Wynalazek niniejszy dotyczy materialu, zastepujacego welne, oraz sposobu wytwar rzania tego materialu.Welna naturalna sklada sie z cienkich kedzierzawych wlosków, których po- wierzchnia ma budowe dachówkowata, wskutek czego welna kurczy sie lub spils- nia, jesli zostanie zwilzona i wysycha w stanie nie naciagnietym. Welna jest od¬ porna na dzialanie rozcienczonych kwasów, lecz nie jest odporna na dzialanie zasad, i wskutek tego nie mozna jej z powodzeniem barwic barwnikami, stosowanymi w sro¬ dowisku zasadowym, np. barwnikami ka¬ dziowymi, zwlaszcza barwnikami typu in- dygoidowego otraz tioimdygoidowego. Naj¬ wyzsze gaitunki welny sa bardzo kosztow¬ ne, wszelkie zas gatunki welny sa nisz^zo- ne przez larwy moli, o ile nie zostana u- przediniio obrobione specjalnie. Z drugiej strony welna posiada doskonala sprezy¬ stosc, elastycznosc oraz, zdolnosc zachowy¬ wania skedzierzawienia, dzieki czemu jest bardzo cenna jako tworzywo do wytwarza¬ nia materialów wlókienniczych.Pomimo licznych usilowan wytwarza¬ nia produktów podobnych z wygladu do welny przez kedzierzawienie, fryzowanie lub skrecanie rozmaitych wlókien natural¬ nych lub sztucznych nie otrzymano dotad istotnie zadowalajacego materialu zastepu¬ jacego welne. We wszystkich przypadkach otrzymane produkty byly o wiele gorsze od welny maturalnej, zwlaszcza jesli chodzi o ich zdolnosc zachowywania skedzierzawie- nia nawet po zmoczeniu.Wynalazek niniejszy dotyczy sposobu wytwarzania, dobrego materialu, zastepu^ jacego welne, który nie tylko dorównywa produktowi naturalnemu, jesli chodzi o sprezystosc, elastycznosc oraz zdolnosc za¬ chowywania! skedzierzawienia, lecz (prze¬ wyzsza go, jesli chodzi o odpornosc pirzecitwko zasadom oraz larwom moli, jak równiez o wytrzymalosc oraz wlasciwosci barwiarskie, a poza tym nie ^pilsnia sie, co nalezy prawdopodobnie (przypisac glad¬ kiemu, a nie dachówkowatemu uksztalto¬ waniu powierzchni wlókien.Material wedlug wynalazku niniejszego oraz przedza, zlozona calkowicie lub cze¬ sciowo z tego materialu, skladaja sie lub zawieraja jedno lub kilka wewnetrznie skedzierzawionych lub zwinietych wlókie- nek; wlókienka te skladaja sie calkowicie lub czesciowo z jednego lub kilku liniowych kondensacyjnych super - polimerów, zwla¬ szcza suiper - poliamidów.Nazwa „syntetyczne litniowe superpoli- mery kondensacyjne" oznacza polimery o- pisane w niniejszym opisie oraz substan¬ cje im równowazne bez wzgledu na to, czy otrzymano je za pomoca kondensacji che¬ micznej, czy tez nie. Zgodnie z definicja Catrothersa (J. Am. Ghem. Soc. 51 2559 (1939) polimery kondensacyjne mozna rozp patrywac jako polimery, w których ozst steczke (polimeryczna mozna przez hydro- lize albo równowazny (proces przeksztalcic w monomer, rózniacy sie skladem od jed¬ nostki strukturalnej o jedno H20 (albo HCl, NHS ;itd,), albo tez czasteczka polL meryczna moze byc wytworzona z pewnej liczby monomerów sposobem kondensacji poliintermolekularnej.W patencie amerykanskim nr 2 071250 opisano sposób wytwarzania syntetycznych liniowych super - polimerów kondensacyj¬ nych przez: 1. miedzyczasteczkowa samo- estryfikacje oksykwasów z wytwarzaniem wieloestrów, 2. dzialanie dwuzasadowych kwasów albo dwuwodorotlenowyeh alkoho- li z wytwarzaniem wieloestrów, 3. auto- kondensacje aminokwasów albo ich pocho¬ dnych z wytwarzaniem wieloamidów, 4. miedizyczastec^kowa samoestryfdkacje gli¬ koli z wytwarzaniem wieloestrów, 5. auto- kondensacje dwuzasadowych kwasów z wy¬ twarzaniem wielobezwodników, 6. dzialar nie dwuamin na dwuzasadowe kwasy i ich pochodne z wytwarzaniem wieloamidów oraz 7. dzialanie aldehydów na glikole z wytwarzaniem wieloacetali. Pomimo, iz wszystkie powyzsze typy siuperpolimerów sa odpowiednie do uzytku w wynalazku ni¬ niejszym, to jednak najodpowiedniejsze sa supeirpiciliamidy (3 i 6), a zwlaszcza sulper- poliamidy typu 6. Superpoliaimidy te opi¬ sano dalej w patentach brytyjskich nr 461 236 i 461 237.Si^perpolimery latwo mozna przeksztal¬ cic na wlókienka przez przedzenie za pomoca odpowiednich przedzarek. Naj¬ lepsza metoda polega na przedzeniu auperpolimerów ze stopionej masy w warunkach beztlenowych, to jest bez dostepu tlenu ido stqpionej masy, lecz niekoniecznie bez dostepu tlenu do wyprze¬ dzonego wlókienka. Aby zapobiec dalszej kondensacji podczas przedzenia stopionej masy, jak równiez w celu ustalenia skladu i jakosci materialu, pozadane jest stosowa¬ nie suiperpolimerów, w których polimery¬ zacje zahamowano na zadanym stopniu spo- Hmeryzowania przez wlaczenie do masy reakcyjaiej, stanowiacej polimer, jednej lub kilku substancji, niszczacych reaktywny bifunkcjonalny charakter polimeru. Mozna to osiagnac przy uzyciu poliamidów, po¬ chodzacych z reakcji dwuaimimy na dwuzar sadowy kwas, przez wlaczenie malego nad¬ miaru albo dwuaminy, albo dwuzasadowe- go kwasu, albo przez wlaczenie malej ilosci odczynnika, tworzacego amid jednofunkcjo- nalny, aip. jednoamine albo kwas jedno* kaitoonowy.Stopien, do jakiego powinna byc dopro¬ wadzona! reakcja kondensacji, nalezy okre- — 2 —slic doswiadczalnie w odniesieniu do kaz¬ dego omawianego )polimeru, lecz latwo go skontrolowac przez periodyczne oznaczanie lepkosci wewnetrznej produktu reakcji.Lepkosc wewnetrzna wyraza isie wzorem: w którym 7jr oznacza lepkosc 0,5%pOwego roztworu polimeru