Puste wewnatrz przedmioty, zwlaszcza rury o duzej srednicy i cienkich sciankach, sporzadzane sa czesto z rur o mniejszej srednicy i wiekszej grubosci scianek przez powiekszanie srednicy rury, przy czym w miare wzrastania srednicy grubosc scianki staje sie coraz mniejsza. To powiekszanie srednicy uskuteczniane jest w znany spo¬ sób, polegajacy na przepychaniu przez ru¬ re stozkowego trzpienia o odpowiedniej srednicy lub tez na zastosowaniu obraca¬ jacych sie glowic, dzialajacych w podobny sposób, jak stozkowy trzpien.Te znane sposoby posiadaja pomiedzy innymi wadami przede wszystkim te, ze dlugosc obrabianego przedmiotu-pdlwy- robu zmniejsza sie znacznie przy powiek¬ szaniu srednicy, tak iz jest rzecza niemoz¬ liwa otrzymac wyrób gotowy tej samcj dlu¬ gosci, jaka on posiadal przy rozpoczeciu rozszerzania go.Nastepnie znane jest poddawanie przed¬ miotów pustych równomiernie rozdzielone¬ mu cisnieniu wewnetrznemu przy zastoso¬ waniu sprezonego powietrza, przy czym ci¬ snienie to jest tak dobrane, ze jesli w ma¬ teriale przedmiotu wystepuje jakas anizo¬ tropia budowy wewnetrznej, to jest ona u- suwana, przez co osiaga sie poprawe wla¬ sciwosci materialu przedmiotu. Potrzebnejest tu hermetyczne zamkniecie wnetrza przedmiotu, co mozna osiagnac badz przez szczelne przymocowanie odpowiednich przykryw do konców przedmiotu, badz przez wprasowanie tych przykryw. W obu tych przypadkach ruchy konców przedmio¬ tu, poddanego dzialaniu sprezonego powie¬ trza, sa ograniczone tymi przykrywami. O- trzymanie wyrobów ksztaltu równomiernie cylindrycznego jest wówczas niemozliwo¬ scia.Opisywany tez byl sposób, wedlug którego pólwyroby, przeznaczone do wyro¬ bu rur bez szwu, otrzymywane sa przez! od- lewanie z zastosowaniem sily odsrodkowe!.Ciekly ijieUl otrzymuje tutaj pusta forme przez dzialanie sily odsrodkowej. Ten spo¬ sób jednakze przyczynia wielkie utrudnie¬ nia w dalsfcych fazach wytwórczosci. A mianowicie roztopiony metal oziebia sie na sciankach formy i kurczy sie, a poniewaz w ten sposób utworzona cienka twardnie¬ jaca warstewka metalu nie jest w slanie wytrzymywac odsrodkowego jego cisnienia, przeto W materiale wystepuja rysy podluz¬ ne. Poza tym metal ulega tu wielokrotnemu przemieszaniu skutkiem wirów wewnetrz¬ nych, przez co warstwy tlenków, powstaja¬ ce1 na powierzchni, wnikaja do wnetrza ma¬ terialu i czynia czesto gotowy wyrób nie¬ zdatnym do uzytku.W celu unikniecia wyzej zaznaczonych wad wynalazek niniejszy proponuje po¬ wiekszanie Srednicy pólwyrobu przez szyb¬ kie obracanie go. Wskutek szybkich obro¬ tów powstaja sily odsrodkowe, które- wy¬ woluja w Sciance pólwyrobu napiecia, wy- konywujace prafce pozadanego odksztalce¬ nia.Przy zastosowaniu tego sposobu dó wy¬ twarzania przedmiotów pustych z metalu, a zwlaszcza ze stopów metalowych o duzej spoistosci, jak np. ze stali, trzeba czesto1 sto¬ sowac nadzwyczaj wielkie szybkosci obwo¬ dowe, jezeli w tworzywie pólwyrobu maja powstawac napiecia, dostateczne do wywo¬ lania pozadanego powiekszenia srednicy i zmniejszenia grubosci scianek. Te wielkie szybkosci obwodowe staja sie w praktyce warsztatowej