprzewodzace. Zastosowa¬ nie lamp wysokoprózniowych do tego ce¬ lu napotykalo dotychczas na trudnosci, poniewaz lampy takie nadaja sie do wyla¬ dowania kondensatora jedytnie wtedy, gdy rozrzadczej siatce lampy mozna udzielic krótkotrwalego impulsu dodatniego, któ- — 5 -ry rozpoczyna sie i konczy sie w chwili zupelnie dokladnie okreslonej. W zna¬ nych dotychczas urzadzeniach, sluzacych do tego' celu, stosowano najczesciej spre¬ zenie zwrotne galwaniczne (kallirotrony), w wyniku czego dzialanie takich lamp jest bardzo silnie zalezlne od zmian warunków pracy. Oprócz tego konieczne jest tu sto¬ sowanie /Htzei liczby takich lamp.Wedlug wynalazku natomiast do wyla¬ dowywania kondensatora 20 stosuje sie lampe 10 o dwóch siatkach, najlepiej peii- tode, w której pomiedzy dwiema rzeczo¬ nymi siatkami umieszczona jest siatka ekranowa, przy czym do obu uprzednio wymienionych siatek doprowadza sie drgania sinusoidalne z generatora drgan zasadniczych, ale przesuniete w fazie. Ja¬ ko generator drgan zasadniczych stosuje sie najlepiej maly nadajnik sprzezony zwrotnie. Nadajnik ten moze np. skladac sie z triody 21, polaczonej z obwodem drgajacym 22, 23 i pracujacej wraz z tym obwodem w ukladzie samowzbudzionym.Mozna np. polaczyc siatke wewnetrzna 11 bezposrednio z siatka 24 oscylatora, siat¬ ke zas zewnetrzna 12 polaczyc z punktem oscylatora, znajdujacym sie po stronie anody, np. stosujac sprezenie pojemno¬ sciowe 25, 26. W zasadzie jest wówczas rzecza obojetna, które z obu sprzezen po¬ jemnosciowych 25, 26 i 27, 28 wyzyska sie do celu przesuwania faz. Mozna nawet wykorzystac oba te sprzezenia do tego ce¬ lu, poniewlaz chodzi tylko o wytworzenie odpowiedniej iróznicy faz pomiedzy napie¬ ciem siatki 11 i siatki 12. Jezeli wytworzo¬ na zostaje odpowiednia róznica . faz, to pentoda 10 jest, jak to wyjasniono wyzej, przewodzaca na przeciag róznicy czasów zadzialania obu siatek, tak iz w ciagu tego czasu moze miec miejsce wyladowanie kondensatora relaksacyjnego 20. W ten sposób panuje sie przeto nad liczba drgan relaksacyjnych na sekunde, która mozna regulowac przez nastawianie czestotliwo¬ sci obwodu 22, 23, a zarazem tez i nad czasem trwania wstecznego1 biegu kazde¬ go drgania relaksacyjnego, które mozna regulowac, nastawiajac odpowiednio róz¬ nice faz obu czlonów sprzezen 25, 26 i 27, 28, Oczywiscie zespoly elektrod obu lamp 21 i 22 moga byc wbudowane w jedna banke prózniowa, jak to ma miejsce w zna¬ nych lampach do urzadzen superheterody- nowych, nip. w lampach ACH 1 firmy „Te- lefunken", tak iz pod wzgledem wygladu zewnetrznego otrzymuje sie przyrzad do wytwarzania drgan relaksacyjnych z jedna tylko lampa, zawierajaca jednak wewnatrz uklad triodowy i heksodowy. Oprócz tego czestotliwosc oscylatora mozna synchro¬ nizowac za pomoca czestotliwosci wier¬ szowej, odbieranej z nadajnika, przy czym czestotliwosc te narzuca sie równoczesnie siatce oscylatora.Znany sposób powielania czestotliwosci za pomoca wzbudzania impulsów nie nada¬ je sie do wytwarzania w urzadzeniach tele¬ wizyjnych impulsów zmiany wierszy i obra¬ zów, ze wspólnych powolnych drgan pod¬ stawowych, poniewaz potrzebne sa impulsy o amplitudach stalych. Przedmiotem wyna¬ lazku jest tedy sposób synchronizowania samowzbudzajacych sie nadajników, wy¬ twarzajacych drgania o stalej amplitudzie wiekszej