w metakrezolu, podzie¬ lona przez lepkosc metakrezoluj w tych sa¬ mych jednostkach i w tej samej tempera¬ turze, C oznacza stezenie polimerów w gra^ mach w 100 cm3 roztworu. Lepkosc we¬ wnetrzna daje pojecie o ciezarze czastecz¬ kowym polimeru. W przypadku wieloami- dów polimery o lepkosci wewnetrznej, za¬ wartej miedzy 0,5 a 2,0, uwlaszcza pomie¬ dzy 0,6 a 1,0%, sa najodpowiedniejsze do oelów wynalazku niniejszego.Najodpowiedniejszymi wlókienkami sa wlókienka zlozone albo zawierajace jeden lub wieksza liczbe syntetycznych liniowych suiperpoliiamidów kondensacyjnych, wywo¬ dzacych sie od dwuamin o wzorze NH2CH2RCH2NH2 oraz kwasów dwukarbonowych o wzorze HOOC.CHrR'.CH2.COOHt w których R i R( sa dwuwartosciowymi ro¬ dnikami weglowodorowymi, nie zawieraja¬ cymi alifatycznego wiazania nienasycone¬ go, przy czym R tworzy lancuch, zlozony co [najmniej z dwóch atomów wegla.Jak opisano w wyzej wspomnianych pa¬ tentach, wlókienka zlozone z tych superpo- Umerów, a zwlaszcza z superpoliamidów, wykazuja godna uwagi wlasciwosc, a mia¬ nowicie mozna je rozciagac na wlókna zo¬ rientowane, poddajac je naprezaniu w sta¬ nie stalym. To zjawisko nazwano rozcia¬ ganiem na zimno. Wlókienka poliamidowe nadaja sie na ogól do rozciagania na zaimno az do cztero- lub siedmiokrotnego zwieksze¬ nia ich dlugosci, pomimo iz na ogól wy¬ starcza trzy- do czterokrotnego zwieksze¬ nie ich dlugosci przez rozciaganie. Wlókna zorientowane wieloma swymi wlasciwoscia¬ mi sa bardzo podobne do jedwabiu praw¬ dziwego, a pod wieloma wzgledami prze¬ wyzszaja zwykle jedwabie wiskozowe lub octanowe. Mozna je tkac albo dziac otrzy¬ mujac w ten sposób tkaniny oraz mozna je latwo barwic i pozbawiac polysku. Podczas itkania lub dziania wlókna te oczywiscie u- legaja pewnemu zgieciu i skreceniu, lecz z wygladu mie przypominaja welny. Mate¬ rialy wytworzone w ten sposób równiez nie przypominaja materialów welnianych.Wedlug wynalazku niniejszego mate¬ rial, zastepujacy welne, wytwarza sie przez kedzierzawienie jednego lub kilku wlókien zlozonych calkowicie lub czesciowo z jed¬ nego lub wiekszej liczby syntetycznych li¬ niowych superpolimerów kondensacyjnych, zwlaszcza z suiper - poliamidów, przy czym kedzierzawienie stosuje sie /niezaleznie albo dodatkowo do zwyklych zabiegów przedze¬ nia, itkania albo dziania.Skedzierzawienie mozna osiagac wielo¬ ma sposobami i mozna je stosowac do wló¬ kienne o najrozmaitszej srednicy. Najle¬ piej jest zireszta stosowac wlókienka o gru¬ bosci 0,5 — 20,0 denierów. W celu wytwo- rzenia produktu podobnego do welny nale¬ zy wlóknom nadac co najmniej 4 skrety w 25 mm liniowych, a pozadane jesit nadanie im 20 do 40 skretów w 25 mm liniowych.Najodpowiedniejsze produkty wykazuja „stosunek skedzierzajwienia" równy co naj¬ mniej 2, to znaczy, ze stosunek ich dlugo¬ sci w stanie wyprostowanym do dlugosci w stanie skedzierzawdonym wynosi co naj¬ mniej 2. Produkty uzyteczne w przemysle wlókienniczym powinny posiadac punkt te* pnienia powyzej 110°C, aby byly odporne na dzialanie goracej wody. Najlepsze pro- dukty maja punkt topnienia powyzej 220°C. — 3 —Jeisit rzecza wazna, aby iskedzierzawie- nie, tak nadane wlóknom, bylo trwale; aby to izapewnic, zaleca sie zwykle [poddawac wlókna przed ^kedzierzawieniem albo po niim (najlepiej po) utrwalaniu, a wiec o- grzewaniu goraca woda albo para korzyst¬ nie w temperaturze 100 — 200°O w ciagu kilku minuit. Szczególnie skuteczna jest pa¬ ra nasycona. Zamiast goracej wody moz¬ na równiez stosowac rozcienczone wodne roztwory fenolu i kwasu mrówkowego. Mo¬ zna takze stosowac gorace ciecze albo pa¬ ry, które wywieraja na wlókienka slabe dzialanie speczniajace, jak n^p. alkohole.Suche powietrze o temperaturze 100 — 150°C powoduje równiez utrwalanie.W celu oceny wlókien wykonano próbe trwalosci skedzierzawienia. Próba ta pole¬ gala na obciazeniu skedzierzawionego wló¬ kna ciezarkiem równowaznym 0,03 g na de- ,nier i zanurzeniu wlókna w wodzie o tem¬ peraturze 60°C. Po zanurzeniu w wodzie, trwajacym 30 sekund, wyjeto wlókno, u- sunieto ciezarek i pozwolono wlóknu wy¬ schnac. Z pomiarów wykonanych podczas tej próby wyliczono w procentach „zdol¬ nosc zachowania skedzierzawienia" mnozac przez 100 iloraz, otrzymany przez podzie¬ lanie! róznicy miedzy poczatkowa dlugoscia w stanie wyprostowanym a odzyskana dlu¬ goscia w stanie skedzierzawionym przez róznice miedzy poczatkowa dlugoscia w stanie wyprostowanym a poczatkowa dlu¬ goscia w stanie skedzierzawionyim. Próba ita wykazala bardzo mala zdolnosc zacho wywania iskedzierzawienia w wyzej opisa¬ nych sztucznych welnach (ponizej 40%, a na ogól ponizej 25%), natomiast zdolnosc zachowywania skedzierzawienia przez wló¬ kna poliamidowe wedlug wynalazku niniej¬ szego wynosi praktycznie biorac 100%. A- by lejpiej uwydatnic róznice pomiedzy wló¬ knami, wytworzonymi za pomoca róznych odmian niniejszego wynalazku, zasitosowa- no próbe bardziej surowa. Próba ta polega^ la na rozciaganiu skedzierzawionych wló¬ kien az prawie do calkowitego wyprostowac nia, a nastepnie na stosowaniu dodatkowe¬ go 10%Kwego (rozciagniecia, liczac w sto* sunku do dlugosci wyprostowanego wló¬ kna. Tak rozciagniete wlókna zanurzono we wrzacej wodzie na 30 sekund, wyjeto i pozwolono wyschnac w stanie nierozcia- gnietym. Odzyskanie skedzierzawienia w tych ostrych