Wynalazek dotyczy wyrobu isamozakle- szczajacych isie nakretek i im podobnych czesci maszyn, zwlaszcza takich, w których znajduje sie wewnetrzna wkladka lub kra¬ zek pierscieniowy z wydrazeniem bez gwin¬ tu, wykonany z materialu niemetalowego, przy czym srednica wydrazenia jest mniej¬ sza niz najwieksza srednica gwintu, swo¬ rznia lub sruby, na która nakreca sie na¬ kretke za pomoca znajdujacego sie w niej otworu gwintowanego.W celu osiagniecia skutecznego samo- zakleszczania sie takich nakretek, winna byc sprezysta wkladka niemetalowa umo¬ cowania w nakretce nieruchomo, aby nie mogla sie ona obracac wzgledem nakretki.Przy tym umocowanie wkladki powinno zapewniac bezwzglednie niemozliwosc ob- luznienia sie tej wkladki, które mogloby spowodowac jej obracanie.W celu zapewnienia skutecznego umo¬ cowania wkladki w nakretce stosowano rózne srodki, np. kliny, wystepy lub podo- bne narzady. Stosowano równiez wkladki w ksztalcie krazków pierscieniowych w ten sposób, ze czesc skladowa nakretki,stanowiaca scianke wydrazenia na wklad¬ ke, odksztalcano lub zaginano tak, iz wkladka pierscieniowa byla zacisnieta mo¬ cno miedzy zagietym brzegiem i dnem wy¬ drazenia, przy czym nacisk przytrzymuja¬ cy ja byl wywierany w kierunku promie¬ niowym.Znane sposoby umocowywania wkladki sa wprawdzie do pewnego stopnia zadowa¬ lajace; jednakze wszystkie posiadaja róz¬ ne niedogodnosci, które usuwa wynalazek niniejszy. Umocowywanie wkladek za po¬ moca klinów albo podobnie dzialajacych narzadów powoduje dodatkowa prace, po¬ wiekszajaca cene nakretek, co przy wyro¬ bie masowego artykulu nie jest pozadane, gdyz koszty wytwarzania nakretek powin¬ ny byc jak najnizsze.Umocowywanie wkladki przez nacisk, wywierany wzdluz osi wydrazenia nakret¬ ki, okazalo sie wprawdzie odpowiednie dla nakretek, wykonanych z pewnych metali.Jednakze ten sposób umocowania nie jest odpowiedni dla nakretek, wykonanych z mosiadzu, glinu i lekkich stopów glino¬ wych.Stwierdzono, ze dobre umocowanie sy¬ metrycznej pierscieniowej wkladki moze byc osiagniete w nakretce bez stosowania klinów lub podobnych narzadów niezalez¬ nie od uzytego metalu, gdy wkladka jest wykonana z prasowanej lub wulkanizowa¬ nej fibry lub innnego podobnego tworzy¬ wa, stosowanego w samozakleszczajacych sie nakretkach tego rodzaju, i gdy wklad¬ ka podlega stlaczaniu w kierunku poprze¬ cznym do osi wydrazenia, spowodowanemu przez zagiecie bocznej scianki wydrazenia ku srodkowi na zewnetrzny obwód wklad¬ ki, zalozonej w wydrazeniu. Poza tym stwierdzono, ze gdy scianka boczna wydra¬ zenia zostaje zagieta ku srodkowi, jak równiez na górna czesc wkladki, osiaga sie jeszcze inne zalety, o których mowa be¬ dzie ponizej.Do blizszego objasnienia przedmiotu wynalazku i uwidocznienia róznicy miedzy sposobem wyrobu nakretki wedlug wyna¬ lazku i znanymi sposobami oraz wedlug nich otrzymanymi nakretkami jest na ry¬ sunku przedstawiona samozakleszczajaca sie nakretka wedlug wynalazku i podobna znania samozakleszczajaca sie nakretka.Rysunek przedstawia na fig. 1 z boku cze¬ sciowo w przekroju nakretke z wkladka przed umocowaniem jej ; fig. 2 — nakretke samozakleszczajaca wedlug wynalazku z u- mocowana wkladka w przekroju podluz¬ nym; fig. 3 — narzedzie do umocowania wkladki w nakretce w przekroju podluz¬ nym, a fig. 4 — znana samozakleszczaja¬ ca sie nakretke w przekroju podluznym.Na