czestotliwosci, za pomoca drgkn czestotliwosci mniejszej, wzgledem której pierwsze stanowia jedna z wyzszych har¬ monicznych. W ostatnim stopniu powielaka zaklócenia fazy krzywej zasadniczej, któ¬ re moga wystepowac wskutek wahan cze¬ stotliwosci w sieci pradu zmiennego, a któ¬ re ulegaja takiemu samemu powieleniu, jak i sama czestotliwosc, wystepuja juz tak wy¬ raznie, iz samowzbudzajace sie nadajniki wypadaja z rytmu. Sposób wedlug wyna¬ lazku polega na tym, ze drgania w obwo¬ dach najwyzszej czestotliwosci tlumi sie amplitudowo tak, aby polowa okresu tej najwyzszej czestotliwosci byla mniejsza, niz najwieksze mozliwe wahania czestotli- — 6 -pWosci drgan synchronizujacych, ódtlumia- nic, a przeto tez i zapobieganie zbyt szyb¬ kiemu zanikaniu drgan uzytecznych, osia¬ ga sie za pomoca sprzezenia zwrotnego lam¬ py wlaczonej w obwód drgajacy.W wyniku kilkakrotnego podwyzszania czestotliwosci otrzymuje sie drgania o cze¬ stotliwosci synchronizacyjnej wierszowej, przy czym poszczególne pelne drgania ma¬ ja wprawdzie charakter w przyblizeniu si¬ nusoidalny, ale amplituda drgan jest mo¬ dulowana w rytmie wystepujacych tu im¬ pulsów rozrzadczych. Wprawdzie udaje sie tu utrzymac okolo 50—60% naijwiekszej amplitudy jako dolna granice wartosci am¬ plitud wszystkich poszczególnych drgan, ale powyzej tej wartosci wystepuja jeszcze znacznie silniejsze okresy drgan. W opisy¬ wanym przyrzadzie znajduje przeto zasto¬ sowanie pewien szczególny sposób wedlug wynalazku, a mianowicie tak zwana selek¬ cja amplitud. Sluzacy do tego celu narzad rozwiazuje zagadnienie, polegajace na tym, aby przepuszczac tylko pewien okreslony obszar amplitud drgan dokola linii zerowej.Narzad ten mozna nastawic np. na 30% najwyzszej amplitudy, przy czym przepusz¬ cza on napiecia np. nie przekraczajace 3 woltów, jezeli najwyzsza amplituda Wynosi 10 woltów. Wszystkie drgania o amplitu¬ dzie, przekraczajacej 3 wolty, zostaja wów¬ czas obciete, a wiec zjawiaja sie poza rze¬ czonym narzadem jako fale o ksztalcie mniej wiecej prostokatnym i o stalej wy¬ sokosci, wynoszacej 3 wolty. Za narzadem do selekcji amplitud umieszcza sie obwód rezonansowy, który z tych fal prostokatnych wytwarza fale sinusoidalne o stalej ampli¬ tudzie.W koncu z uzyskanych w ten sposób fal sinusoidalnych o stalej amplitudzie i o po¬ trzebnej czestotliwosci, stanowiacej nie¬ zmienna wielokrotnosc czestoliwosci drgan wejsciowych (drgan sieciowych) i podazaja¬ cej regularnie za skokami fazy tej ostat¬ niej, wytwarza sie impulsy, które rozpoczy¬ naja sie regularnie w chwili przechodzenia drgania rozrzadczgo przez punkty zerowe i których czas trwania jest wyznaczony do¬ kladnie przez narzad do wytwarzania róz¬ nicy faz (zespól kondensatorowoi-oporowy).Impulsy te moga byc zuzytkowane wprost do rozrzadu synchronizujacej czesci nadaj¬ nika telewizyjnego.Na fig. 11 przedstawione jest urzadze¬ nie, w którym znajduja zastosowanie wszy¬ stkie opisane sposoby wedlug wynalazku.Najpierw wytwarza sie za pomoca transfor¬ matora 102 z drgan zasadniczych, czerpa¬ nych np. z sieci 1, nizsze napiecie rozrzad- cze, które rozdziela sie na dwa tory 103 i 104 o fazach przeciwnych i doprowadza sie tymi torami do obu siatek 105 wzgled¬ nie 106 pentody. Ten uklad polaczen od¬ powiada opisanemu wyzej sposobowi wy¬ twarzania impulsów, przy