Wynalazek niniejszy odnosi sie do ma¬ szyn rachunkowych, drukujacych wyniki poszczególnych operacji rachunkowych.Wynalazek dotyczy mianowicie zespo¬ lu urzadzen, przeznaczonych do uskutecz¬ niania rozmaitych czynnosci rachunko¬ wych, zwiazanych z ksiegowaniem lub dru¬ kowaniem poszczególnych koncowych lub przejsciowych pozycji po stronie „winien" lub po stronie „ma".Maszyna wedlug wynalazku jest wypo¬ sazona w narzady, umozliwiajace dogo¬ dne kontrolowanie i reczne nastawianie poszczególnych urzadzen skladowych.Na rysunku przedstawiono przyklad wykonania maszyny rachunkowej wedlug wynalazku. Fig. 1 przedstawia czesciowy widok z boku (od prawej strony maszyny) glównego urzadzenia rachujacego maszy¬ ny; fig. 2 — widok z boku szczególu glów¬ nego urzadzenia rachujacego, przy czym kólka zebate tego urzadzenia sa zazebio¬ ne z zebatkami, stosowanymi podczas odejmowania liczb; fig. 3 — czesciowy widok z przodu szczególu, przedstawio¬ nego na fig. 2; fig. 4 — widok z boku (od prawej strony maszyny) zespolu narza¬ dów, sluzacych do wlaczania lub odlacza¬ nia pomocniczych urzadzen rachujacych od glównego urzadzenia rachujacego ma¬ szyny; fig. 5 — widok z boku czesci urza¬ dzenia do nastawiania glównego urzadze¬ nia rachujacego maszyny w polozenie, od¬ powiadajace dodawaniu liczb, przy czymglówny wal napedowy maszyny jest uwi¬ doczniony w polozeniu, które zajmuje tuz po rozpoczeciu swego czesciowego obrotu roboczego; fig. 6 — widok z boku tego ze¬ spolu w chwili, w której wal glówny roz¬ poczyna obrót powrotny; fig. 7 — widok z boku tegoz zespolu w polozeniu, w któ¬ rym urzadzenie glówne nie dodaje liczb, przy czym wal glówny dopiero co rozpo¬ czal swój ruch powrotny; fig. 8 — widok z boku tego samego zespolu w jednym z nastepnych polozen walu glównego, a mia¬ nowicie podczas jego ruchu powrotnego, przy czym urzadzenie glówne nie uskute¬ cznia dodawania liczb; fig. 9 — widok z boku ramienia, osadzonego na wale glów¬ nym i wyposazonego w zapadke, sluzaca do rozrzadzania glównego urzadzenia ra¬ chujacego; fig. 10 — czesciowy perspekty¬ wiczny widok urzadzenia do obliczania sumy kilku poszczególnych pozycji danej kolumny oraz urzadzenia do obliczania sumy wszystkich pozycji danej kolumny, przy czym poszczególne czesci tych urza¬ dzen sa uwidocznione w polozeniu, w któ¬ rym glówny wal napedowy, czyli wal wa- hliwy maszyny, konczy swój ruch roboczy po obliczeniu sumy kilku pozycji kolumny „winien"; fig. 11 — czesciowy perspekty¬ wiczny widok klawisza do odejmowania, klawisza do sprawdzania salda po stronie pozycji „ma" oraz narzadów, laczacych te klawisze z glównym urzadzeniem rachuja¬ cym, przy czym narzady le sa uwidocz¬ nione w polozeniu, w którym wahliwy wal napedowy maszyny konczy swój ruch ro- baczy po odjeciu danej pozycji; fig. 12 — czesciowy widok z boku (od lewej strony) zespolu narzadów glównego urzadzenia rachujacego, sluzacych do wprowadzania jednostki przejsciowej, która zostaje do¬ dana za pomoca kólka zebatego, czynnego w kolumnie dodawanej jednostki podczas zmiany wartosci sumy z dodatniej na uje¬ mna lub odwrotnie; fig. 13 — widok z bo¬ ku tegoz zespolu narzadów bezposrednio po odjeciu jednostki przejsciowej; fig. 14 — czesciowy perspektywiczny widok ze¬ spolu, sluzacego do wprowadzania jedno¬ stki przejsciowej, w polozeniu, które ze¬ spól ten zajmuje tuz przed dodaniem tej jednostki za pomoca kólka