fig. 1 liczba 10 jest oznaczona go¬ towa nakretka przed ostatecznym wykon¬ czeniem, posiadajaca dolna szesciokatna czesc 12 na klucz i gwintowany otwór 14, zaopatrzona na górnym koncu w wydra¬ zenie 16. To wydrazenie najlepiej jest wy¬ konac za pomoca wiertla slimakowego, po¬ siadajacego zwykle stozkowe dolne krawe¬ dzie tnace, które wytwarzaja stozkowa powierzchnie 18, jako dno wydrazenia.Górna czesc 20 nakretki jest wewnatrz walcowa, wskutek czego scianka 22 wy¬ drazenia ma w kazdym poprzecznym prze¬ kroju jednakowa grubosc. Poza tym gór¬ na czesc 20 jest zewnatrz stozkowa.Niemetalowa wkladka 24 ma ksztalt pierscienia z otworem 26, którego sredni¬ ca jest mniejsza niz najwieksza srednica gwintu, sworznia lub sruby odpowiedniej do gwintu 28 w otworze 14 nakretki.Wkladke najlepiej jest wykonac z pra¬ sowanej fibry z pewnej liczby pierscieni polaczonych przez stloczenie przy pomocy odpowiedniego kleju. Takiewkladki z pier¬ scieni fibrowych 30 sa znane w handlu i ich sklad ora^z wykonanie jest w tym przy¬ padku obojetne i nie stanowi wynalazku.Przy wyrobie nakretek wedlug fig. 1 — 2 —umieszcza sie wkladke 2k w wydrazeniu 16 tak, iz ona opiera sie na dnie tego wy¬ drazenia,. Poza tym odksztalca sie nakret¬ ke tak, iz scianka 22 zostaje zagieta pro¬ mieniowo do srodka na zewnetrznej po¬ wierzchni obwodowej 32 wkladki. Górny brzeg scianki 22 zostaje zagiety na, górna powierzchnie wkladki i do niej docisniety.Nakretka ma po umocowaniu wkladki przez odksztalcenie scianki 22 wyglad, uwidoczniony na fig. 2. Scianka 22 wy¬ drazenia jest zagieta do srodka a górny brzeg tej scianki jest zagiety na górna powierzchnie wkladki ze skierowanym do wewnatrz obrzezem 22a.Przy wskazanym na rysunku wykona¬ niu, uniemozliwia nacisk boczny lub pro¬ mieniowy, wywierany przez scianke 22 na wkladke pierscieniowa, nie tylko obrót wkladki w wydrazeniu, lecz nadaje wklad¬ ce pewne pochylenie, uwidocznione na ry¬ sunku nieco przesadnie. Dzieki takiemu uksztaltowaniu wkladki, powieksza sie dzialanie zakleszczajace nakretki na swo¬ rzniu sruby w sposób opisany ponizej.Do odksztalcania górnej czesci nakret¬ ki stosuje ;sie narzedzie (fig. 3), posiada¬ jace trzon prowadniczy SU, na którym przesuwa sie tloczak 36, którego powierz¬ chnia robocza 38 jest stozkowa.W celu ^powodowania odpowiedniego umocowania wkladki pierscieniowej w wy¬ drazeniu, umieszcza sie uwidoczniona na fig. 1 nakretke wraz z wkladka na odpo¬ wiedniej podstawie pod tloczakiem i wpro¬ wadza trzon prowadniczy 34 dostatecznie w glab wydrazenia tak, iz on wystaje po¬ za wkladke. Po tym przesuwa sie tloczak wzgledem trapienia prowadniczego, wsku¬ tek czego scianka wydrazenia zostaje za¬ cisnieta na wkladce przez zagiecie, jak uwidoczniono na fig. 2. Trzon prowadni¬ czy w wydrazeniu wkladki (podczas zagi¬ nania brzegu nakretki zapobiega przesu¬ wowi materialu wkladki zbyt daleko ku srodkowi pod dzialaniem bocznego naci¬ sku. Poza tym ten trzon utrzymuje pod¬ czas zaginania brzegu nakretki otwór wkladki w ksztalcie cylindrycznym. Po wy¬ ciagnieciu trzonu prowadniczego z otwo¬ ru wkladki otwór ten przybiera wskutek elastycznosci tworzywa ksztalt nieco stoz¬ kowy.Na fig. 4 jest przedstawiona nakretka, w której wkladka jest umocowana za po¬ moca cisnienia, wywieranego w znany spo¬ sób w kierunku osiowym. W znanych na¬ kretkach wkladka nie podlega na ze¬ wnetrznym