powodem duzych trudnosci przy powiekszaniu srednicy pólwyrobu przez obracanie go. Jednakze koniecznosc stosowania wielkich szybkosci1 obwodowych staje sie tym bardziej nieodzowna, im wie¬ ksza jest spoistosc wewnetrzna tworzywa, poddawanego obróbce. Zupelnie nieprzewi¬ dziane i niemozliwe do opanowania zjawi¬ ska moga jednak ujawnic sie wówczas, gdy material pólwyrobu posiada jakies.wady,; z którymi zawsze trzeba sie liczyc przy kaz¬ dej wytwórczosci, a które moga spowodo¬ wac rozerwanie obrabianego przedmiotu podczas szybkiego obracania go. Jezeli to pekniecie pólwyrobu nastepuje przy bardzo wielkich szybkosciach obwodowych, to trze¬ ba sie liczyc z mozliwoscia zniszczenia ca¬ lej maszyny odsrodkowej. Niebezpieczen¬ stwo to jest tym mniejsze, im mniejsza jest ilosc obrotów. Jezeli ta ostatnia jest bardzo mala, to nawet w przypadku wystepowania wad w materiale mozna zastosowac srodki zabezpieczajace personel obslugujacy oraz sama maszyne na wypadek, gdyby podda¬ wany obróbce przedmiot mial ulec rozer¬ waniu.Azeby uniknac tych trudnosci, a pomi¬ mo to osiagnac w materiale obrabianego przedmiotu napiecia, potrzebne! do wykona¬ nia pracy odksztalcenia, proponuje sie we¬ dlug wynalazku obciazanie wewnetrznej po¬ wierzchni pólwyrobu, posiadajacego ksztalt rury.Punktem wyjscia dla wynalazku jest przy tym mysl nastepujaca: dla pracy od¬ ksztalcenia, wykonywanej w masie pólwy¬ robu podczas szybkiego obracania go, mia¬ rodajne jest napiecie, powstajace w jego sciankach skutkiem dzialania sily odsrod¬ kowej, którego wielkosc okreslona, jest wzorem: o = — , v2A gdzie o oznacza na- & piecie na jednlostke powierzchni, y — cie- — 2 —iar jednostki objetosci materialu, v — szybkosc obwodowa, wyrazona w odnie¬ sieniu do sekundy, i g — przyspieszenie swobodnego spadku. Im wieksze jest y% tym wieksze jest, przy pewnej okreslonej szyb¬ kosci obwodowej, napiecie #, miarodajne dla pracy odksztalcenia. Na odwrót, jesli o obrane jest tak, jak to najbezpieczniej jest dla zadanej pracy odksztalcenia, to kwadrat koniecznej szybkosci obwodowej jest tym mniejszy, im wieksze jest y.W celu racjonalnego wykorzystania tej zaleznosci, przedmiot, którego srednica ma byc powiekszona, obciaza sie od wewnatrz równomiernie tak, iz cialo uzyte do obcia¬ zenia nie dziala na scianke przedmiotu w sensie zmniejszania napiecia. W tych wa¬ runkach szybkosc obwodowa, potrzebna do wykonania pracy odksztalcenia, moze byc zmniejszona, poniewaz obciazenie wiruja¬ cego przedmiotu od wewnatrz równowaz¬ ne jest powiekszeniu ciezaru jednostkowe¬ go materialu tegoz przedmiotu. Obciazanie wirujacego przedmiotu osiaga sie wedlug wynalazku w ten sposób, ze pusty przed¬ miot przed rozpoczeciem ruchu obrotowe¬ go wypelniany jest calkowicie lub czescio¬ wo ciezkim cialem, przy czym rodzaj tego ciala musi byc tak obrany, aby przylegalo ono pod wplywem obrotu stale i równo¬ miernie do powierzchni wewnetrznej obra¬ bianego przedmiotu. Najbardziej odpowie¬ dnim jest tu material o strukturze mozli¬ wie najbardziej zblizonej do proszku lub przynajmniej skladajacy sie z drobnych kawalków. Tak np. przy