zebatego, czyn¬ nego w odnosnej kolumnie; fig. 15 — wi¬ dok z boku szczególu urzadzenia przeno¬ szacego dziesiatki; fig. 16 — czesciowy perspektywiczny widok urzadzenia, sluza¬ cego do obliczania sumy kilku pozycji da¬ nej kolumny, przy czym urzadzenie jest przedstawione w polozeniu, w którym wa¬ hliwy wal napedowy maszyny rozpoczyna swój ruch powrotny po obliczeniu sumy kilku pozycji w kolumnie „ma"; fig. 17 — widok z boku zespolu narzadów do nasta¬ wiania glównego urzadzenia rachujacego za pomoca wahliwego walu napedowego tuz po rozpoczeciu ruchu powrotnego, przy czym glówne urzadzenie rachujace jest nastawione tak, aby jego kólka zebate po¬ suwaly sie ku zebatkom, za pomoca któ¬ rych uskuteczniane jest odejmowanie; fig. 18 — widok z boku tego zespolu narza¬ dów do nastawiania glównego urzadzenia rachujacego w polozeniu, które zajmuja na poczatku drugiej kolejnej czynnosci odejmowania, przy czym wahliwy wal na¬ pedowy dopiero co rozpoczal swój ruch roboczy, a kólka zebate zaczynaja odsu¬ wac sie od zebatek, za pomoca których uskuteczniane jest odejmowanie; fig. 19 — widok z boku tego samego zespolu narza¬ dów w polozeniu ponownego obliczania su¬ my wszystkich lub kilku pozycji kolumny „ma", przy czym wal napedowy dopiero co rozpoczal swój ruch roboczy; fig. 20 — czesciowy widok z góry urzadzenia do sprawdzania salda po stronie pozycji „ma"; fig. 21 — widok z boku czesci urza¬ dzenia, sluzacego do obliczania dwóch ko¬ lejnych sum kilku pozycji „ma"; fig. 22 — widok z boku czesci urzadzenia, sluzacego do odejmowania; fig. 23 — czesciowy per¬ spektywiczny widok zespolu narzadów, — 2 —sluzacych do recznego kontrolowania dzia¬ lania pomocniczego urzadzenia rachujace¬ go, przy czym wahliwy wal napedowy do¬ piero co. rozpoczal swój ruch powrotny, a kólka zebate glównego urzadzenia ra¬ chujacego juz zazebily sie z odnosnymi zebatkami; fig. 24 — widok z boku szcze¬ gólu urzadzenia do przenoszenia dziesiat¬ ków, wspólnego dla wszystkich pomocni¬ czych urzadzen rachujacych; fig. 25 — czesciowy widok perspektywiczny zespolu urzadzen, sprzegnietych z pomocniczymi urzadzeniami rachujacymi i sluzacych do ksiegowania pozycji bez dodawania, do obliczania sum kilku pozycji oraz do obli¬ czania sumy wszystkich pozycji danej ko¬ lumny, przy czym zespól ten jest uwido¬ czniony w polozeniu, które zajmuje, gdy wahliwy wal napedowy konczy swój ruch roboczy; fig. 26 — widok z góry oraz cze¬ sciowy przekrój poprzeczny zespolu na¬ rzadów, wchodzacych w sklad urzadzenia do kontrolowania poszczególnych urza¬ dzen rachujacych, a fig, 27 — perspekty¬ wiczny widok czesci urzadzenia, uwidocz¬ nionego na fig. 26.Przedstawiona na rysunku maszyna rachunkowa w wykonaniu wedlug niniej¬ szego wynalazku posiada glówne urzadze¬ nie rachujace oraz cztery pomocnicze urza¬ dzenia rachujace. Liczba tych urzadzen pomocniczych moze byc równiez inna.Glówne urzadzenie rachujace jest przy¬ stosowane do dodawania i odejmowania liczb oraz do wykazywania algebraicznej sumy liczb, to jest sumy dodatniej lub uje¬ mnej. Pomocnicze urzadzenia rachujace nie sa przystosowane do odejmowania liczb.Maszyna rachunkowa wedlug wynalaz¬ ku jest wyposazona w walek cylindrycz¬ ny P, który jest osadzony w wózku* prze¬ suwanym po odpowiednich prowadnicach, umocowanych nieruchomo w ramie maszy¬ ny. Wózek ten oraz jego prowadnice nie stanowia przedmiotu niniejszego wynalaz¬ ku i wobec tego nie sa przedstawione na rysunku. Wózek ten jest wyposazony w li¬ stwe rozrzadcza 344, sprzegnieta z zespo¬ lem korytkowym narzadów nastawczych 345 (fig. 25). Maszyna moze byc wyposa¬ zona w inne urzadzenie nastawcze, przy czym jest bez znaczenia, czy podczas dru¬ kowania uruchomiany jest walek, czy tez jest on nieruchomy, a przesuwa sie urza¬ dzenie drukujace.Wynalazek niniejszy dotyczy maszyny, za pomoca której poszczególne pozycje moga byc nastawiane w kazdym z urza¬ dzen rachujacych, wchodzacych w sklad maszyny; wreszcie za pomoca tej maszy¬ ny moze byc obliczona suma wszystkich pozycji, zarachowywanych przez kazde urzadzenie rachujace maszyny, i to przy ustawieniu wózka maszyny w dowolnym polozeniu.Czcionki do drukowania liczb na for¬ mularzach, umieszczonych na walku P, sa osadzone w suwakach drukujacych 1, któ¬ rych maszyna moze posiadac dowolna licz- be.W danej odmianie maszyny suwaki 1 moga przesuwac sie tam i z powrotem w kierunku pionowym. Sa one prowadzone za pomoca preta 2 (fig. 1), umocowanego w ramie maszyny i przesunietego przez po¬ dluzne wyciecia 3 wszystkich suwaków 1, za pomoca listwy 4, umocowanej równiez w ramie maszyny, oraz za pomoca blachy 5, umocowanej w ramie maszyny i wypo¬ sazonej w pionowe otwory podluzne, w których moga przesuwac sie lapki 6, przy¬ mocowane do suwaków 1. Kazdy suwak 1 posiada prostopadle don ramie 7, posiada¬ jace na koncu jezyczek 8, przesuwany w pionowym otworze podluznym, wykona¬ nym w plytce 9, przymocowanej do ramy maszyny.Na rysunku uwidoczniony jest zespól, skladajacy sie z wiekszej liczby dzwigni 10 (fig. 1), przy czym kazdemu suwakowi odpowiada jedna dzwignia; wszystkie te - 3dzwignie sa osadzone obrotowo na walku 11. Ramie kazdej dzwigni 10, skierowane ku przodowi maszyny, to jest ku suwakom 1, jest polaczone czopem z lapka 6 przy¬ naleznego suwaka, tak iz czop ten moze przesuwac sie w podluznym otworze, wy¬ konanym w tej lapce. Sprezyny srubowe 12 daza stale do obracania tych dzwigni w kierunku podnoszenia suwaków 1.Zespól narzadów, sluzacych do usta¬ wiania suwaków w ich polozenie poczat¬ kowe, zawiera dwa ramiona 13 (fig. 1 i 21), umocowane na wale glównym 15 maszyny.Kazde ramie 13 posiada czop 16, który wspóldziala z rozwidlonym koncem 17 dzwigni dwuramiennej 18. Gdy dzwignie 18 sa ustawione w swych polozeniach dol¬ nych, czyli polozeniach poczatkowych, to powierzchnie 11a rozwidlonych konców 17 tych dzwigni sa wspólsrodkowe z walem 15, wskutek czego obracanie sie tego walu nie powoduje poczatkowo zadnego ruchu dzwigni 18 dopóty, dopóki czopy 16 nie wsuna sie w zaglebienia 17b konców dzwi¬ gni 18. Podobnie powierzchnie 17c sa wspólsrodkowe z walem 15, gdy dzwignie 18 sa ustawione w swych górnych poloze¬ niach, wskutek czego obracanie sie walu 15 w kierunku odwrotnym do poprzednie¬ go równiez nie powoduje ruchu dzwigni 18 az do chwili wsuniecia sie czopów 16 w zaglebienia 17b konców tych dzwigni* Dzwignie 18 sa osadzone obrotowo na walku 11 i sa polaczone sztywno ze soba za pomoca preta 19, który przylega z góry do przednich ramion dzwigni 10. Wal 15 jest wprawiany w wahadlowy ruch obro¬ towy recznie lub za pomoca malego silni¬ ka elektrycznego (nie uwidocznionego na rysunku). Podczas obracania sie walu 15 w kierunku odwrotnym do kierunku ruchu wskazówek zegara (fig. 1), nazywanego ponizej ruchem roboczym walu 15, pret 19 