Pierwszenstwo: 18 stycznia 1938 (Niemcy; Wynalazek niniejszy dotyczy pedni do wrzecion miejscowo przestawnych, np. ma¬ szyn do rytowania i kopiowania, o zmien¬ nej liczbie obrotów. W znanych dotych¬ czas pedniach tego rodzaju stosuje sie dla zmiany liczby obrotów zawsze kola stopnio¬ we, które oprócz wady zmiany skokami przedstawiaja te niedogodnosc, ze przy kazdej zmianie szybkosci pednie nalezy za¬ trzymac i przynajmniej przejsciowo nale¬ zy zmienic odleglosc osi kól (stopnio¬ wych. Wynalazek niniejszy dotyczy szcze¬ gólnie korzystnego i celowego wykonania pedni do wrzecion miejscowo przestaw¬ nych takiej, ze w sztywnej oslonie, która utrzymuje dwa waly w pewnym wzajem- v nym polozeniu, jest wbudowana znana bez- \ stopniowa przekladnia zmienna o pasie \ klinowym.Na rysunku przedstawiono schematycz¬ nie przyklady wykonania wynalazku, a mianowicie fig. 1 przedstawia pednie we¬ dlug wynalazku do wrzeciona rytownicze- go miejscowo przestawnego w widoku z przodu i czesciowym przekroju, fig. 2 — widok z góry tejze pedni, fig. 3 — widok z przodu i czesciowo w przekroju tej pe¬ dni w zwiekszonej podzialce, fig. 4 — na¬ rzad posredni przekladni, przedstawionej na fig. 3, w przekroju i w zwiekszonej po-dzialce, fig. 5 — schemat pedni wedlug fig. 3 przy zmiennym polozeniu czesci prze¬ kladni bezstopniowej, fig. 6 — widok z gó¬ ry pedni wedlug fig. 3, fig. 7 — druga po¬ stac wykonania pedni o odmiennym narza¬ dzie przestawiajacym w widoku z przodu i czesciowo w przekroju.Na fig. 112 przedstawiono pednie we¬ dlug wynalazku do wrzeciona rytownicze- go, ruchomego swobodnie w plaszczyznie poziomej we wszystkich kierunkach. Na nie przedstawionym stojaku obrabiarki umieszczony jest silnik napedowy 1, któ¬ ry za pomoca walu 3, kola pasowego 5 i pasa klinowego 7 napedza kolo 9, osadzo¬ ne na wale posrednim 11, które jest ze¬ spolone z drugim kolem pasowym 13. Ko¬ la pasowe 5 i 9 oraz laczacy je pas klino¬ wy 7 sa otoczone oslona 15, która utrzymu¬ je waly 3 i 11 w pewnym wzajemnym po¬ lozeniu a która razem z czesciami 9,11, 13 moze wahac sie dokola osi srodkowej 17 silnika 1. Kolo 13 jest otoczone druga oslo¬ na 19, która utrzymuje wal 11 i wrzecio¬ no napedowe 23, podtrzymujace narzedzie rytownicze 21, w pewnym wzajemnym po¬ lozeniu. Oslona 19 jest przechylna wraz ze wszystkimi osadzonymi w niej czescia¬ mi dokola osi srodkowej 25 walu posre¬ dniego 11. Dzieki podwójnej wahliwosci narzedzia rytowniczego 21 zarówno doko¬ la osi 17 jak i dokola osi 25 mozna je swo¬ bodnie poruszac w plaszczyznie poziomej w dowolnym kierunku. W oslonie 19 jest wykonana poza tym szczelina prowadnicze 27 (fig. 2), prowadzaca od walu 11 ku wrzecionu 23, a w tej szczelinie jest osa¬ dzona przesuwnie wedlug wynalazku prze¬ kladnia 29 kól pasowych do bezstopniowej zmiany liczby obrotów narzedzia rytowni¬ czego 21. Przekladnia ta jest polaczona z jednej strony za pomoca pasa 31 z kolem 13, a z drugiej strony za pomoca pasa 33 z kolem napedowym 35 wrzeciona 23. Dzia- teinie i rózne przyklady wykonania przekla¬ dni 29 sa opisane ponizej.W przykladzie wykonania bezstopnio¬ wej pedni wedlug fig. 3 kolo pasowe 13, zaklinowane na wale pednym 11, jest po¬ laczone za pomoca pasa klinowego 31 z przekladnia 29, sluzaca do zmiany liczby obrotów. Pas w tej przekladni biegnie w zlobku kola pasowego, skladajacego sie z przesuwanej poosiowo tarczy posredniej 37 i tarczy koncowej 39. Drugi pas klinowy 33 jest umieszczony w zlobku przekladni 29 pomiedzy druga strona tarczy posre¬ dniej 37 i druga tarcza koncowa Ul, utrzy¬ mywana w stalej odleglosci od tarczy 39, i prowadzi do kola 35, umocowanego na na¬ pedzanym wrzecionie 23. Wal 11 i wrze¬ ciono 23, jak juz wspomniano, sa osadzo¬ ne w oslonie 19 w stalej odleglosci od sie¬ bie. Przekladnia 29 jest umocowana na suwaku 43, przestawianym w szczelinie 27 oslony 19. Na suwaku 43 jest umieszczo¬ ne kólko reczne 45, nieprzesuwne w kie¬ runku osiowym. Kólko reczne posiada gwintowana piaste, obejmujaca gwintowa¬ ny trzon 47 (fig. 4), osadzony w wydrazo¬ nej osi 49T umocowanej nieobrotowo w su¬ waku 43. Dolny koniec trzonu 47 posiada trzpien poprzeczny 51, którego obydwa konce wchodza do rowka pierscieniowego 53 pierscienia 55. Pierscien ten przesuwa sie w rurce 57, osadzonej na lozyskach kul¬ kowych 59, 61 na osi 49, i podtrzymuje tarcze posrednia 37. Tarcza ta moze byc przesuwana osiowo na rurce 57 i jest umo¬ cowana na pierscieniu 55 za pomoca srub 63, przechodzacych przez te rurke w szcze¬ linach podluznych. Pomiedzy obu lozyska¬ mi kulkowymi 59 i 61 jest umieszczona przecieta podluznie tuleja rozporowa 65.Na rurce 57 umocowane sa równiez oby¬ dwie tarcze koncowe 39, 41. Pierscien roz¬ porowy 67 utrzymuje rurke w kierunku osiowym.Gdy stosunek przekladni pomiedzy wa¬ lem 11 i wrzecionem narzedziowym 23 ma byc zmieniony, to przez pokrecenie kólka recznego 45 w jednym kierunku trzon 47 — 2 —zostaje podciagniety w góre. Przy tym trzpien poprzeczny 51 przesuwa sie w prze¬ cietej podluznie osi 49 równiez w góre i pociaga tarcze posrednia 37 w tym sa¬ mym kierunku. Przez takie osiowe przesu¬ niecie tarczy (posredniej 37 zostaja zmie¬ nione srednice obu zlobków pasowych, utworzonych przez tarcze posrednia i oby¬ dwie tarcze koncowe 39 i 41. Przy wska¬ zanym ruchu w góre tarczy posredniej na fig. 3 i 6 z dolnego polozenia koncowego srednica dolnego zlobka bieznego zmniej¬ sza sie o te sama ilosc o jaka wzrasta sre¬ dnica górnego zlobka bieznego. Poniewaz dlugosci pasów pozostaja niezmienne a oby¬ dwa kola 13 i 35 pozostaja w stalej wza¬ jemnej odleglosci, przeto wskutek tej zmia¬ ny suwak 43 wraz z przekladnia 29 zosta¬ je przesuniety w szczelinie 27 w prawo w takim stopniu, ze naprezenie obu pasów klinowych 31 i 33 pomimo zmiany prze¬ kladni pozostaje praktycznie takie samo.Przesuniecie poosiowe tarczy srodkowej 37 moze trwac tak dlugo, dopóki nie zostanie osiagniete górne polozenie koncowe, zazna¬ czone na fig. 5 liniami przerywanymi. Aby zakres przesuwania tarczy srodkowej i tym samym zakres zmiany przekladni byl moz¬ liwie duzy, tarcze 37, 39 i 41 moga wsu¬ wac sie jedna w druga w pewnym stopniu.W tym celu tarcze sa czesciowo na bokach zebate, przy czym zeby 69 zazebiaja sie z odpowiednimi zebami 71 tarczy przeciw¬ nej. Gdy gwint trzonu 47 jest samohamo- wny, to specjalne ustalenie suwaka 43 w nadanym mu polozeniu nie jest potrzebne.Jak wynika z powyzszego, przy pokrece¬ niu kola recznego 45 w jednym lub dru¬ gim kierunku mozna uzyskac bezstopnio- wa zmiane liczby obrotów wrzeciona 23 i tym samym narzedzia rytowniczego 21 podczas ruchu maszyny.Na fig. 7 przedstawiono uproszczona odmiane wykonania zmiennej przekladni o pasach klinowych. Zamiast kólka reczne¬ go 35 i narzadu przestawnego wewnatrz rurki 57 znajduje sie na suwaku 43 lozy¬ sko 73, zaopatrzone w gwintowany otwór i mieszczace w sobie sworzen srubowy 75.Drugi koniec tego sworznia jest osadzony nieprzesuwnie w kierunku osiowym na oslonie 19 w lozysku 77 i zaopatrzony w kólko reczne 79. Przez pokrecenie tego kól¬ ka recznego suwak 43 z przekladnia 29 przesuwaja sie w szczelinach prowadni¬ czych 27 narzadu rozporowego 19. Prze¬ suwanie to wobec ciagnienia pasa powo¬ duje przesuw poosiowy tarczy posredniej 37, wskutek czego tak samo stosunek prze¬ kladni pomiedzy walem napedzajacym i napedzanym zmienia sie bezstopniowo.Równiez i w tym przypadku, gdy gwint wrzeciona 75 jest samohamowny, nie ma potrzeby stosowania osobnego zakleszcza¬ nia suwaika 43 w danym polozeniu robo¬ czym.Pozadana przekladnia w obu postaciach wykonania moze byc odczytana na odpo¬ wiedniej wywzorcowanej podzialce obok suwaka 43 i odpowiednio nastawiana.Dalsze uproszczenie pedni jest mozli¬ we dzieki temu, ze narzady nastawne, przedstawione na fig. 3 i 7, sa opuszczo¬ ne, a suwak 43 jest przesuwany recznie w szczelinach 27 i zabezpieczany w zada¬ nym polozeniu np. za pomoca srub zacisko¬ wych.Dla przenoszenia wiekszych sil liczba tarcz posrednich i koncowych oraz pasów moze byc odpowiednio powiekszona. PL