powiekszaniu srednicy cylindra stalowego w mysl wyna¬ lazku mozna by stosowac do obciazania wewnetrznego lom stalowy lub zelazny w kawalkach mozliwie najmniejszych i moz¬ liwie jak najbardziej okraglych; mozna by tu jednak wziac tez mozliwie najbardziej rozdrobnione struzyny stalowe lub zeliwne, powstajace jako odpadki przy toczeniu, frezowaniu lub heblowaniu. Przeksztalca nie pólwyrobu z mniejszej na wieksza sred¬ nice winno odbywac sie przy temperaturze jego, najbardziej odpowiedniej dla tworzy¬ wa danego przedmiotu.Jezeli do wywolania: potrzebnego od¬ ksztalcenia niezbedne jest ogrzewanie ob¬ rabianego pólwyrobu, to jest celowym przed ogrzaniem go napelnic materialem, sluzacym jednoczesnie do obciazania jego strony wewnetrznej, azeby w ten sposób zuzytkowac nagrzane cialo obciazajace ja¬ ko zasobnik ciepla podczas pracy odksztal¬ cania.Przy wytwarzaniu pustych przedmio¬ tów o duzej srednicy a cienkich sciankach wedlug nowego sposobu wlasciwosci po* wierzchni zewnetrznej i wewnetrznej przedmiotu nie ulegaja, praktyczniej biorac, Zadnym zmianom; jedynie wielkosc samej powierzchni wzrasta. Jezeli zatem jako pólwyroby do przeksztalcenia ich sredni¬ cy sluza wyroby, otrzymane przy pomocy walcowania na walcach promieniowych lub przy pomocy jakiegos innego walcowania, dajacego gladkie powierzchnie wewnetrz¬ ne i zewnetrzne, to po powiekszeniu sred¬ nicy wyrób gotowy posiadac bedzie rów¬ niez gladkie powierzchnie wewnetrzne i ze^ wnetrzne, tak iz dla wiekszosci celów, wchodzacych w rachube, jak np. budowy kotlów, budowy przewodów rurowych i -L p.f moga one byc stosowane bez dalszej obróbki Sposób wedlug wynalazku daje poza tym jeszcze jedna korzysc, gdy jako'pól¬ wyrób sluzy przedmiot z blachy, kuty lub ciagniony. Powierzchnia takich pólwyrobów kutych lub ciagnionych nie jest gladka, wskutek czego pólwyroby tego rodzaju mu¬ sza byc z reguly poddawane toczeniu lub heblowaniu, aby uczynic je nadajacymi sie do przewidzianego uzytku. Przy zastosowa¬ niu sposobu wedlug wynalazku, toczenie lub heblowanie uskutecznia sie juz na pól¬ wyrobie przed jego odksztalceniem, przez co osiaga sie znaczna oszczednosc na ma¬ teriale. Jezeli np. ma byc sporzadzona ru- — 3 —U Atugmi SW&nfti* o sdattkadt grobotfd 40 mm id s^dlitey 1300 mm, odniosioaej do warstwy neutralnej idftfikl, i f**ttli do s£órz*A»tóft tej fWf ttuujdujd z**te*owa- flk pdlwytdb o takiej* dlugosci 8 000 tilM* &l& o Sltedincy 800 mm (mtefZdtiaj w dpeasb Aftalogtei»y) i a sdat*kach grubosci Ofrfntt, to ^Nrief*cbttlA taki^g^ kutego lub trta|fiito^|b pólwyrobu tflu^I byc wygladzo¬ na pftttfi ftogffefcte ptzed poddaniem go od- ksKt W pi^oczonym przykladzie osiaga sie ^fett^A pm& ^ist^owtók *spb$obu wedlug WyftalazfeH ztetifejszenie strat materialu, ti*Mildkni^yA prt^ W^aystkicli drtytfacz*- sowy^h ^p^obftfch febrykacfi prtea kudfe ifc& %feagfttenife i n&Step&t^ce potem obta- czanie, z 14,6 t na 9,7 t.Na *ysu*fca p^zedstawkm^ pa*e przy- -klftdó^ wykonania ^e*ftfertu wynaltfzfca.Fig. 1 pw*stawfei Wkk& zewnetrzny 5 'cfcesfciówfc uitódoezfcioftysi przekrojein.Flg. 2 przedstawia praefcrój podluzny «&20zeifeia