warunkach, nazwane „zdolno¬ scia do odzyskiwaniaiskedzierzawieniaze sta¬ nu rozciagnietego", wyrazono w procentach mnozac przez 100 iloraz, otrzymany przez podzielenie róznicy miedzy poczatkowa dlu¬ goscia w stanie wyprositowanym a odzys¬ kana dlugoscia po skedizierzawieniu przez róznice pomiedzy poczatkowa dlugoscia w stanie wyprostowanym a poczatko¬ wa dlugoscia w stanie skedzaerzawionym.Zdolnosc /do odzyskiwania skedzierzawienia po rozciagnieciu dawniej znanych wlókien sztucznych jest równa praktycznie biorac zeru, podczas gdy w odniesieniiu do welny wieloamidowej, opisanej w wynalazku m- niejszym, po utrwaleniu wynosi wiecej niz 40%, a zwykle waha sie w przyblizeniu od 75 do 100%. Wartosc ta w odniesieniiu do wiekszosci weln naturalnych wynosi okolo 100%. Zreszta w pewnych warunkach skre¬ cenie welny poliamidowej wedlug wymalazr ku niniejszego jest trwalsze niz skedzie- rzawienie welny naturalnej. Jezeli welne poliamidowa rozciagnie sie az do wypro¬ stowania skedzierzawienia oraz podda dc* datkowemu 10%-owetmu wydluzeniu i u- trzyma wlókno w tym stanie w ciagu 3 dni, a nastepnie zwolni, to zasadniczo cale ske- dzierzawienie zostaje przywrócone, naito- miast skedzierzawienie welny naturalnej zostaje pod wplywem tej obróbki zupelnie zniesione, Najlepszy sposób wytwarzania mate¬ rialu, zastepujacego welne, wedlug wyna^ lazku niniejszego polega na tym, ze rozr ciaga sie na zimno wlókienka z syntetycz¬ nych liniowych wieloamidów kondensacyj¬ nych, zawierajace lotny srodek slabo specz* — 4 —niajacy, i suszy sie przy slabymi napreze¬ niu. Lagodny srodek speczniajacy jest sub¬ stancja, która nieco specznia poliamid, lecz nie rozpuszcza go. Najlepszymi czynnika^ mi lagodnie speczniajacymi sa niero^pusz- czalniki wodorotlenowe, np. woda. Inne czynniki speczniajace, np. aniline, mozna równiez .stosowac, a substancje wysoko wrzace tego typu w razie potrzeby mozna zastopowac przed wysuszeniem obrobio¬ nych wlókien albo wlókienek nizej wrza¬ cym nierozpuszczalnikiem, np. acetonem.Samorzutne skedzierzawienie wlókien nastepuje podczas suszenia. W razie potrze¬ by wlókna przed skedzierzawieniem albo po n:im mozna pociac na krótkie kawalki, to jest na tak zwane wlókna ciete. Osiagniete skedzierzawienie jest zasadniczo spiralne, a zwoje zmieniaja swój kierunek w niepra¬ widlowych! odstepach, zwykle w odstepach mieszczacych sie miedzy 2 — 1 imm. Wló¬ kna zawieraja zwykle 20 — 40 zwojów w 25 mm, liczac dlugosc wlókna w stanie wy¬ prostowanym. Podczas suszenia wlókna u- legaja w wysokim stopniu skurczeniu (10 — 20°/e). Stosunek dlugosci wlókna w sta¬ nie wyprostowanym, do dlugosci w stanie skedzierzawionym waha sie zwykle w gra^ nicach 4:1 — 2:1.Aby wyzej wspomniany proces samo- rzutnego kedzierzawienia sie przebiegal za¬ dowalajaco, trzeba stosowac wlókienka u- przednio odpowiednio przygotowane lub obrobione. Aby nadac wlókienkom zdolnosc samorzutnego kedzierzawienia sie mozna stosowac dwa ogólne splosoby postejpowa- nia. Jeden z nich obejmuje krótkotrwala obróbke cieplna.(„konwersje") wlókienek, wytworzonych w jakikolwiek sposób, drugi zas polega na przedzeniu wlókienek w spe¬ cjalnych warunkach. Drugi sposób jest od¬ miana pierwszego, gdyz tutaj konwersje Ur skutecznia sie podczas przedzenia. Powyzr size metody opisano w dalszym ciagu w za¬ stosowaniu do superpoliamidów.Pierwszy sposób, opisany w przykla¬ dach I — III, polega na poddawaniu wló¬ kienek poliamidowych, wytworzonych*w ja^ kikolwiek sposób, krótkiej obróbce ciepl¬ nej zwanej konwersja, poniewaz prze¬ ksztalca ona w pewien sposób wlókienka w postac, w której zdolne sa one do samo¬ rzutnego kedzierzawienia sie. Konwersje mozna osiagnac przez ogrzewanie wlókie¬ nek w gazie, parze albo cieczy. Tak wiec dobra metoda konwersji jest ogrzewanie wlókienek w powietrzu o temperaturze 130°C w ciagu 30 minut, w parze o tempe¬ raturze 1500C przez 3 minuty albo w oleju o temperaturze 145°C przez pól sekundy.Konwersje mozna zastosowac do wlókiem nek nferozciaganyeh albo tez wlókienek czesciowo rozciaganych na zimno. Jest rze¬ cza oczywista, ze mozna stosowac bardzo róznorodne warunki ogrzewania, przy czym warunki najlepsze moga byc rózne dla róznych polimerów. Aby osiagnac wy¬ niki najlepsze, wlókienka powinny byc zwilzane ciecza, powodujaca lagodne pecz¬ nienie w warunkach przemiany, np. woda, metanolem, etanolem, izopropanolem albo a- nilina. Stqpien specznienia, spowodowany przez te czynniki, jest bardzo maly, np. w przypadku wody stopien specznienia wy¬ nosi 2,5°/o, to znaczy, ze wymiary wlókien¬ ka wzrastaja o 2,5°/o. Jezeli konwersji pod¬ da sie wlókienka niezwilzone, to nastepuja¬ ce potem rozciaganie na zimno nalezy za¬ stosowac po uprzednim zwilzeniu wlókie¬ nek, czesciowym wysuszeniu ich oraz pod¬ czas wysychania.Najlepszy sposób konwersji polega na zwilzaniu wlókienek przed konwersja wo* dorortlenowyim nierozpuiszczalnikiem polia¬ midu oraz na szybkim prowadzeniu zwilzo¬ nego wlókienka przez kapiel z goracej cie¬ czy. Jako przyklady odpowiednich srodo¬ wisk (kapieli) konwersyjnych mozna podac weglowodory, weglowodory chlorowane, al¬ kohole wielowodorotlenowe, estry, etery, rtec oraz stopiony metal Wooda. Ciekle srodowisko konwersyjme powinno byc (naj- — 5 —lapiej) nielotne w temperaturze i pod cis¬ nieniem, w jakich prowadzi sie