Wynalazek dotyczy urzadzenia przela¬ czajacego do zebatej przekladni zmien¬ nej, zwlaszcza do przekladni zwrotnej, a w szczególnosci takiego, które wyposa¬ zone jest w narzad zabezpieczajacy dla przesuwki wlaczajacej przekladni zmien¬ nej, zwrotnej lub podobnej w obu jej polo¬ zeniach koncowych dla ruchu naprzód i w tyl.Znane urzadzenia tego rodzaju np. w przekladniach zwrotnych posiadaja prze¬ waznie trzy polozenia kla zwrotnego, a mianowicie np, jedno polozenie dla ru¬ chu naprzód, jedno dla ruchu w tyl i jedno srodkowe polozenie dla bezruchu. Obok niepewnosci odnosnie tych trzech bardzo blisko lezacych siebie polozen wlaczania w tych wykonaniach istnieje jeszcze szcze¬ gólnie ta wada, ze przy bezruchu pojazdu i przy srodkowym polozeniu kla zwrotne¬ go zaczynaja sie obracac np. kola wtórne dolaczonej hydraulicznej przekladni zmien¬ nej, a wówczas wlaczenie jednego lub dru¬ giego kierunku, jazdy jest polaczone z trud¬ nosciami.Znane sa równiez urzadzenia przela¬ czajace, w których kiel zwrotny posiada tylko dwa polozenia, jedno dla ruchu na¬ przód i jedno dla ruchu w tyl, zmieniane tlokami cisnacymi, przy czym kiel zwrotny jest ryglowany w obu polozeniach konco¬ wych urzadzeniami trzymakowymi. W tymprzypadku do uruchamiania wzaózen trzy- makowych sa przewidziane dwa tloki cisna¬ ce, rozrzadzane hydraulicznie, tak iz w tym urzadzeniu przelaczajacym lacznik sa wymagane cztery tloki cisnace — dwa do przelaczania kla zwrotnego i dwa do jego utrzymywania.Jednak przy tych wykonaniach urza¬ dzenie ryglujace nie moze czesto wytrzy¬ mac sil, wywieranych przez kiel zwrotny, a prócz tego zabezpieczenie kla zwrotnego w polozeniach wlaczenia nie bylo zawsze niezawodne.Wedlug wynalazku urzadzenie przela¬ czajace zawiera dzwignie, przestawiajaca przesuwke, uruchamiana naprzemianlegle poruszajaca sie dzwignia nozrzadcza, przy czym wymienione dzwignie sa ze soba ze¬ spolone, tak iz przelaczanie moze byc uskuteczniane tylko od dzwigni rozrzad¬ czej. Jest to mozliwe dzieki temu, ze obie wymienione dzwignie zaryglowuja sie wza¬ jemnie dzialaniem czopa, spoczywajacego w wykroju jednej z nich. Srodkowe powo¬ zenie dzwigni odpowiada plaszczyznie, po¬ prowadzonej przez osie obrotu obu dzwigni.Najlepiej, jesli na koncu dzwigni rozirzad- czej jest osadzony cylindryczny czop, slu¬ zacy do zespolenia jej z dzwignia przesta¬ wiajaca. Ptomien cylindrycznego czopa dzwigni rozirzadczej równy jest zmianie odstepu tego czopa od osi obrotu dzwigni przestawiajacej podczas przesuwu przela¬ czajacego. Wykrój seroowaty, wykonany na koncu dzwigni przestawiajacej, przyle¬ ga w obydwu polozeniach wlaczenia do czopa, przy czym boki przylegajace wykro¬ ju sa prostopadle do linii srodkowej dzwigni rozrzadczej w polozeniach konco¬ wych. Oba wymienione boki tworza luki kolowe, zakreslone promieniem z punktu na osi obrotu dzwigni rozrzadczej. Roz¬ szerzenie wykroju, znajdujace sie miedzy obu bokami, utworzonymi przez te luki kb- lowe, sluzy do ujecia czopa na dzwigni rozrzadczej w polozeniu srodkowym oraz umozliwia przestawianie dzwigni rozrzad czej.W urzadzeniu przelaczajacym wedlug wynalazku jest przewidziany narzad za* bezpieczajacy dla pirzesuwki klowej w po* lozeniach koncowych; jest bowiem rzecza niedopuszczalna, aby urzadzenie przela¬ czajace moglo byc uruchomione jakakol¬ wiek sila, wywierana przesuwka klowa na uklad dzwigni. Dopóki czop dzwigni roz¬ rzadczej przylega do jedtnego z oibu boków wykroju, lezacych zasadniczo prostopadle do linii srodkowej dzwigni rozirzadczej, do¬ póty dto przelaczenia jest wymagane, aby przynajmniej jedna z obu dzwigni zmieni¬ la swa dlugosc, co oczywiscie jest rzecza niemozliwa. Przelaczenie moze byc zatem zapoczatkowane tylkfo przez dzwignie roz¬ rzadcza.Dzwignia rozrzadcza