podnosi sie, co umozliwia sprezynom 12 podnoszenie tych suwaków 1, które w da¬ nej chwili sa uzywane do wykonania za¬ mierzonego obliczenia, przy czym podczas powrotnego ruchu walu 15 w jego poloze¬ nie poczatkowe pret 19 ustawia suwaki 1 z powrotem w ich normalne czyli dolne polozenie. Suwak 1, znajdujacy sie w skrajnym prawym miejscu, sluzy do dru¬ kowania lub zarachowywania jednostek, drugi — dziesiatków, trzeci — setek itd.Zespól narzadów, ustalajacy granice pod¬ noszenia sie poszczególnych suwaków 1, zawiera w danej odmianie wykonania ma¬ szyny nieruchomy zespól zatrzymów, któ¬ re moga posiadac dowolne wykonanie. Za- trzymy te sa umieszczone w tylu kolum¬ nach pionowych, ile suwaków posiada ma¬ szyna, przy czym w kazdej kolumnie znaj¬ duje sie dziesiec zatrzymów.W dolnym koncu kazdego suwaka 1 osadzone jest obrotowo ramie 20, wysta¬ jace ku przodowi i mogace przesuwac sie swym przednim koncem w otworze odpo¬ wiedniego sworznia pionowego 21. Pod¬ czas ruchu suwaków 1 sworznie 21 sa pro¬ wadzone w kierunku pionowym w prowa¬ dnicy 22, osadzonej przesuwnie na nieru¬ chomym precie 23, umocowanym w ramie w poprzek maszyny. Prowadnica przesu¬ wna 22 sluzy do przesuwania sworzni 2/ z ich poczatkowego polozenia, w którym sworznie znajduja sie na lewo od zespolu zatrzymów (liczac w kierunku poprzecz¬ nym maszyny), do polozenia, w którym poszczególne sworznie znajduja sie dokla¬ dnie w plaszczyznach pionowych odnos¬ nych kolumn zatrzymów. Wskutek tego tylny koniec kazdego zatrzymu, który zo¬ stal nastawiony w danej chwili w swe po¬ lozenie czynne, znajduje sie na drodze odnosnego sworznia 21. Gdy którykolwiek suwak 1 zostanie podniesiony na tyle, ze odpowiadajacy mu sworzen 21 zetknie sie z najnizszym zatrzymem odpowiedniej ko¬ lumny, to suwak ten jest ustawiony w po¬ lozenie, w którym moze uskutecznic wy¬ drukowanie lub zarachowanie (wzglednie obie te czynnosci) cyfry zerowej danego _ 4 —miejsca dziesietnego. Drugi zatrzym od dolu odpowiada jedynce danego miejsca dziesietnego itd.Wysuwanie sie suwaków 1 tych miejsc dziesietnych, które w danej czynnosci ra¬ chunkowej nie maja zastosowania, ku gó¬ rze powyzej polozenia, w którym suwaki te moglyby wydrukowac wzglednie zara¬ chowac odnosne pozycje, jest uniemozli¬ wione za pomoca listwy oporowej 24 (fig. 1), umieszczonej na lewej stronie zespolu zatrzymów i mogacej przesuwac sie wzgle¬ dem ramy maszyny w tyl lub w przód.Listwa oporowa 24 posiada ramie 25 z je¬ zyczkiem 26, za pomoca którego jest przy¬ mocowana wahliwie do palaka 27 (fig. 10), osadzonego wahliwie na drazku 28. Spre¬ zyna 29 odciaga stale listwe 24 ku tylowi maszyny, tak iz listwa ta znajduje sie na drodze sworzni 21.Zespól narzadów, sluzacych do przesu¬ wania zespolu zatrzymów ku tylowi ma¬ szyny w celu ograniczenia przesuwu swo¬ rzni 21, posiada znana budowe i nie stano¬ wi przedmiotu niniejszego wynalazku.Wystarczy jedynie zaznaczyc, ze nacisnie¬ cie któregokolwiek z klawiszów cyfrowych w klawiaturze maszyny powoduje takie ustawienie sie odnosnego zatrzymu na dro¬ dze przynaleznego sworznia 21, ze swo- rzen ten bedzie mógl wysunac sie do góryj na odleglosc, proporcjonalna do wartosci cyfry, oznaczonej na tym klawiszu. Po zwolnieniu klawisza prowadnica przesu¬ wna 22 zostaje przesunieta o jedno miej¬ sce w prawo (liczac w kierunku poprzecz¬ nym maszyny).Podczas normalnego dzialania maszyny zatrzymy