czym przebieg procesu jest taki, iz drganie dochodzi do wewnetrznej siatki 105, poprzez narzad opózniajacy faze i skladajacy sie z konden¬ satora 107 o pojemnosci 0,1 mF i oporni¬ ka 108 o oporze 105 oma pózniej, niz do siatki zewnetrznej 106. Oba te dzialania rozrzadcze, przeciwdzialajace sobie, wy¬ twarzaja razem w obwodzie anodowym im¬ pulsy o czasie trwania uwarunkowanym przez zespól 107, 108.Wedlug wynalazku czas trwania tych impulsów ustala sie tak, aby byl on równy pólokresowi wyzszej harmonicznej, która ma byc wytworzona w najblizszym nastep¬ nym stopniu powielania. Tylko w tych wa¬ runkach mozna bowiem osiagnac wzbudza¬ nie generatora wyzszej harmonicznej bez jednoczesnego zaklócenia niezmiennosci amplitudy jego drgan.Generator drgan wyzszych harmonicz¬ nych posiada postac triody z katoda 109 siatka rozrzadcza 110 i anoda 111. Trioda ta jest polaczona z ukladem sprzezenia zwrotnego, przy czym do siatki jej jest przylaczony obwód drgajacy 112, 113, do¬ strojony do wspólnej wyzszej harmonicznej - 7 -—drgan zasadniczych. Obwód anodowy pro¬ wadzi przez cewke sprzezenia zwrotnego 114. Drgania w obwodzie anodowym gene¬ ratora drgan wiekszej czestotliwosci zosta¬ ja oslabione przez opór 115, wlaczony w szereg z ta cewka i ustosunkowane tym sa¬ mym pod wzgledem amplitudy prawidlo¬ wo do sily ujemnych impulsów, dostarcza¬ nych przez lampe impulsów stopnia roz- rzadczego. Anody obu lamp, a wiec pento- dy rozrzadczej 116 i triody 109, 110, 111 sa polaczone z tym samym torem 114 sprze¬ zenia zwrotnego. W ten sposób nastepuje samoczynna synchronizacja wyzszej harmo¬ nicznej, tak iz z anody 111 albo siatki 110 mozna czerpac stale drgania o potrzebnej zwielokrotnionej czestotliwosci. Opornik 117, wlaczony przed siatke, zapobiega wy¬ stepowaniu zbyt wysokich wierzcholków drgan. Aby móc zastosowac jeszcze raz wspomniany sposób powielania czestotliwo¬ sci, nalezy przeksztalcic z kolei sinusoidal¬ ne drgania, otrzymywane z triody, w szereg krótkich impdlsów. Robi sie to w ten sam sposób, jak za pomoca lampy 116, a mia¬ nowicie za pomoca dodatkowej pentody do wytwarzania impulsów, która w danym ra¬ zie jest wbudowana w te sama banke szkla¬ na co u,klad oscylatorowy 109, 110, 111.Czesc lampy, oznaczona liczba 118 i ob¬ wiedziona na rysunku linia, odpowiada hek- sodzie do przemiany czestotliwosci, jaka znajduje zastosowanie we wspólczesnych odbiornikach superheterodynowych. Moze ona sluzyc do wytwarzania impulsów, przy czym trzecia siatka jest polaczona przewaz¬ nie wewnatrz banki lampy z siatka triody, pierwsza zas siatka jest polaczona z anoda tejze triody poprzez narzad przesuwania fazy 119, 120 (kondensator o pojemnosci 5000 cm i opornik o 100 000 omów). Po¬ niewaz drgania na anodzie i na siatce po^ siadaja faze zgodna, przeto w obwodzie anodowym heksody otrzymuje sie znowu impulsy rozrzadcze o potrzebnym skróco¬ nym czasie trwania. Impulsy te dzialaja na najblizsza nastepna cewke obwodu anodo¬ wego 121 i synchronizuja w ten sposób drgania nadajnika, którego obwód siatko¬ wy 122 jest dostrojony do najblizszej har¬ monicznej.W praktyce okazalo sie, ze przy zasto¬ sowaniu opisanego wyzej kilkustopniowego powielania czestotliwosci wszystkie, nawet najmniejsze zaklócenia fazy, wzglednie czestotliwosci rozrzadzajacych drgan za¬ sadniczych w