moze byc przesta¬ wiana przy pomocy tloków, poruszanych hydraulicznie. Aby mozna bylo równiez w przypadku braku cisnienia roboczego utrzymywac dzwignie rozrzadcza w jej chwilowym polozeniu, ta ostatnia jest ze¬ spolona za pomoca sprezyny, przymocowa¬ nej do jednego jej konca z dzwignia prze¬ stawiajaca wzglednie z jej osia obrotu lub z innym punktem stalym na plaszczyznie smdkowej urzadzenia przelaczajacego.Jest rzecza pozadana, aby urzadzenie przelaczajace mozna bylo uzywac równiez przy nieczynnym rozrzadzie hydraulicz¬ nym, to jest np. przy nieczynnym urzadze¬ niu, wytwarzajacym cisnienie powietrza lub cisnienie oleju, lub przy zerwaniu sie przewodu. W tym celu w dalszym wyko¬ naniu wynalazku z dzwignia rozrzadcza jest polacziony drazek reczny, który moze byc obslugiwany z zewnatrz. Jest rzecza korzystna polaczyc drazek reczny z czo» pem obrotowym, osadzonym obrotowo, np. za pomoca przegubu kulistego, w dzwigni rozrzadczej lub w nasadce tej dzwigni.Uklad jest przy tym pomyslany tak, aby wskutek przesuniecia drazka nastepowala — 2 —przeciiyWAe dzwigni rozrzadczej, a nato¬ miast wskutek obracania drazka przy po¬ mocy uchwytu recznego naokolo osi tego drazka byllo powodowane ryglowanie wzglednie wyzwalanie, dzieki któremu to ryglowaniu dzwignia rozrzadcza jest utrzy¬ mywana w nastawionym recznie polozeniu.Urzadzenie ryglujace moze byc wykonane taJc, ze w dzwigni rozrzadczej lub w jej nasadce jest osadzony slizgowo trzpien ry¬ glujacy, który na swym koncu jest wyko¬ nany w postaci ramki oiraz obejmuje czop ohmtowy drazka przesuwnego i kciuk, po¬ laczony z czopem obrotowym, tak iz np. wskutek pól obrotu drazka przesuwnego naokolo jego osi trzpien ryglujacy zosta¬ nie przesuniety w talki sposób, iz wchodzi w nieruchome zlobki oslony. Przy obra¬ caniu drazka przesuwnego w kierunku wstecznym trzpien ryglujacy 'zostaje wy¬ ciagniety ze zlobków ryglujacych.Na rysunku przedstawiono schematycz¬ nie przyklad wykonania wynalazku.Fig. 1 przedstawia urzadzenie przela¬ czajace wraz z przekladnia zmiany biegów.Fig. 2 podaje przekrój wzdluz linii AA na fig. 1, a fig. 3 — inna postac dzwigni rozrzadczej.Przekladnia zwrotna zawiera napedo¬ we kolo stozkowe 10, dwa kola stozko¬ we 12 i 13, osadzone luzno na walku nape¬ dzanym 11, i przesuwke klowa 14, osadzo¬ na przesuwnie miedzy tymi obydwoma ko¬ lami stozkowymi na walku 11, lecz zabez¬ pieczona przed obracaniem sie na nim.Kolo stozkowe 10 jest napedzane silni¬ kiem, nie przedstawionym na rysunku.Przesuwka klowa zahacza w zaleznosci od swego polozenia swymi klami 15 lub 16 o kolo stozkowe 12 lub 13 i napedza wal napedzany w jednym lub w drugim kie¬ runku. Do przelaczania urzadzenia sluzy dzwignia przelaczajaca 18, osadzona na osi 17 i przechylana dzwignia roizrzad- cza 19. Dzwignia rozrzadoza 19 jest osa¬ dzona na osi 20. O zewnetrzny kloniec tej dzwigni zahaczaja tloczyska 21 i 22 tloków cisnacych 23 i 24. Czop 25 dzwigni roz¬ rzadczej 19 wchodzi w wykrój sercowa- ty 26 w dzwigni przelaczajacej 18 tak, iz przy jednym polozeniu koncowym czop ten lezy w lewym rogu, a przy drugim po¬ lozeniu koncowym — w prawym rogu tego wykroju. Oba boki 27 i 28 wykroju, po których slizga sie czop 25 przy przecho¬ dzeniu z jednego do drugiego polozenia, sa zakreslone w koncowym polozeniu dzwigni przelaczajacej lukiem kolowym o promie¬ niu R z osi obrotu dzwigni rozrzadczej, równym odstepowi linii srodkowej czopa 25 od linii srodkowej osi obrotu 20 dzwigni rozrzadczej 19, powiekszonym o pól srednicy czopa 25. Wykrój 26 prócz plaszczyzn ryglujacych 27, 28 w obu po¬ lozeniach koncowych tworzy jeszcze opor- ki 41, 42 do zabierania dzwigni przestawia¬ jacej przez dzwignie rozrzadcza w obu kierunkach. Oporki te utwórzsone sa przez pólkoliste wyciecie 43 