obwodzie po zagieciu brzegu nakretki bocznemu naciskowi scianki wy¬ drazenia, a górna krawedz scianki tego wydrazenia jest zagieta na wkladke tak, iz wywiera na nia tylko cisnienie w kie¬ runku osiowym, od którego zalezy unie¬ mozliwienie obracania sie wkladki w wy¬ drazeniu. Przy takim umocowaniu wklad¬ ki w wydrazeniu, brzeg zagiety na górna powierzchnie pierscieniowej wkladki ma daznosc do wnikania w material wkladki.Nastepuje to w ten sposób, ze poniewaz osiowy nacisk ma zabezpieczyc wkladke przeciwko obrotowi, wiec nacisk, wywie¬ rany na zagieta czesc nakretki, musi byc tak duzy, by spowodowal wtloczenie tej za¬ gietej czesci we wkladke, poniewaz ona jest wykonana, ze stosunkowo miekkiego tworzywa. Na podstawie doswiadczen stwierdzono, ze wewnetrzna krawedz brze¬ gu 22 przecina jedna lub kilka warstw wkladki z fibry, a gdy nakretka jest na- srubowana na sworzen, oddziela gwint te¬ go sworznia czesto odciete zewnetrzne cze¬ sci warstw wkladki, od krawedzi zagietego brzegu 22. W ten sposób usuwa sie w kie¬ runku osiowym czesc wkladki, laczaca sie zakleszczajaco z gwintem sworznia, zmniej¬ szajac sile, podtrzymujaca wkladke w wy¬ drazeniu. Oczywiscie, dolna powierzchnia do srodka zagietego brzegu nakretki mo¬ ze wywierac przytrzymujace dzialanie na — 3 —glówna czesc wkladki, gdy górne warstwy tej wkladki .pozostaja w polaczeniu z ni¬ zej polozonymi. Gdy wiec wskutek dziala¬ nia przecinajacego wewnetrznej krawedzi zagietego brzegu i rozpierajacego dziala¬ nia gwintu .sworznia, wewnetrzna czesc górnych warstw wkladki zostaje oddzielo¬ na od pozostalych, to do utrzymania pola¬ czenia pozostaje tylko zmniejszona ilosc warstw, znajdujaca sie pod zagietym brze¬ giem. Dzialanie odrywajace, powstajace miedzy ta pozostala czescia górnych warstw i pierwsza nie nacieta warstwa wskutek tarcia miedzy wkladka i wkreco¬ na w nia sruba, wystarcza czesto do od¬ dzielenia górnej lub górnych warstw wkladki od pozostalych. Gdy to nastapi, nic nie zapobiega obrotowi wkladki w wy¬ drazeniu, wskutek czego nie ma ona zna¬ czenia.Z porównania opisanego wykonania nakretki z nakretka, przedstawiona na fig. 2, wynika jasno, iz wykonanie wedlug niniejszego wynalazku usuwa wszystkie niedogodnosci, wystepujace w znanych sa- mozakleszczajacych sie nakretkach.Poniewaz w nakretce wedlug wynalaz¬ ku dziala boczny nacisk, zapobiegajacy ob¬ rotowi wkladki wewnatrz wydrazenia, nie potrzeba wywierac na zagiety do srodka brzeg tak duzego cisnienia w dól, by brzeg ten wtloczyc w górna czesc wkladki. Po¬ niewaz wkladka jest wykonana z materia¬ lu, dajacego sie stlaczac, osiaga sie wpraw¬ dzie pewne stloczenie w kierunku osio¬ wym, lecz wielkosc tego stloczenia moze byc znacznie mniejsza niz przy wykona¬ niu znanych nakretek, a wkladka moze byc skutecznie umocowana, chociaz krawedz zagietego brzegu nie zostaje odwrócona do dolu, lecz pozostaje mniej lub wiecej pla¬ ska. W ten; sposób zapobiega sie przecie¬ ciu jednej lub kilku górnych warstw wkladki, a nawet gdyby zagiety brzeg byl zawiniety do srodka tak, iz wnikalby w górna warstwe wkladki, to jednak nie po¬ woduje on niepozadanego przeciecia, jak w znanych nakretkach. Nawet gdyby jedna lub kilka warstw wkladki zostaly naciete przez wewnetrzna krawedz zagietego brze¬ gu i czesci zewnetrzne tych warstw zosta¬ lyby oddzielone od glównej czesci wkladki wskutek wkrecania