W pojazdach nowoczesnych do szybkiego ruchu (wagonach pociagów pospiesznych, wagonach szybkobieznych itd.) potrzebne jest, jak wiadomo, samoczynne urzadze¬ nie przelaczajace, za pomoca którego dzia¬ lanie hamujace, posiadajace w zakresie wielkich szybkosci (od 200 km/godz w dól do okolo 50 km/godz) okreslona war¬ tosc (180% do 200% ciezaru pojazdu), zostaje zmniejszone w takim stopniu, ze zostaje uwzgledniona przy mniejszej szyb¬ kosci wieksza wartosc tarcia pomiedzy szczeka hamulcowa i bebnem hamulco¬ wym i unika sie niezawodnie unierucho¬ mienia kól albo ponadto osiaga sie dziala¬ nie hamulcowe w zaleznosci od zmiany szybkosci.Do napedu tych urzadzen przelaczaja¬ cych wzglednie ich uruchomiania propo¬ nowano stosowac urzadzenia dzialajace w zaleznosci od liczby obrotów osi pojazdu i opierajace sie wobec tego na zasadzie regulatora odsrodkowego. Urzadzenia ta¬ kie wykonywano czesciowo jako elektrycz¬ ne regulatory odsrodkowe, a niekiedy ja¬ ko wylacznie mechaniczne regulatory od¬ srodkowe.Wynalazek niniejszy dotyczy regula¬ tora odsrodkowego tego drugiego ro¬ dzaju.W znanych mechanicznych regulato¬ rach odsrodkowych, sluzacych do danego celu, umieszczano regulator w oslonie, umocowanej na ramie podwozia pojazdu,a ruch obrotowy narzadów obrotowych uzyskiwano za pomoca tak zwanego wal¬ ka bowdenowskiego od czopa osi pojazdu.Taka budowa wydawala sie konieczna, gdyz bezposrednie umocowanie regulatora na osi czopa bylo utrudnione wobec fak¬ tu przesuwania osi czopa wzgledem oslony panewki i wielokrotnie zauwazano wadli¬ we dzialanie regulatorów tego rodzaju.Stosowanie walka bowdenowskiego nie dalo jednak dobrych wyników, gdyz wa¬ lek taki w ciaglym ruchu obrotowym z bardzo wielka szybkoscia obrotowa ule¬ gal stosunkowo szybko i czesto peknieciu.Wada takich regulatorów odsrodkowych polegala równiez na tym, ze os czopa mu¬ siala byc przewiercona na swej powierz¬ chni czolowej, aby mozna bylo umocowac walek bowdenowski lub inna czesc powo¬ dujaca obrót walka.Regulator odsrodkowy wedlug wyna¬ lazku wyróznia sie tym, ze nie stosuje sie walka bowdenowskiego, a umieszczenie re¬ gulatora odsrodkowego na osi jest wyko¬ nane tak, ze nieuniknione przesuniecia, które wykonywa podczas biegu pociagu czop wzgledem panewki lub oslony osiowej nie moga wywierac zadnego szkodliwego wplywu na sam regulator odsrodkowy i je¬ go dzialanie.Gwarancje niezbednej czulosci regula¬ tora, to znaczy zdolnosci regulatora do wypelniania swego zadania niemal bez ule¬ gania wplywom naturalnych oporów urza¬ dzenia, osiaga sie wedlug wynalazku w ten sposób, ze masy bezwladne, dajace si¬ le nastawcza regulatora, sa stosunkowo duze pomimo malej rozporzadzalnej prze¬ strzeni, co uzyskuje sie przez celowe wy¬ korzystanie rozporzadzalnej przestrzeni i odpowiednie uksztaltowanie mas bez¬ wladnych.W razie naglego zatrzymania osi po¬ jazdu regulator jednak nie zatraca swej zdolnosci do pracy, trwajac nadal w swym ruchu obrotowym, dopóki jego zdolnosc do pracy nie zostanie zniszczona przez tar¬ cie, przy czym unika sie zniszczenia i od¬ ksztalcenia czesci skladowych regulatora, co osiaga sie przez odpowiednie polacze¬ nie obrotowej czesci regulatora z czopem, powodujacym jego naped. Polaczenie to dzieki zastosowaniu sprezyny jest elastycz¬ ne, a moznosc dalszego poslizgu regulato¬ ra wzgledem zahamowanej osi jest za¬ pewniona tak, ze na czopie osi jest osadzo¬ ny narzad w postaci tulei, nalozony lekko prawie bez tarcia, który wewnatrz posia¬ da wykladziny cierne na ksztalt wykla¬ dzin bebnów hamulcowych, przy czym wspomniana sprezyna jest dociskana z pewna sila docisku do powierzchni czolo¬ wej czopa osi i ten docisk jest tak duzy, ze zapewnione jest bezoporowe pociaganie obrotowych czesci regulatora przy rozru¬ chu i normalnym hamowaniu, natomiast docisk nie wystarcza, aby przy naglym zatrzymaniu czopa równiez i ruch obroto¬ wy regulatora zostal nagle zatrzymany.Dalsze osobliwosci i zalety wynalazku pod wzgledem budowy i dzialania regula¬ tora wynikaja z zalaczonego rysunku i wy¬ jasnienia dzialania regulatora odsrodko¬ wego.Na rysunku fig. 1 przedstawia prze¬ krój podluzny regulatora; fig. 2 ¦— widok perspektywiczny