konwersje.Konwersje mozna równiez uskuteczniac przepuszczajac wilgotne wlókienka przez ogrzana dysze.Temperatura, stosowana poidczas kon¬ wersji, oraz dlugosc czasu dzialania srodo- wiska konwersyjnego zaleza miedzy inny¬ mi od cieczy, uzytej do zwilzania wlókienek, oraz od rodzaju srodowiska konwersyjne¬ go. Jezeli konwersji w goracym oleju mi¬ neralnym maja podlegac wlókienka zwilzon ne woda, to .najlepsza 'temperatura wynosi 140 — 165°C, a najlepszy czas obróbki wa^ ha sie od 0,5 sek w temperaturze 140°C do 0,2 sek w temperaturze 165°C. Z dru¬ giej strony podczas konwersji wlókienek, zwilzonych metanolem, przez ogrzewanie w czterochloroetylenie najlepsza tempera¬ tura wynosi 100 — 110°C, a czas obróbki wynosi okolo 0,4 sekund w nizszej temipe¬ raturze i 0,2 sekund w wyzszej temperaitu- irze. iPomiiewaz podczas konwersji wlókienek rozciaganych na zimno wystepuje wiekszy stopien skurczenia, to .szybkosc wprowa¬ dzania wlókienek do srodowiska konwer¬ syjnego i usuwania ich zen nalezy dostoso¬ wac tak, aby wyrównac ito skurczenie.Po skonczonej konwersji srodowisko konwersyjne usuwa sie z wlókienek. Jezeli wlókienka przed konwersja poddano roz^ ciagjaniu na zimno, to dalsze rozciaganie na zimno nie jest konieczne. Aby otrzymac produkt najwyzszej jakosci, mozna zreszta zastosowac ii dalsze rozciaganie na zimno.Najlepszy sposób postepowania polega n,a rozciaganiu na zimno przed konwersja (rozciaganie wstepne) oraz po niej (roz¬ ciaganie wtórne). Stopien, w jakim wló¬ kienka sa rozciagane na zimno po konwer¬ sji, zalezy od tego, jak zostaly one rozcia^ gniete na zimno przed konwersja. Jezeli przed konwersja wlókienka nie ulegaly roz^ ciaganiu wstepnemu, to najlepsze wyniki otrzymuje sie stosujac rozciaganie na zim¬ no wynoszace 100 — 300%. Rozciaganie wtórne wlókienek, rozciaganych juz wstep¬ nie, powinno byc takie, aby calkowite rozr ciagniecie wynosilo 200 — 400%. Rozcia¬ ganie wtórne wykonywa sie, póki jeszcze wlókienka sa zwilzone srodkiem lagodnie speczniajacym, np. woda, albo alkoholami nisko wrzacymi. Nastepnie rozciagniete na zimno wilgotne wlókienka suszy sie przy slabym naprezeniu, po czym kedzierzawia sie one samorzutnie w stopniu krytycznym podczas suszenia, na ogól wtedy, gdy za¬ wartosc wody lub cieczy opadnie ponizej 4%,. Przemycie wlókienek przed suszeniem latwo lotnym nierozpuszczalnikiem w ro¬ dzaju acetonu, mieszajacym sie z czynni¬ kiem speczniajacym, przyspiesza suszenie.Drugi sposób, opisany dalej w przykla¬ dach IV — VIII, polega na przedzeniu wlókienek ze stopionej masy wieloaimidu o stosunkowo malej lub sredniej lepkosci we¬ wnetrznej, wynoszacej najlepiej 0,65 — 1,00, przy uzyciu niskiej temperatury sto¬ pu, odpowiedniej dla gladkiego przebiegu przedzenia, na ogól od 5° — 30°C powyzej punktu topnienia masy polimerowej. Tak wiec przy obróbce adypamidu wieloheksa- metylenowego (o punkcie topnienia 263°C w warunkach beztlenowych) najlepsza lep¬ kosc waha sie od 0,65 do 0,85, a najlepsza temperatura przedzenia — od 270 do 285°C. Wlókienka, otrzymane w ten spo¬ sób, najlepiej po krótkotrwalym okresie starzenia, zwilza sie nastepnie czynnikiem lagodnie speczniajacym, najlepiej wodoro¬ tlenowym nierozpuszczalnikiem, np. woda albo nisko wrzacym alkoholem jednowo- dorottenowyim, i rozciaga na zimno. Pod¬ czas suszenia tych wlókienek, luzno pusz- czonych, ulegaja one samorzutnemu ske- dzierzawieniu. Aby osiagnac najwyzszy stopien skedzierzawienia wlókienek, nale¬ zy je rozciagac na zimno zaledwie czescio¬ wo, to jest nie do mozliwego maksimum.Najodpowiedniejsze jest wyciaganie na zimno od 150% do 350% w jednym lub w kilku zabiegach. — 6 —Przypuszczalnie zjawisko samorzutnego kedzierzawienia sie jest powodowane rózni¬ ca warunków naprezenia pomiedzy ze¬ wnetrzna i wewnetrzna czescia wlókien.Prawdopodobnie zachodzi ono podczas wy¬ sychania wlókien luzno puszczonych, to znaczy, ze wlókna kurcza sie i przybieraja w ten sposób postac kedzierzawa dazacj do zniesienia róznic naprezen. Inaczej mówiac tzesc zewnetrzna i wewnetrzna wlókien kurczy sie w róznym stopniu: Skurczenie, jakiemu ulegaja wlókna podczas kedzierza¬ wienia, jest o wiele wieksze od skurczenia, jakiemu ulegaja wlókna nie rozciagane al¬ bo wlókna 'rozciagane na zimno, lecz, nie kedzierzawiace isie podczas suszenia. Po* niewaz syntetyczne liniowe polimery kon¬ densacyjne sa krystaliczne, wiec to zadane naprezenie albo niejednorodnosc miedzy wnetrzem a zewnetrzna powloka wlókien moze ibyc powodowane róznica wielkosci al¬ bo ksztaltu krysztalu.Skedzierzawienie, wywolane! przez ke¬ dzierzawienie sie samorzutne, jest dostate¬ cznie trwale do wielu celów. Na ogól pnodukty, (poddawane konwersji pod¬ czas wytwarzania ich, wykalzuja wiek¬ szy stopien odzyskania skedzierzawie- nia po rozciaganiu od produktów, któ¬ re przed konwensja wykazywaly le¬ psza zdolnosc odzyskiwania skedzie- rzawienia. Produkt o niezwykle duzej zdol¬ nosci odzyskiwania skedzierzawienia po rozciagnieciu (powyzej 90%) otrzymuje sie poddajac konwersji za pomoca czte¬ rochlorku etylenu ciagnione wstepnie, zwil¬ zone metanolem wlókienka, po czym naste¬ puje 'rozciaganie wtórne w slabym stopniu.Produkt ten nie wymaga dalszego utrwala¬ nia. W wielu innych przypadkach dobrze jest poddawac skedzierzawione produklty obróbce utrwalajacej, korzystnie