oraz prowadnica przesuwna 22 powracaja samoczynnie w swe polozenie poczatkowe przy koncu danej operacji ra¬ chunkowej.Glówne urzadzenie rachujace maszyny zawiera szereg kólek zebatych 30 (fig. 1 i 5), osadzonych obrotowo na walku 31, umieszczonym w poprzek maszyny. Walek 31 jest osadzony tak, iz moze byc przesu¬ wany w kierunku podluznym maszyny.Zespól kólek zebatych 30 (z których kaz¬ de odpowiada jednemu suwakowi 1) jest umieszczony miedzy dwoma zespolami zebatek 32 i 33. Kazda para zebatek 32 i 33 jest polaczona z odnosnym suwakiem 1 w opisany ponizej sposób, przy czym ze¬ spól kólek zebatych 30 moze byc przesu¬ wany tak, aby zazebial sie z jednym lub drugim zespolem zebatek 32, 33. Gdy kól¬ ka zebate 30 nie zazebiaja sie z zebatkami 32 i 33 i znajduja sie posrodku miedzy nimi, to moga byc dosuniete do jednego V zespolów zebatek bez wykonywania czyn¬ nosci przygotowawczej, niezbednej w nie¬ których znanych maszynach tego rodzaju.Dodawanie uskutecznia sie za pomoca zespolu zebatek 32. Jezeli pewna liczba ma byc dodana, to kólka zebate 30 powin- ne byc, przed podniesieniem suwaków 1, przesuniete ku przodowi w polozenie po¬ srednie, czyli ustawione posrodku miedzy obydwoma zespolami zebatek. Nastepnie zostaja przesuniete ku tylowi i zazebione z zebatkami 32 przed poczatkiem przesu¬ wania sie suwaków 1 ku dolowi. Czynnosc dodawania odbywa sie wiec podczas prze¬ suwania sie ku dolowi zebatek 32, przy czym wielkosc kata, o który przekrecaja sie poszczególne kólka zebate 30, zalezy od wielkosci przesuwu przynaleznych su¬ waków 1.Odejmowanie uskutecznia sie za pomo¬ ca zespolu zebatek 33, przy czym kolka zebate sa zazebiane z tymi zebatkami tuz przed poczatkiem przesuwania sie tych ze¬ batek ku dolowi. Czynnosc wiec odejmo¬ wania odbywa sie podczas przesuwania tych zebatek ku dolowi. Górny koniec kaz¬ dej zebatki jest polaczony przesuwnie z ramieniem 7 odnosnego suwaka 1, wysta¬ jacym ku tylowi maszyny, za pomoca czo¬ pa lub trzpienia 34 (fig. 1), zaopatrzonego w lebek i przesunietego przez podluzny pionowy otwór 35 zebatki. Sprezyna 36, — 5 —przymocowana swym górnym koncem do zebatki, a dolnym do wystepu ramienia 7, wystajacego ku dolowi, dazy zawsze do przesuniecia tej zebatki wzgledem przyna¬ leznego suwaka ku dolowi o jeden zab w celu przeniesienia jednostek na nastepne miejsce dziesietne. Kólka zebate 30 sa za¬ zebiane z zebatkami 32 i 33 lub odsuwane od tych zebatek za pomoca zespolu narza¬ dów, zawierajacych np. dwie dzwignie 37 (fig. 1, 3 i 5), umieszczone po jednej z kaz¬ dej strony maszyny; przednie konce tych dzwigni sa wyposazone w lozyska, w któ¬ rych osadzony jest walek 31, na którym umieszczone sa kólka zebate 30. Tylne konce dzwigni 37 sa zawieszone Wahliwie na czopach 38 dzwigni 39 {iii. 3), osadzo¬ nych sztywno na precte 40, osadzonym z kolei obrotowo w ramie maszyny.Wzmiankowany powyzej zespól narzadów zawiera ponadto ramie 41 (fig. 2 i 3), któ¬ re stanowi przedluzenie prawej dzwigni 39 i posiada czop 42, wstawiony w rozwin dlony koniec ramienia 43. Ramie 43 jest umocowane na krótkim Walku 44, osadzo¬ nym obrotowo w ramie maszyny. Na tym- ze walku osadzone jest sztywno ramie 45, poruszane za pomoca dwuramiennej dzwi¬ gni 46 (fig. 5), osadzonej Wahliwie na czo¬ pie 47 i zaopatrzonej na jednym koncu w podluzny tttwór prowadhiczy 48, w któ¬ rym moze przesuwac sie czop 49 ramienia 45. Dolna