sieci 1 ulegaja stopniowo tak silnemu spotegowaniu, iz Ostatni, sprzezd^ ny zwrotnie, generator nie jest juz dosta¬ tecznie czuly przy synchronizacji, tak iz wzbudzenie poprzedzajacego ukladu moze prowadzic do zaklócenia drgan w ukladzie synchronizowanym, jezeli wahania czesto¬ tliwosci podstawowej, np. czestoliwosci uzy¬ tecznej, przekracza pewna okreslona war¬ tosc. W tym przypadku ostatni sprzezony zwrotnie nadajnik przeskakuje na drgania harmoniczne o czestotliwosci sasiedniej. Do celów telewizji tak zachowujace sie urza¬ dzenia nie nadaja sie, poniewaz jest tu rze¬ cza niezbedna, aby rozrzadzana czestotli¬ wosc podazala za drganiami czestotliwosci zasadniczej w sposób ciagly i z zachowa¬ niem stalego stosunku procentowego. W przeciwnym razie wystepuje, zwlaszcza przy nadawaniu w sposób przeskokowy, niedopuszczalne skazenie siatki obrazowej obrazu (polowiczne wiersze itp.). Stwier¬ dzono, ze prawidlowy rozrzad ostatniego stopnia wielostopniowej kaskady powiela- ków czestotliwosci przez impulsy rozrzad¬ cze jest mozliwy jedynie wtedy, gdy zre¬ zygnuje sie z samowzbudzenia ostatniego dbwodu i zastosuje sie zamiast tego jedynie bardziej lub mniej slabe odtlumienie. Naj¬ mniejszy dekrement tlumienia, który nale¬ zy pozostawic temu obwodowi, wyznaczo¬ ny jest przez równanie: »=^_ (i) w którym A fx oznacza drgania czestotliwo¬ sci sieciowej, n — stopien powielania, oraz - 8 -fn — czestotliwosc wlasna najwyzszego stopnia kaskady. Jest rzecza pozadana po¬ siadanie urzadzen, umozliwiajacych ciagle stopniowe nastawianie tej krytycznej war¬ tosci dekrementu, wzglednie zejscia poni¬ zej niebezpiecznego punktu przeskakiwania przy nadmiernym odtlumianiu, poniewaz mozna wówczas dokonywac wyboru pomie¬ dzy utrzymaniem bardzo stalej amplitudy drgan sieciowych, a dostateczna pewnoscia dzialania w razie niespokojnie pracujacej sieci. Na fig. 11 generator najwyzszej cze¬ stotliwosci jest oznaczony liczba 123. Trio- da ta jest zaopatrzona w sprzezenie zwrot¬ ne, przy czytn obwód siatki 124 jest do¬ strojony do czestotliwosci stanowiacej 73 343 :2 = — -krotna wartosc czestotliwosci sieciowej, a wiec na 8575 drgan na sekun¬ de. Sprzezenie zwrotne doznaje jednak za¬ klócenia wskutek tego, ze do siatki oscy¬ latora przylaczony jest opornik 125, który mozna uwazac za zwarty poprzez konden¬ sator 126 i opór roboczy 127 poprzedzaja¬ cego stopnia synchronizujacego. W tym przypadku drgania urywaja sie zupelnie.Jezeli natomiast opornik 125 jest zmienny i jezeli opór jego powieksza sie poty, az stanie sie on wieilki w porównaniu z opo¬ rem dodatkowym 125a siatki (ok. 0,1 me- goma), to podchodzi sie w ten sposób stop¬ niowo do punktu samowzbudzenia. Jest wówczas rzecza latwa znalezc prawidlowe nastawienie tlumienia obwodu 124.Oczywiscie opisany sposób mozna rów¬ niez stosowac w innych urzadzeniach, w których bylyby zachowane warunki: a) nie przekraczac najmniejszej warto¬ sci dekrementu tlumienia obwodu uzytko¬ wego, okreslonej przez równanie (1); b) nastawiac te wartosc dekrementu w ten sposób, aby synchronizujacy generator o stosunkowo malym oporze sprzegal sie z obwodem siatkowym lub anodowym oscy¬ latora sieciowego, przy czym stosunek tlu¬ mienia do sprzezenia zwrotnego powinien byc zmienny w szerokich granicach; c) wykonac synchronizujacy generator drgan w ten