za pomo¬ ca nasyconej pary, poniewaz powoduje to zwiekszenie stopnia odzyskiwania .skedzie¬ rzawienia po rozciagnieciu praktycznie bio¬ rac az do 100%.Przyklad I. 95-denierowa 10-wlófcien- kowa przedze, zwilzona woda i wytworze na z wlókienek, otrzymanych z adypamidu wieloheksameitylenowego (o lepkosci we¬ wnetrznej 0,95%), rozciagnieta w stanie wilgotnym o 100%, przepuszczano przez lekki olej mineralny, ogrzany do 150°C, z itaka szybkoscia, iz czas zetkniecia wynosil w przyblizeniu V4 sekundy. Olej usunieto z wlókienek przez wymycie mydlem i woda.Nastepnie -dalej rozciagnieto przedze je¬ szcze wilgotna o 125%. Nastepnie przedze odwirowano, przemyto acetonem i przepu¬ szczono miedzy walkami wyzymajacymi w celu usuniecia acetonu i wody. Z walków wyzymajacych przedze zwilzona acetonem porywal aspirator powietrzny, który wrz.ur cal ja z szybkoscia 565,76 m na minute do górnej czesci pionowej kolumny o wysoko- sci 2,74 m i o srednicy 7,5 cm. Przez ko- lumne przepuszczano strumien powietrza, niedostateczny do zrównowazenia ciezaru przedzy. W tych jvarunkach przedza wysy¬ chala w kolumnie i samorzutnie sie kedzie¬ rzawila. Po opadnieciu na dno kolumny skedzierzawiona przedza spadala dalej na poruszajaca sie tasme bez konca, która przesuwala sie z szybkoscia mniejsza, niz szybkosc opadania przedzy, tak iz skedzie¬ rzawienie zostalo zachowane. Tasma prze¬ nosila przedze przez pozioma rure jnapelnk* na nasycona para o temperaturze 100°C.Dlugosc tej rury parowej byla taka,; iz przedza stykala sie z para w przyblizeniu przez 20 sekund. Po przejsciu przez rure utrwalajaca przedza nawijala sie na cew¬ ke. Wykazala ona 100% zachowania ske¬ dzierzawienia, 60% zdolnosci odzyskiwania skedzierzawienia po rozciagnieciu oraz wy¬ trzymalosc 1,6 g na denier liczac w sto¬ sunku na denier skedzierzawioneji przedzy w stanie wyprostowanym. Dluzsze trakto¬ wanie para polepsza zdolnosc odzyskiwania skedzierzawieinia po rozciagnieciu.Przyklad II. Nie rozciagana przedze 300^denierowa, zlozona z 30 wlókten z ady- — 7 —pamnidu wieloheksametylenowego o lepkosci wewnetrznej 0,86, namoczono w wodzie, rozciagnieto na zimno o 200°/o i zebrano na cewce. Przedze na cewce wysuszono, a nastepnie moczono w metanolu w ciagu mniej wiecej 15 -milnut. Przedze, zwilzona metanolem, odwijano z cewki tA szybkoscia 30,5 m na minute i (prowadzono na dlugos¬ ci. 15 em przez kapiel zawierajaca cztero chloroetytlen o temperaturze 105°C. Plnze- dze po wyjeciu z kapieli nawinieto na cew¬ ke i pozostawiono w spokoju, az do ulot¬ nienia isie cziteriochloroetylenu. Nastepnie przedze na cewce zmoczono woda i wycia¬ gnieto na zimno o 40%. Przedze odwilro- wano i przemyto acetonem w celu usunie¬ cia wiekszej ilosci wody. Przedze, zwilzo(na acetonem, przeprowadzono nastejpniie & szybkoscia 365,76 m na minute miedzy walkami wyzymajacymi, a nastepnie za pomoca aspiraitora powietrznego wprowa¬ dzono do wierzcholka pionowej kolumny o dlugosci 2,74 m oraz o srednicy 7,5 cm. Za¬ daniem aspiratora jest porywanie przedzy od walków wyzymajacych i wiprowadzanie jej do kolumny pionowej. W kolumnie tej przedza wysycha i samorzutnie sie kedzie¬ rzawi. Otrzymany produkt posiadal bardzo mocne skedzierzawienie, stosunek dlugosci w stanie wyprostowanym do dlugosci po skedzierzawieniu wynosil mniej wiecej 3,5.Prócz tego przedza posiadala dobra zdol¬ nosc odzyskiwania skedzierzawienia po rozciagnieciu (95°/o), tak iz nastepujace potem utrwalanie nie bylo konieczne.Przyklad III. Nie rozciagnieta 30-wló- kienkowa, 240-denierowa przedze z adypa- midu wieloheksametylenowego moczono w wodzie, a nastepnie przepuszczano z szyb¬ koscia 15,25 m na minute przez rure wlos- kowata o dlugosci 1,22 m i o srednicy 0,35 mm ogrzana do 180°C. Skonwertowana przedze moczono nastepnie znowu w wo¬ dzie, wyciagano na zimno do 150% i nawt jano na motowidlo. Wilgotna przedze usu¬ wano z motowidla, przemywano acetonem i suszono przy malym naprezeniu. Skedzie- rzawiona przedze, otrzymana w ten sposób, utrwalono przez obróbke para nasycona w temperaturze 120°C przez 20 minut. Pro¬ dukt posiadal duzy .stopien skedzierzawie¬ nia i doskonala zdolnosc zachowywac niia go.Przyklad IV. Adypamid wieloheksa. metylenowy o lepkosci wewnetrznej 0,73 i o temperaturze topnienia 263° przedzono w stanie stopionym w temperaturze mniej wiecej 277° pod cisnieniem 4.921 kg/cm2 wywieranym przez azot wolny od tlenu; otrzymano wlókienka o grubosci okolo 22 denierów. Wlókienka moczono w wodzie i rozciagano na zimno do 250°/o. Grubosc tak otrzymanych wlókienek wynosila 6 denie¬ rów. Mokre wlókienka w celu wysuszenia przepuszczano nastepnie bez naprezania przez ogrzana rure metalowa, w której temperatura powietrza wynosila mniej wiecej 80°C. Podczas suszenia nastepowalo samorzutne kedzierzawienie sie, dzieki cze¬ mu powstala nitka podobna do nitki wel¬ nianej, zlozona z wlókienek, posiadajacych skedzierzawienie spiralne. W celu utrwale- nia iskedzierzawienia nitke nawinieto luzno na cewke i ogrzewano przez 20 minut w temperaturze 120°C w obecnosci nasyconej pary. Nitka, otrzymana w 'ten sposób, po¬ siadala zdolnosc zachowywania skedzierza¬ wienia w 100%, zdolnosc odzyskiwania skedzierzawienia po rozciaganiu równa mniej wiecej 82% i wytrzymalosc 4 g na denier liczac w stosunku do grubosci w chwili