mas bezwladnych, osa¬ dzonych na osi regulatora i fig. 3 — od¬ powiedni widok pojedynczego ciezarka masy bezwladnej.Do pierscieniowej powierzchni czolo¬ wej oslony a, w której znajduje sie panew¬ ka b czopa c, przymocowana jest oslona d regulatora odsrodkowego, zamknieta z przodu pokrywka e. Odpowiednie wykona¬ nie oslony d daje moznosc zastosowania znanych pokrywek lozyskowych do zamy¬ kania oslony. Wewnatrz oslony d umiesz¬ czona jest wspólosiowo druga oslona /.Oslona ta jest podparta w oslonie d w trzech miejscach, przesunietych wzgledem siebie o 120°, za posrednictwem pierscie- — 2 —niowych zderzaków gumowych g. Taki rodzaj umocowania oslony / w oslonie d jest korzystniejszy od umocowania sztyw¬ nego. Pierscieniowe zderzaki gumowe g sluza jednoczesnie do wprowadzenia prze¬ wodów powietrznych h, i do przestrzeni oslony /, przedzielonych przegroda kf przy czym otwór polaczeniowy, znajdujacy sie w przegrodzie, jest rozrzadzany zaworem l, osadzonym wraz z drugim zaworem m na wspólnym wrzecionie. Zawór m rozrza¬ dza otworem srodkowego wydrazenia w tulei n, która z jednej strony jest pod wplywem sprezyny o, z drugiej zas stro¬ ny pod wplywem ciezarków odsrodko¬ wych p regulatora odsrodkowego, osadzo¬ nych na sworzniach q krzyzaka r. Krzy¬ zak jest umocowany na osi s, obejmujacej w przedniej czesci tuleje m i wykonanej czesciowo jako wal wydrazony. Wal ten jest osadzony na lozyskach kulkowych lub rolkowych t i u w oslonie /. Ciezarki p sa wykonane w postaci wycinków walców.Fig. 2 uwidocznia te wycinki, które ra¬ zem wypelniaja prawie cala przestrzen oslony /. Ciezarki posiadaja wystepy li¬ stewkowe v, które wchodza pomiedzy list¬ wy krzyzaka r oraz posiadaja otwory na sworznie q. Oprócz tego ciezarki p wcho¬ dza wystepami w przez wyciecie w wydra¬ zonej czesci walka s do pierscieniowego wyciecia tulei n. Poza tylna lub wewnetrz¬ na scianka czolowa oslony /, w której znajduje sie lozysko kulkowe t, os s prze¬ chodzi do tarczowej czesci s1 z listwa brzegowa. Silna sprezyna x wchodzi swym haczykowatym, zagietym na ze¬ wnatrz koncem przez wyciecie listwy brzegowej tarczowej czesci sr osi s. Na drugim koncu sprezyna jest równiez wy¬ gieta haczykowato na zewnatrz i wchodzi ta czescia do zwróconego do niej brzegu czesci tarczowej y, która swym brzegiem, zwróconym w przeciwnym kierunku, obej¬ muje z pewnym luzem kolnierz czopa osio¬ wego c. Wykladzina, najlepiej pierscienio¬ wa, z materialu wysokiej wartosci cier¬ nej yx jest dociskana do powierzchni czo¬ lowej czopa c za pomoca sprezyny x z si¬ la wystarczajaca do sprzegniecia regula¬ tora odsrodkowego.Urzadzenie to dziala w sposób naste¬ pujacy.Przy hamowaniu na duzej szybkosci szybko obracajace sie ciezarki p przyjmu¬ ja pod wplywem sily odsrodkowej poloze¬ nie, w którym powierzchnie zewnetrzne tworza razem w przyblizeniu cylinder. Wy¬ chylenie ciezarków na zewnatrz jest ogra¬ niczone wielkoscia otworu w wydrazonej czesci osi s, przez które wystaja do we¬ wnatrz wystepy w. Zawór l jest docisnie¬ ty cisnieniem powietrza i ewentualnie cis¬ nieniem lekkiej sprezyny zamykajacej do swego gniazda, przy czym kanal w oslonie f, wypelniony sprezonym powietrzem z urzadzenia hamulcowego i przylaczony do zlacza h, jest zamkniety wzgledem wolne¬ go od sprezonego powietrza kanalu ze zla¬ czem i. Nastawna tuleja n moze byc przy tym odsunieta od grzybka zaworu m. Gdy szybkosc spadnie wskutek hamowania do takiej wartosci (50 km/godz), przy któ¬ rej dzialanie hamujace powinno byc zmniejszone, aby uniknac poslizgu kól, tu¬ leja n wobec zmniejszonego dzialania sily odsrodkowej ciezarków p opiera sie na zaworze m i zamyka polaczenie kanalu, przylaczonego do zlacza i, z wnetrzem oslony / i d i tym samym z atmosfera.Przy dalszym spadku sily odsrodkowej otwiera sie grzybek Z, a kanal, polaczony ze zlaczem i, napelnia sie sprezonym po¬ wietrzem. Urzadzenie przylaczajace, znaj¬ dujace sie w dalszym ciagu tego kanalu, znanej budowy zmniejsza dzialanie hamu¬ jace w pozadanym stopniu.Wystepy w ciezarków p moga byc naj¬ lepiej wykonane elastycznie, np. w postaci sprezyn plaskich, aby uniknac wplywu wstrzasów, spowodowanych przez zlacza szynowe. — 3 — PL