wedlug lig, 1.Fig; 3 4o 5 podstawiaja ^fcctóa W %dati£tiriy£h Wykóteriaaeh. itftólfc A fc&na&cfea przedmiot, poddawa¬ la ***óbefe, ^prey czyta ^raedmiot ten p^ed^ta^Ohy f^t fca fig. 1 i 2 liniami pel- *yai tf ^K^z^tko^ym Radium dbfr&ki, to jSStffrzed ^j^k^zeniem jfego srednicy, o- *az 4f&Sgtii& ifc«tetefWaH^-f«mkteWB^y^ 4na fig. 1) — po ukonczeniu obróbki. Litera f? oznacza warstwe materialu, który ma ob¬ ciazac wewnetrzna powierzchnie przedmio¬ tu, przy czym warstwa ta przedstawiona jest na rysunku we wszystkich przypad¬ kach w takim polozeniu, w jakim uklada aie ona podczas" obrotu obrabianego przed¬ miotu. C oznacza tarcze boczne, zapobie¬ gajace wydostawaniu sie z obrabianego pttedmiotu podczas jego obrotu materialu, uzytego do obciazenia wewnetrznego. D o- zna«za wal, przytrzymujacy tarcze C wl ich f*&lo£eniu przy koncach obrabianego przed¬ miotu A. Tarcze C musza przylegac do przedmiotu A, jednakze w ten sposób, aze¬ by konce przedmiotu A mogly sie pod dzialaniem sily odsrodkowej podczas ob¬ rotu poruszac swobodnie w kierunku wzra¬ stajacego promienia i nie doznawaly prze¬ szkód ze strony tarcz. W razie potrzeby pofniedzy wal D a tarcze C mozna wpro¬ wadzic narzady sprezynujace, które negtt- lufa dociskanie wzajemne tych czesci.Litera E oznacza ciezarki zamachowe, p*0t$cfcode 2 walem D. Ciezarki te ulegaja jeszcze przed rozpoczeciem obrotu ro&e- pchnieciu przez narzady rozpychajace F, i to w ten sposób, ze ciezarki przylegaja do wewnetrznej powierzchni obrabianego ^fSSfedmiotn, a wskutek 4«fo i wal D lezy na osi symetrii przedmiotu A. Zaleznie od dlttgfc§ci obrabianego pcaediiaiodm stosuje sie dwa, cztery lub wiecej takich ciezar¬ ków zamachowych E te!k, aby byly <©ne w stanie utrzymac ^wspólosiowe ftwiozenie walu & 'z tarczami C ©raz przedmiotu A.Gdy srednica obrabianego przedmkxbi A powieksza ^e pod wplywam dzialania sil 'odsrodkowych, ciezarici xamaclrc»?e poda¬ zaja za odsrodkowym ruchem Schmak przedmiotu A i utrzymuja wspomniana wspóloeiowosc podczas catego procesu po- wigkgzania ^re<4rncy.Litera *G oznacza walki wzglednie kraz¬ ki ^dzwigajace, ma których spoczywa przed- ttn&t aforskitLW? A. Walki de, a przeto i —. *4 —pf&eómiot A sa wprawiane w obrót przy pomocy kól zebatych H i J. Literal K ozna¬ cza podpórki dla tych walków. Azeby za¬ pobiec przesuwaniu sie przedmiotu A wraz z tarczami C wzdluz osi obrotu podczas obracania, przewidziane sa jeszcze stozko¬ wate rolki L. Urzadzenie lozysk tych rolek L nie jest przedstawione na rysunku, po¬ niewaz jesd ono bez znaczenia dla] wykony¬ wania sposobu, stanowiacego istote wyna¬ lazku. Nalezy tylko pamietac o tym, aby rolki L wywieraly cisnienie na tarcze C w kierunku wskazanym przez strzalki na fig. 2, jezeli nie maja nastapic przesuniecia w kierunku osiowym.Oprócz tego przewidziane sa jeszcze walki M, majace na celu postawienie gra¬ nic procesowi powiekszania srednicy. Gdy obrabiany przedmiot osiagnal juz pod wplywem sily odsrodkowej potrzebna srednice, dalsze jego rozszerzanie uniemoz¬ liwione jest wlasnie przez te walki Af.Walki Af moga byc profilowane; moga one np. miec powierzchnie