zerwania. Zawierala ona wiecej niz 10 zwojów w 25 iiran. Mozna ja bylo prze¬ rabiac na material dziany podobny do wel¬ ny, lecz o wiele lzejszy na wage od odpo¬ wiedniej ilosci naturalnego materialu wel¬ nianego. Podobienstwo do welny nie zani¬ kalo w praniu.Przyklad V. Wlókienka mniej wiecej 13ndenierowe, wytworzone tak, jak podano w! przykladzie IV, zebrano na cewke, wy¬ moczono w wodzie przez kilka godzin, a - 8 —nastepnie rozciagnieto na zimno, zwijajac z zastosowaniem naprezenia na druga cew¬ ke, która jest mokra i której szybkosc ob¬ wodowa przewyzsza 2,75 razy szybkosc obwodowa pierwiszej cewki. Wytworzone wlókna obrabiano wrzaca woda przez 30 minut, a nastepnie usunieto z cewki i pozo¬ stawiono do wysuszenia, dzieki czemu ske- dzieirzawily sie one samorzutnie tworzac wlókna, podobne do welny i posiadajace mniej wiecej 30 spiralnych zwojów w 25 mm. Skedzierzawione wlókna traktowano nastepnie przez 2 minuty powietrzem o temperaturze 130°. Zdolnosc odzyskiwania skedzierzawienia po rozciagnieciu tych wló¬ kien wynosila okolo 90%, podczas gdy wlókna otrzymane podobnie, lecz nie pod¬ dane obróbce we wrzacej wodzie w pewnym okresie ich wytwarzania, posiadaja zdol¬ nosc odzyskiwania skedzierzawienia po roz¬ ciagnieciu nie dosiegajaca 10%.Przyklad VI. Adypamid polidekame- tylenowy o utrwalonej lepkosci, przy czym lepkosc wynosila 0,74, a punkt topnienia 238°C, przedzono w stanie stopionymi w temperaturze mniej wiecej 245°C. Po ze¬ starzeniu sie po pewnym czasie otrzymane w ten sposób wlókna zwilzono woda, roz^ ciagnieto na zimno o 170%, zwolniono jeszcze wilgotne i pozwolono im wyschnac.Zwolnione wlókna kedzierzawily sie w cia¬ gu 20 sekund bez szczególnie silnego susze¬ nia. Ogrzewanie zwolnionych wlókien przy¬ spieszalo skedzierzawienie. Utrwalono je przez ogrzewanie w nasyconej (parze w tem¬ peraturze 120°C przez 20 min-ut. Otrzyma¬ ne wlókna, podobne do welny, posiadaly zdolnosc zachowywania iskedziarzawienia, wynciszaca okolo 100%, a zdolnosc odzyski¬ wania skedzierzawienia po rozciagnieciu = 76% oraz wydluzenie trwale = 121%.Przyklad VII. 60-wlókienkowa prze¬ dze, posiadajaca 2,7 zwojów w 25 mm, wytworzona z nie ciagnionych wlókienek, otrzymanych przez przedzenie w tempera¬ turze 270°C stopionej masy wieloheksame- tylemu adypamidu o lepkosci wewnetrznej 0,75, poddawano starzeniu sie przez kilka godzin, zwilzano woda i rozciagano na zim¬ no o 175%. Rozciagnieta mokra przedzie nawijano nastepnie na moitowidlo, zdejim wano z motowidla, dwukrotnie zanurzano w acetonie i pozostawiano do wysuszenia luzno puszczone pasmo. Wlókna kedzierza¬ wily sie w pasmie samorzutnie. Nastepnie przez pasmo przedmuchiwano pare, po czym obrabiano je w ciagu 20 minut w temperaturze 120°C jpara nasycona. Pasmo odw.ij.ano na niciarce i nadawano nitkom skret 2,7 zwojów w 25 mm. Otrzymana przedza posiadala grubosc 270 denierów. Z tej przedzy tkano material stosujac 60 ni¬ tek na 6,25 cm2 przedzonego sztucznego jedwabiu jako osnowe (o podwójnym skre¬ cie nr 36), przy czym namiastke welny sto¬ sowano jako watek albo wypelniacz.Inny material wytwarzano w podobny sposób, stosujac jako watek 295-denierowa przedze, dobrze skrecona, i oba materialy poddawano obróbce wykanczajacej, polega¬ jacej na rozciaganiu, po czym dekatyzowa- no para pod, cisnieniem 3,866 kg/cm2 na bebnie przez 10 minut, a nastepnie 10 mi¬ nut suszono i oziebiano przez opróznianie bebna. Nastepnie material czyszczono naj¬ pierw zimna woda, potem ogrzewano mniej wiecej w temperaturze 50° przez 30 minut, stosujac srodek czyszczacy, po czym prano go w goracej wodzie w temperaturze 50° przez 15 minut i poddawano 20-minutowe* mu bieleniu nadtlenkiem w temperaturze 50°C. Po ponownym wypraniu w goracej i zimnej wodzie materialy suszono w wirów¬ ce oraz w suszarce goracym powietrzem.Nastepnie materialy rozciagano po raz drugi. Material z watkiem superpoliamiido^ wym w porównaniu z materialem z wat¬ kiem z mocno skreconej welny posiadal lepszy wyglad i dotyk. Material superpoli- amidowy latwo sie barwil. Mozna go bar¬ wic za pomoca indygo i (podobnych barwni¬ ków kadziowych przy stezeniu zasad i hy- — 9 —drosiarazynu, dzialajacym szkodliwie na material o watku welnianym.Przyklad VIII. Adypamid poliheksa- metylenowy o lepkosci wewnetrznej 0,81 przedzono w warunkach opisanych w przykladzie IV na wlókienka o srednicy 18 denierów, które zebrano na cewke, pozwo¬ lono im sie starzec przez pewien czas, za¬ nurzano w wodzie i rozciagano na zimno o 100° jeszcze w stanie mokrym. Mokre wló¬ kienka rozciagano ponownie do 150°, co jest równowazne calkowitemu rozciaganiu na zimno o 400° w porównaniu z dlugoscia pierwotna. Po zwolnieniu wlókienek i wy¬ suszeniu kedzierzawily sie one samorzutnie dajac wlókna, zawierajace okolo 20 spi¬ ralnych zwojów w 25 mm; stosunek dlugo¬ sci w stanie wyprostowanym do dlugosci w stanie skedzierzawionym wynosil 3,5, a wytrzymalosc na zerwanie wynosila 5 gra¬ mów na denier.Pomimo ze najlepsze produkty wedlug wynalazku niniejszego z punktu widzenia welnistosci oraz trwalosci skedzierzawienia otrzymuje sie przez .samorzutny proces ke¬ dzierzawienia sie, wyjasniony w powyz¬ szych przykladach, to jednak dobre na¬ miastki welny mozna wytwarzac z wlókie¬ nek superpolimerowych równiez innymi sposobami. Typowe metody opisano poni¬ zej.Jedna z metod polega na znicianiu (skrecaniu ze soba) wiekszej liczby nie rozciaganych lub czesciowo rozciaganych wlókienek, rozciaganiu nitki na zimno, da¬ lej .skrecaniu jej w tym samym kierunku, utrwalaniu tak nadanego skretu, a nastep* nie skrecaniu nitki w kierunku przeciwnym do skrecenia pierwotnego. Sposób ten moz¬ na równiez stosowac do wlókienek rozcia¬ ganych bez posredniego zabiegu rozciagar nia na zimno.Przyklad IX. 30 nierozciaganych wló¬ kienek o grubosci okolo 20 denierów, wy¬ tworzonych przez przedzenie stopionej ma¬ sy adypamid-u poliheksametylenowego oj lepkosci 0,88 przerabiano na nitke stosu¬ jac mniej wiecej 1 skret na 25 mm nitki. 