sposób, zeby czas trwania im¬ pulsów byl równy polowie okresu potrzeb¬ nych drgan sieciowych lub krótszy od tej polowy.Przebieg drgan w obwodzie anodowym oraz, biorac ogólnie, w odbiorczym obwo¬ dzie ostatniego tak wykonanego odtlumio- nego urzadzenia wykazuje, jak to zazna¬ czono na wstepie, ciagle jeszcze silna mo¬ dulacje amplitudy w rytmie impulsów syn¬ chronizujacych, np. co siódme drgnienie jest silniejsze, niz drgnienia nastepne.Fig. 12 przedstawia schematycznie oscy- logram takich drgan. Latwo stwierdzic ze dzieki zastosowaniu urzadzen samowzbu- dzajacych sie lub odtlumionych wedlug wynalazku wystepuje pewien okreslony obszar amplitud, a mianowicie obszar a, ponizej którego amplituda nigdy nie opa¬ da, jakkolwiek z drugiej strony istnieje tez obszar b drgan znacznie silniejszych, osia¬ gany przez najwyzsze wartosci drgan. Po¬ niewaz do celów telewizji nadaja sie jedy¬ nie drgania o amplitudzie niezmiennej, przeto selektor amplitud wedlug wynalaz¬ ku, przedstawiony na rysunku w postaci obwodów 128a oraz 129 oraz podwójnej diody 130, ma za zadanie przepuszczac je¬ dynie obszar amplitud a, zatrzymywac na¬ tomiast nadmierne napiecia 6.Podstawowa idea selekcji amplitud z zastosowaniem duodiody polega na tym, ze prad moze plynac przez dwa polaczo¬ ne ze soba szeregowo odcinki dwubieguno¬ we jedynie dopóty, póki anody obu lamp sa jeszcze dodatnie wzgledem wspólnej ka¬ tody. Poniewaz jednak obie anody sa zasi¬ lane ze zródla sily elektromotorycznej napieciem zmiennym z fazami przeciwny¬ mi, przeto uklad taki jest przewodzacy je¬ dynie dla bardzo ograniczonego obszaru napiecia dokola srodkowego punktu drgan.W razie wiekszych amplitud kdlejno to jed- - 9 -na to druga anoda staje sie ujemna wzgle¬ dem katody, co z powodu szeregowego po¬ laczenia obu odcinków wyladowczych wy¬ starcza do tego, aby zupelnie przerwac prad. Zamiast diody 130 mozna tez oczy¬ wiscie zastosowac i triode, przy czym siat¬ ki jej zostaja wówczas polaczone tak, jak tutaj anody. Uklad rezonansowy 129, 129a wlacza sie wówczas w obwody anodowe, przy czym zaciski jego przylacza sie do obu amod odpowiadajacej mu lampy. Rola tego ukladu jest taka sama, jak to wyzej opisano, przy czym jednak umozliwia on jeszcze oprócz tego pozyteczne wzmocnie¬ nie wydzielonych drgan. Nastawianie na potrzebna wartosc amplitudy uskutecznia sie za pomoca opornika dodatkowego 131.Im mniejszy jest ten opornik, tym wieksze dodatnie napiecie poczatkowe otrzymuja obie anody duodiody 130, tym wieksze za¬ tem amplitudy sa przez nie przepuszczane.Podczas gdy sila elektromotoryczna w ob¬ wodzie drgan 128 ma przebieg sinusoidal¬ ny, to przebiegi pradu przez cewke pier¬ wotna 129a maja postac prostokatów.Przejscia pradu przez zero sa wyznaczone pod wzgledem czestotliwosci bardzo do¬ kladnie, a wartosci wierzcholkowe sa ogra¬ niczone i stale, póki tylko ograniczenie to jest mniejsze, niz najmniejsza wysokosc a wedlug fig. 12, lub tez co najwyzej równe tej wysokosci.W óbwgdzie rezonansowym 129a otrzy¬ mujje sie drgania sinusoidalne o potrzebnej czestotliwosci, która w znany sposób zo¬ staje przeksztalcona za pomoca lampy 132 (pentody) w impulsy. Czas trwania impulsu jest regulowany za pomoca kondensatora 133 i opornika 134 tak, aby wynosil on po¬ trzebna ulamkowa czesc okresu W ten sam sposób lampa 135 