sfalowana w kierun¬ ku osi podluznej. Poniewaz ograniczaja one powiekszanie srednicy obrabianego przedmiotu, przeto moga tez byc uzyte do nadawania ostatecznego ksztaltu gotowemu pustemu przedmiotowi.Poniewaz napiecia wewnatrz scian ob¬ rabianego przedmiotu A wzrastaja w mia¬ re wzrastania srednicy, przeto jest rzecza wskazana zmniejszanie szybkosci katowej podczas powiekszania srednicy. Mozna by jednak urzadzic sie i w ten sposób, ze wszystkie walki M lub tez niektóre z nich przylegaja do przedmiotu A juz na poczat¬ ku obracania, przy czym w miare powiek¬ szania sie srednicy zostaja one stopniowo odsuwane wstecz; w ten sposób mozna za¬ pobiec, aby w sciance obrabianego przed¬ miotu powstawaly zbyt wielkie napiecia wewnetrzne. W przedstawionym na rysun¬ ku przykladzie wykonania walki dzwiga¬ jace G oraz walki ograniczajace Af pomy¬ slane sa jako podzielone na czesci w kie¬ runku ich dlugosci. Moglyby one jednak byc wykonane i w ten: sposób* ze stykalyby sie z obrabianym przedmiotem na calej je¬ go dlugosci. W przedstawionym na rysun¬ ku przykladzie lozyska walków Af, umie¬ szczone sa w dwudzielnym stojaku N; na fig. 1 zaznaczono przy pomocy strzalek; - ze czesci tego stojaka moga byc przysuwane ku obrabianemu przedmiotowi oraiz odda¬ lane od niego, aby umozliwic w ten sposób latwe zakladanie i wyjmowanie go. Obsa¬ da, podtrzymujaca walki Af, moze byc rów¬ niez wykonana z jednej czesci.Na fig. 3 przedstawiono inny sposób przytrzymywania konców obrabianego przedmiotu A przez tarcze C; osiagai sie to mianowicie w ten sposób, ze srednice kon¬ ców przedmiotu obrabianego A jeszcze przed rozpoczeciem obracania go poddaje sie powiekszeniu przez nasadzenie ich na stozkowate trzpienie lub w inny sposób, tak iz konce te pasuja do odpowiednich wydrazen w tarczach C, i odpowiadaja srednicy, do której ma byc ostatecznie roz¬ szerzony pólwyrób.Przy zastosowaniu podobnego sposobu przytrzymywania konców obrabianego przedmiotu A tarczami C osobne urzadze¬ nie do zapewnienia ich wspólosiowosci sta - je siej zbedne. Z drugiej strony mamy tutaj utrudnienie w wytwarzaniu w przypadku uzycia drobnego materialu obciazajacego, gdyz rozszerzone konce obrabianegoi przed¬ miotu sa juz w poczatkowym stadium pra¬ cy silniej obciazane od strony wewnetrznej, niz pozostala czesc rozszerzanego przed¬ miotu A, czyli w koncach tych przedmiotu wystepuja na poczatku obracania silniejsze napiecia wewnetrzne, niz w pozostalej cze¬ sci przedmiotu. Aby uniknac tego, mozna stosowac jako' material obciazajacy, jak to przedstawiono na fig. 4 i 5, nie material drobno skawalkowany, lecz dlugie prety 0 o przekroju mozliwie jak najbardziej okra¬ glym. W tym przypadku rozszerzone kon¬ ce wytwarzanego przedmiotu nie sa spe- — 5 —cfatlnie silnie obciazone na poczatku 'obra¬ cania, a obciazenie przez napelnienie ma* terialem B rozpoczyna sie dopiero z chwi- la, gdy glówna czesc obrabianego przed¬ miotu zostala juz w znacznym stopniu roz¬ szerzona. Obciazanie przy pomocy okra¬ glych pretów moze oczywiscie znalezc za¬ stosowanie takze i w przypadku sposobu, przedstawionego na fig. 1 i 2. PL