5 takich nitek skladalo sie na grubsza nit¬ ke albo przedze, która nastepnie skrecano stosujac okolo 20 skretów na 25 mm i otrzy¬ mujac równo skrecona przedze, wykazuja¬ ca okolo 50% skurczu dlugosci. Przedze te rozciagano nastepnie na zimno o 170% na¬ dajac dodatkowe 8 skretów na kazde 25 mm l .nitki, po czym nawijano na szpule i obra¬ biano wrzaca woda w ciagu kilku minut w celu utrwalenia skretów. Przedze zdejmo¬ wano i rozkrecano na 5 nitek elementar¬ nych, którym nastepnie nadawano mniej wiecej 4 skrety na 25 mm w kierunku przeciwnym, niz skrecenie pierwotne. Dalo to produkt podobny do welny, w którym poszczególne wlókna wykazuja skedzierza- wienie, podobne do spiralnego.Jezeli zamiast wlókienek nie rozciaga¬ nych stosuje sie tylko wlókna rozciagane, a otrzymanej przedzy nie rozciaga sie na zim¬ no, to otrzymuje sie przedze skedzierza- wiona, lecz wszystkie zwoje daza do wy- prostotwania sie do pierwotnej dlugosci, jesli taka przedze podda sie naprezaniu. Z drugiej strony podczas rozciagania znicio- nej przedzy, jak opisano w przykladzie poprzednim, otrzymywane zwoje sa dosta¬ tecznie nieprawidlowe, tak iz przedza osta¬ teczna sklada sie z wlókienek skedzierza- wionych, zupelnie nie dazacych do wypro¬ stowywania sie z osiagnieciem tego same¬ go wydluzenia.Nowa przedze otrzymuje sie stosujac w sposobie wedlug przykladu IX mieszanine wlókienek, z których niektóre posiadaja wieksza rozciagliwosc na zimno. W tym przypadku niektóre z wlókienek pekaja podczas nastepujacego potem rozciagania na zimno. Tak wiec, jezeli w nitce pier¬ wotnej wedlug przykladu IX znajduje sie 30% wlókienek rozciagnietych, to podczas nastepujacego potem rozciagania przedzy na zimno wlókienka te pekaja, 'dzieki cze- jmu przedza posiada meszek w postaci kon- — 10 —ców peknietych wlókienek. Podnosi to wel¬ nisty charakter produktu. .Aby otrzymac nitke, za/wiieirajaca takie wolne koniuszcz- ki, przedze rozcieta sie na zimno tak, iz za¬ ledwie maly odcinek jest wyciaganyod razu, np. przez rozciaganie miedzy dwiema scisle sasiadujacymi cewkami obrotowymi, obra¬ cajacymi sie z róznymi szybkosciami obwo¬ dowymi.Inne metody nadawania skedzierzawie- nia objete wynalazkiem polegaja na kedzie¬ rzawieniu ipirzez karbowanie, przy czym wlókna sa wtlaczane w maszynie karbuja¬ cej i ogrzewane w niej nasycona para o temperaturze 100 — 150°C. Mokre wlókna mozna przeprowadzac w sposób ciagly mie¬ dzy karbowanymi walcami.Wlókna mozna równiez kedzierzawic nawijajac je albo tez nawijajac przedze zlozona z takich wlókien na odpowiedni drut albo rdzen o srednicy mniejszej niz 5 mm, a nastepnie poddajac wlókna w tym polozeniu obróbce cieplnej, najlepiej W pap rze. Wlókna, nawiniete w ten sposób, mozr na wprost ogrzewac w tym polozeniu.Przyklad X. Przedze 14 ¦ wlókienko- wa, 84-denierowa, zlozona 3 wlókien, rozr ciaganych na zimno o 315% dlugosci, wy¬ tworzonych z adypamidu poliheksametyle- nowago oraz wykazujacych wytrzymalosc na zerwanie 4,7 grama na denier, staran¬ nie moczono w wodzie, a nastepnie powoli przepuszczano przez 2 karbówki mosiezne o srednicy 15 cm o 32 karbach, ogrzane do 100°C. Tak nadane skedzierzawienie lub zmarszczki utrwalano dzialaniem ciepla i wiody. Produkt posiadal okolo 10 zwojów w 25 mm. Dalsza obróbka para w temperatu¬ rze 120°C zwiekszala trwalosc i zdolnosc zachowywania iskedzierzawienia.Rrzyklad XI. Przedze z adypamidu po- lidekametylenowego, zlozona ze zoriento¬ wanych wlókien o grubosci 1,7 denierow, zwilzano woda i nawijano na drut miedzia¬ ny nr 14. Nastepnie zanurzano w wodzie na 90 minut, zdejmowano i ogrzewano w suszarce w temperaturze 100° w ciagu go¬ dziny. Produkt wykazywal 7 zwojów w 25 mm. Zamiast moczyc przedze w wodzie mczna ja zmoczyc 3,7°/o-owym roztworem fenolu. Jezeli do poliamidu dodano odbly- szczalnika, np. 5% mialko rozdrobnionego dwutlenku tytanu, to otrzymuje sie pro¬ dukt podobny do welny matowej.Przyklad XII. Wlókna, wytworzone przez rozciaganie na zimno (o 145%) wló- kienek, otrzymanych przez przedzenie na sucho 29%-owego roztworu adypamidu po- liheksametylenowego (o lepkosci wewnetrz¬ nej 1,35) w kwasie mrówkowym w ta¬ kich warunkach, iz kwas 'mrówkowy zosta¬ je zatrzymany we wlókienkach, wykazuja¬ ce grubosc 1,5 deniera i wytrzymalosc 2,5 grama na denier, owijano wokól cienkiego drutu i ogrzewano we wrzacej wodzie przez 20 minut. Otrzymano w ten sposób ske- dzierzawione wlókna o zdolnosci zachowy¬ wania skedzierzawienia, wynoszacej 100%.Wlókienka podobne do welny mozna wytwarzac równiez bezposrednio z super- poliimerów w masie albo w roztworze po^ slugujac sie /przedzeniem elekbrositatycz- nym, to znaczy wytwarzajac