o promieniu, równym promieniowi czopa 25. Wykrój 26 zawie¬ ra ponadto dwa oporki 44 i 45 dla polozen koncowych dzwigni rozrzadczej.Dolny koniec dzwigni rozrzadczej 19 jest zespolony z osia 17 dzwigni przesta¬ wiajacej 18 za posrednictwem sprezyny 29, osadzonej w tulejce.Sila, wywierana przez tlok na uklad dzwigni, winna sluzyc tylko do uruchamia¬ nia przesuwki, natomiast nie moze dzialac na kola zebate 12 i 13. Dlatego tez wy¬ chylenie dzwigni 18 jest ograniczone sta¬ lymi oporkami. W przykladzie wykona¬ nia, uwidocznionym na fig. 1, trzpien 31 wchodzi w szczeline 30 dzwigni 18, przy czym trzpien ten jest polacziony na stale z oslona oraz tworzy oporek dla dzwigni rozrzadczej w obu polozeniach koncowych.Dzwignia rozrzadcza 19 jest zaopatrzo¬ na w ramie boczne 32, do którego jest przylaczony przegubowo, za pomoca prze¬ gubu kulistego 34 i czopa 35 reczny dra¬ zek 33. Drazek 33 jest osadizony w lozy- — 3 —sikach w postaci ostrzy 36. Gdyurzadze¬ nie hydrauliczne jest mLeazynne, wtedy wprawia s&e w ruch wskazany drazek recz¬ ny. Podczas gdy przy normalnym, to jest hydraulicznym napedzie, jako dodatkowe zabezpieczenie nasuwki wlaczajacej w jej polozeniu sluzy cisnienie powietrza lub oleju, dzialajace na tloki cisnace, to przy recznym uskutecznianiu wspomnianego na¬ pedu sluzy do tego trzpien ryglujacy 37, uniieszczony j-alcjo dodatkowe zabezpiecze¬ nie w ramieniu 32, który przy odpo- wiiedniim polozeniu wchodzi w zlobki 38 w czesci 39, polaczonej na stale z oslona urzadzenia przelaczajacego, przy czym sa przewidziane trzy polozenia wlaczenia, a mianowibie dwa polozenia koncowe ,,naprzód" i ,,w tyl" oraz jedno polozenie srodkowe. Ryglowanie urzadzenia w po¬ lozeniu srodkowym stosuje sie w przypad¬ ku zamierzonego odlaczenia urzadzenia mechanicznego od osi napedowych, Ho zna¬ czy, gdy pojazd ma byc holowany przy po¬ mocy innego pojazdu mechanicznego.Wlaczanie i wylaczanie trzpienia ry¬ glujacego 37 odbywa sie w nastepujacy szczególnie korzystny sposób.Przegub kulisty 34, sluzacy do polacze¬ nia obrotowego drazka przesuwnego 33 z ramieniem 32 dzwigni rozrzadczej, jest przymocowany do czopa 35, osadzonego obrotowo w ramieniu 32. Czop ten obej¬ muje trzpien ryglujacy 37, wykonany na swym zewnetrznym koncu w postaci ram¬ ki. Na czopie 35 jest przewidziany kciuk 40, w taki sposób przesuwajacy trzpien ryglujacy 37 przy przekrecaniu o pól ohnotu Ai-azka. 33 naokolo jego osi, ze trzpien ten moze wejsc w jeden ze zlob¬ ków 38, przewidzianych w oslonie. Prze¬ krecajac wstecz o pól obrotu drazek 33, mozna zwolnic zaryglowanie. W czasie normalnej pracy, gdy przelaczanie jest uskuteczniane nie recznie, lecz samoczyn¬ nie przy pomocy tloków cisnacych lub na¬ wet elektromagnetycznie, wówczas trzpien ryglujacy 37 znajduje sie w polozeni uwidocznionym na fig. 1, to jest nie zazc< bia sie ze zlobkami ryglujacymi. Uchwyt drazka 33 lezy przy tym w polozeniu, przedstawionym liniami wyciagnietymi na rysunku, podczas gdy polozenie, oznaczo¬ ne liniami przerywanymi, odpowiada za¬ ryglowaniu.Podany na fig. 2 przekrój wzdluz linii AA na fig. 1 uwidocznia jeszcze bardziej wyraznie uklad trzpienia ryglujacego 37 oraz kciuka 40, sluzacego do przesuwania tego trzpienia i osadzonego na czopie 35.Na fig. 3 przedstawiono zmieniona nie¬ co postac wykonania dzwigni przelaczaja¬ cej i odpowiedni uklad tloków cisnacych.To wykonanie, w którym dzwignia ro& rzadcza 19* jest wykonana w ksztalcie lii tery T i w którym tloki cisnace 23*, 24* po¬ ruszaja sie równolegle do polozenia sród* kowego obu dzwigni 18, 19*, umozliwia zwarta konstrukcje, co posiada duze zna¬ czenie, gdyz w pojazdach istnieje do roz¬ porzadzenia bardzo mala przestrzen na umieszczenie urzadzenia przelaczajacego do przekladni zmiany biegów. PL