prze¬ ksztalca prad sieciowy na impulsy obrazo¬ we. Z dzielnika napiec 136 czerpie siejmie- szaniiie impulsów obu grup, W kaskado¬ wym ukladzie wedlug fig. 11 w heksodowej czesci lampy 137'odbywa sie zmniejszanie czestotliwosci do polowy. Obwód drgajacy 138 jest dostrojony do czestotliwosci dwa razy mniejszej, niz obwód drgajacy 122.Jest on sprzezony zwrotnie z anoda 137 i stale drga. Jest on synchronizowany przez drgania obwodu 122, który jest sprzezony zwlrotnie z trioda 139 tej samej heksody.Podczas te^o procesu na oporniku 127 po¬ wstaja impulsy o czestotliwosci dwa razy mniejszej od czestotliwosci obwodu 122.W kaskadowym ukladzie wedlug wyna¬ lazku, sluzacym do wytwarzania impulsów z pradu sieciowego, zachodza tedy procesy nastepujace.W pentodzie 116 wytwarzane sa impul¬ sy o trwaniu, wynoszacym 1/14 okresu pra¬ du sieciowego za pomoca przesuwania fazy przez uklad 7, 8.Siódma harmoniczna jest synchronizo¬ wana przez te impulsy, przy czym genera¬ tor tej harmonicznej pracuje z samowzbu¬ dzeniem Sinusoidalne drgania siódmej harmo¬ nicznej zostaja przeksztalcone w ukladzie heksodowym na impulsy o czasie trwania, wynoszacym 1/14 czesc ich okresu. 49-ta harmoniczna jest synchronizowana za pomoca tych impulsów, przy czym ta ostatnia harmoniczna jest wytwarzana za pomoca samowzbudzenia.Drgania o czestotliwosci, równej polo¬ wie ostatnio wymienionej czestotliwosci, a wiec o czestotliwosci, wynoszacej 49/2 czestotliwosci sieciowej, sa synchronizowa¬ ne za pomoca siatki posredniej. Te ostat¬ nie drgania sa wytwarzane za pomoca sa- mowzbudzenia.Pobudzony zostaje obwód, dostrojony do czestotliwosci 343/2, przy czym obwód ten daje sie tlumic w sposób nastawialny i jest tlumiony talk, iz pracuje bez mala z samowzbudzeniem.Odfiltrowuije sie za pomoca selekcji am¬ plitudowej i strojonego, przylaczonego da¬ lej, obwodu rezonansowego stale widmo — 10 -amplitud dokola zera* Czestotliwosc wyno¬ si 343/2 razy czestotliwosc sieciowa.Ta ostatnia czestotliwosc o stalej am¬ plitudzie zostaje przeksztalcona za pomo¬ ca pentódy z zastosowaniem wytwarzania róznicy faz. Dodaje sie impulsy obrazo¬ we, wytworzone w ten sam sposób z pradu sieciowego za pomoca pentod.Opisane wyzej urzadzenie jest przysto¬ sowane do telewizji 343 wierszowej Oczy¬ wiscie mozna je tez przystosowac do telewizji o innej liczbie wierszy, np, 315=7X5X3X3X1/£ w czterostopniowym ukladzie kaskadowym lub 375=5X5X5X X3X1/£ równiez w czterostopniowym ukla¬ dzie kaskadowym. Wedlug wynalazku na¬ lezy przy tym zwrócic uwage na okolicz¬ nosci nastepujace. W zadnym punkcie ukla¬ du kaskadowego nie powinna wystepowac czestotliwosc wieksiza, niz potrzebna cze¬ stotliwosc wierszowa. Przepolawianie cze¬ stotliwosci powinno tedy odbywac sie zaw¬ sze przed ostatnim obwodem, tak aby w ostatnim obwodzie powstawala czestotli¬ wosc obrazowa, lecz nie jej oktawa. Wobec tego nalezy unikac wystepowania nad¬ miernie wielkich róznic faz przy danych nierównomiernosciach dzialania nadajnika rozrzadzajacego. Z tego powodu stopien przepolawiania czestotliwosci umieszcza sie, jak to np. jest na fig. 11, we wnetrzu ukladu kaskadowego. Poza tym nalezy sto¬ sowac wynikajace z istoty wynalazku re¬ guly dotyczace tlumienia, odtlumiania, se¬ lekcji amplitudowej oraz wytwarzania im¬ pulsów z otrzymanych w ten sposób drgan. PL