wlókienka w silnym polu elektrycznym.Przykladami specjalnych superpoliami- dów szczególnie odpowiednich do uzycia wedlug wynalazku niniejszego sa: adypa¬ mid poliheksametylenowy, suberamid poli- (tetrametylenowy, sebacaniid politetramety- lenowy, sebacamid polipentametyilenowy, adypamid poliheksametylenowy, ji - metylo- adypamid poliheksametylenowy, sebacamid poliheksametylenowy, adypamid poliokta- imetylenowy, adypamid polidekameityleno* wy, p - fenylenodwuacetamid polidekamety- lenowy oraz sebacamid .poili - p - ksylileno* wy. Wynalazek niniejszy mozna równiez stosowac do superpoliamidów, wytworzo¬ nych z ulegajacych polimeryzacji kwasów jednoaminojednokarbonowych albo ich a- midotwórczych pochodnych, np. kwasu 6 - ¦ aminokapronowego, 7 - aminoheptonowe- — 11 —go, 9 - aminononanowego, oraz 11 - amino- undekanowego. Tak wiec np. jezeli sposób wedlug przykladu IV (temperatura prze¬ dzenia 255°C) zastosuje sie do polimeru o stalej lepkosci, wykazujacego lepkosc we¬ wnetrzna 0,72 i otrzymanego z kwasu 6 - - aminokapronowego, to otrzymuje sie pro¬ dukt podobny do welny, majacy 30 do 40 zwojów spiralnych w 25 mm, wykazujacy zdolnosc do odzyskiwania skedzierzawienia po rozciagnieciu, wynoszaca 78%, oraz wy¬ kazujacy wytrzymalosc na zerwanie, rów¬ na 4,3 grama na denier, liczac w chwili pe¬ kania. Wynalazek niniejszy obejmuje rów¬ niez wytwarzanie wlókien, podobnych do welny, z mieszanin wstepnie ksztaltowa¬ nych superpoliamidów. Wynalazek mozna równiez stosowac do interpolianerów, albo ko - polimerów, wytworzonych z; mieszani¬ ny odczynników, tworzacych wieloaimidy, np. z mieszaniny dwóch dwuamin z jednym albo kilkoma kwasami dwukarbonowymi albo z mieszaniny dwuaminy, kwasu dwu- karbonowego oraz aminokwasu.Jak zaznaczono w przykladzie VII, mo¬ kre wlókna przed ^kedzierzawieniem moz¬ na zanurzac w latwo lotnej cieczy, jak np. w acetonie. Aceton zastepuje wode albo in¬ ny czynnik speczniajacy i przyspiesza ksztaltowanie sie zwojów. Przyklady in¬ nych cieczy, jakie mozna stosowac zamiast acetonu, sa nastepujace: alkohol metylo¬ wy, etylowy, izopropylowy, eter dwuetylo- wy, metyloetyloketon oraz dwiuoksan, jak równiez (mieszaniny róznych latwo lotnych cieczy.Sztuczne wlókna podobne do welny, otrzymane sposobem wedlug wynalazku, przynajmniej w przypadku superpoliami- dów mozna porównywac z welna natural¬ na, jesli chodzi o zdolnosc zachowywania skedzierzawienia, zdolnosc izolowania cie¬ pla, wlasciwosci barwiarskie, przy czym przewyzszaja one welne wytrzymaloscia, trwaloscia wobec ciepla, regularnoscia wla^ sciwosci, niekurcziliwoscia i mala zdolno* scia pochlaniania wilgoci. W przeciwien¬ stwie do welny nie sa atakowane przez mo¬ le. Wlókna sztuczne wedlug wynalazku ni¬ niejszego sa termicznie trwale w tempera¬ turze 150°C, podczas gdy welna naturalna szybko rozklada sie w tej temperaturze wydzielajac amoniak, siarkowodór i dwu¬ siarczek wegla. Sposób, w jaki wytwarza sie sztuczne wlókna wedlug wynalazku ni¬ niejszego, jest taki, iz pozwala na laczne $toisoiwaniie srodków odblyszczajlacych,barw¬ ników, wypelniaczy, pigmentów, przeciw- utleniaczy, olejów i srodków uplastycznia¬ jacych. Wlókna wedlug wynalazku niniej¬ szego, czy to w postaci dlugiej (wlókna cia¬ gle), czy tez w postaci krótkiej (wlókna ciete), mozna latwo przerabiac na przedze.Takwiec np. mozna wytwarzac z tych wló¬ kien przedze mocno skrecona. Bardzo do¬ bry sposób wytwarzania z tych wlókien pinzedzy, podobnej do welny, polega na< do¬ prowadzaniu z róznymi szybkosciami dwóch pasm skedzierzawionych wlókien do niciarki. Daje to przedze, w której jedne wlókienka (z pasma doprowadzanego z wieksza szybkoscia) maja wieksza dlugosc po wyprostowaniu, niz pozostale wlókienka.Jest to pozadane, poniewaz podczas napre¬ zania przedzy nie wszystkie skrety ulega¬ ja od raizu wyprostowaniu. Przedze mozna dziac albo tkac wytwarzajac odpowiednie tkaniny, dywany itd. W razie potrzeby, lacznie ze .skedzierzawionymi wlóknami al¬ bo przedzami superpoliamidowymi mozna stosowac inne typy wlókien (ciaglych lub cietych) albo przedz, np. jedwab wiskozo¬ wy, jedwab octanowy, bawelne, jedwab, len i welne, wytwarzajac w ten sposób ma¬ terialy mieszane. Wraz ze skedzierzawion nymi wlóknami superpoliamidowymi moz¬ na stosowac zwykle, to jest zwykle wlókna superpoliamidowe. Ukladajac w zwarta warstwe duza ilosc dajacych sie kedzierza¬ wic mokrych wlókienek superpoliamido- wych i pozwalajac im wyschnac oraz ske- dzierzawic sie w tym polozeniu mozna — 12 —otrzymywac materialy w rodzaju ipilsni tak, iz ;skrety przeplataja sie wzajemnie i utrzymuja wlókna w calosci oraz nadaja im wyglad tkaniny mozaikowej. Opisane tutaj produkty sa równiez odpowiednie ja¬ ko namiastki oraz jako material do wyscie¬ lania w przemysle tapicerskim, do napy. chania poduszek i przedmiotów zbytku. W przeciwienstwie do innych weln syntetycz¬ nych produkt wedlug wynalazku niniejsze¬ go nie traci swego skedzierzawienia po zmoczeniu i wysuszeniu. Jest to wlasci¬ wosc wysoce pozadana. Peczek skedzierza- wionych wlókien superpoliamidowych po zmoczeniu i wyzeciu rozpreza sie zamiast pozositawac w postaci scisnietej, jak np. skedzierzawiona bawelna, jedwab wiskozo¬ wy, jedwab z octanu celulozy albo inne na¬ miastki welny. Dotyczy to równiez mate¬ rialów wytwarzanych z tych wlókien. PL