sworznia, strata tej czesci wkladki nie moze znacznie wplynac na dzialanie zakleszczajace, poniewaz wszystkie warstwy wkladki sa oddzielnie zabezpieczone przeciw obrotowi w wydra¬ zeniu, wskutek dzialajacego na nie bocz¬ nego nacisku scianki wydrazenia. Innymi slowy w nakretce wedlug niniejszego wy¬ nalazku uniemozliwianie obracania sie wkladki w wydrazeniu zalezy nie od po¬ szczególnych wajrstw, tworzacych wkladke.Ta cecha ma szczególne znaczenie dla duzych nakretek.Warstwowa fibre wyrabia sie w ogra¬ niczonej grubosci. Poniewaz w duzych na¬ kretkach grubosc wkladki jest czesto wiek¬ sza od najwiekszej grubosci wyrabianych warstwowych arkuszy fibrowych, trzeba wkladke do tych nakretek wykonac z kil¬ ku oddzielnych pierscieni fibrowych, umie¬ szczonych jeden na drugim w wydrazeniu nakretki. Dotychczas trzeba bylo laczyc te pierscienie za pomoca wstawek albo tez przy uzyciu osiowo skierowanego nacisku umocowujacego, który zapobiegl obrotowi jednego lub kilku pierscieni wkladki w wydrazeniu przez przyleganie cierne miedzy pierscieniami wkladki, zas w na¬ kretce wedlug wynalazku, posiadajacej kil¬ ka pierscieni, kazdy z nich jest przytrzy¬ mywany oddzielnie przez, nacisk odksztal¬ conej scianki bocznej wydrazenia, wskutek czego Wiszystkie pierscienie wkladki sa skutecznie unieruchomione.Jak juz wspomniano wkladka zostaje przez odksztalcenie scianki bocznej wydra¬ zenia w sposób wedlug wynalazku nie¬ znacznie pochylona w dól. Ten pochyly — 4 —ksztalt-wkladki powieksza znacznie dzia¬ lanie zakleszczajace.Dzialanie zakleszczajace nakretek tego rodzaju polega w zasadzie na nastepuja¬ cej podstawie. Gdy nakretka jest nasrubo- wana na sworzen lub srube, zostaje gwint sworznia wtloczony we wkladke, nie po¬ siadajaca gwintu, wiec przy wkrecaniu gwintu sworznia w wkladke, sciskanie two¬ rzywa wkladki przez gwint powoduje tar¬ cie miedzy wkladka i ta czescia gwintu, która znajduje sie we wkladce, zabezpie¬ czonej od obracania ,sie w nakretce.Do tego tarcia miedzy wkladka i odpo¬ wiednia czescia gwintu nalezy dodac trwale polaczenie cierne boku kazdego zwoju gwin¬ tu sworznia i odpowiedniego boku zwoju gwintu nakretki. To polaczenie cierne jest dla zakleszczenia nakretki na sworzniu je¬ szcze wazniejsze niz polaczenie cierne mie¬ dzy wkladka i odpowiednia czescia gwin¬ tu. To polaczenie cierne miedzy bokami zwojów gwintu jest utrzymywane przez o- siowa sile, wywierana przez wkladke na wkrecony w nia sworzen, poniewaz wklad¬ ka przeciwstawia opór wkrecaniu sworz¬ nia, zas przez sciskanie tworzywa wkladki nastepuje reakcja, stanowiaca osiowe cis¬ nienie. Gdy wkladka jest cylindryczna swo¬ rzen ma daznosc do wyciskania srodko¬ wej czesci wkladki w góre z nakretki, al¬ bo innymi slowy .sworzen dazy do wygie¬ cia srodkowej czesci wkladki na zewnatrz.W nakretce, wykonanej wedlug wynalaz¬ ku, sworzen dazy do wytloczenia srodko¬ wej czesci wkladki równiez na zewnatrz, lecz wskutek wkleslego uksztaltowania wkladki to dzialanie .samoczynnie powodu¬ je zmniejszenie wewnetrznej srednicy wkladki. Wkladka wywiera wskutek tego tym wiekszy nacisk w kierunku osiowym na sworzen, im bardziej wkladka dazy do powrócenia do ksztaltu wkleslego.Z powyzszych wyjasnien wynika, iz samozakleszczajaca nakretka wedlug wy¬ nalazku z zabezpieczona od obrottf wklad¬ ka wywiera wieksze dzialanie zakleszcza* jace, niz znane nakretki. PL