czesc otworu prowadniczego 48 rozrzadza polozeniem kólek zebatych 30 wzgledem zebatek 32 podczas dodawania, górna zas czesc tego otworu rozrzadza ru¬ chami tych kólek zebatych podczas odej¬ mowania. Dzwignia dwuramienna 46 jest poruszana za pomoca wahacza 50, wypo¬ sazonego we wciecia 51 i 52, wykonane w przeciwleglych sobie bokach tego wahacza.Do wciecia 51 zaskakuje czop 53, osadzo¬ ny w dzwigni dwuramiennej 46, podczas gdy do wciecia 52 zaskakuje czop 54, osa¬ dzony w tejze dzwigni. Czopy 53 i 54 sa osadzone po obydwóch stronach czopa 47.Wskutek tego w razie sprzegniecia waha¬ cza 50 z czopem 53 podnoszenie sie waha¬ cza, powodowane pokrecaniem sie dzwigni 55 w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu wskazówek zegara, bedzie powodo¬ walo pokrecanie sie do góry dzwigni 46, a zatem wspóldzialanie dolnej czesci otwo¬ ru prowadniczego 48 z czopem 49. Jezeli zas wahacz 50 jest sprzegniety z czopem 54, to podnoszenie sie wahacza bedzie po¬ wodowalo wspóldzialanie górnej czesci otworu prowadniczego 48 z czopem 49.Wahacz 50 jest zawieszony na jednym koncu dzwigni 55, osadzonej wahliwie na walku 56, umocowanym w ramie maszyny.Drugi koniec tej dzwigni 55 jest polaczony przegubowo z wahaczem 57, wyposazonym we -wciecie 58, w które moze wsuwac sie czop 59 plytki 60, posiadajacej ksztalt czteroramiennej gwiazdy. Plytka 60 jest osadzona obrotowo na drazku 61, umoco¬ wanym w ramie maszyny, i jest sprzegnie¬ ta z dzwignia 62 za pomoca czopa, osa¬ dzonego na koncu tej dzwigni i przesuwa¬ nego w otworze podluznym plytki 60; dzwignia 62 jest zawieszona wahliwie na czopie 63.Do poruszania plytki 60 sluzy ramie 64 (fig. 9), osadzone na glównym wale wa- hliwym 15 maszyny. Na tym ramieniu osa¬ dzona jest obrotowo na czopie 65 zapadka 66, wyposazona w dwie powierzchnie na- stawcze 67, 68 oraz w haczykowy koniec 69. Zapadka 66 znajduje sie pod dziala¬ niem sprezyny 70. W plytce 60 (fig. 5) osadzony jest czop 71, który wspóldziala z powierzchnia 67 zapadki, w dzwigni zas 62 osadzony jest czop 72, który wspól¬ dziala z powierzchnia 68 zapadki.Liczba 73 (fig. 10) oznacza zapadke, osadzona obrotowo na drazku 73a, umoco¬ wanym w ramie maszyny. Zapadka ta po¬ siada dwa wciecia, wspóldzialajace z czo¬ pem 736, osadzonym w dzwigni 55.W miejscu 73c do zapadki 73 przymoco¬ wana jest sprezyna (nie uwidoczniona na — 6 —rysunku), dociskajaca zapadke do czopa 736. Zapadka ta, znajdujaca sie stale pod dzialaniem wzmiankowanej sprezyny, slu¬ zy do szybkiego i raptownego przechyla¬ nia dzwigni 46 w polozenia krancowe i utrzymywania jej w nadanym polozeniu.Fig. 5 przedstawia opisany powyzej zespól narzadów w jego polozeniu po¬ czatkowym, w którym kólka zebate 30 sa zazebione z zebatkami 32, nazywanymi po¬ nizej zebatkami dodajacymi. Gdy glówny wal wahliwy 15 rozpoczyna swój ruch ro¬ boczy, to ramie 64 przekreca sie w kierun¬ ku, zaznaczonym na fig. 5 strzalka, przy czym nacisk powierzchni 67 zapadki 66 na czop 71, wspomagany naciskiem zapadki 73 na czop 736 (fig. 10), powoduje obra¬ canie sie plytki 60 w kierunku odwrotnym do kierunku ruchu wskazówek zegara do polozenia wedlug fig. 6. Wskutek tego wa¬ hacz 57 zostaje podniesiony, a wahacz 50 — opuszczony; dzwignia 46 przestawia sie ku dolowi i ustawia szybko kólka zeba¬ te 30 w polozenie nieczynne miedzy oby¬ dwoma zespolami zebatek 32,33. W ten sposób kólka zebate 30 zostaja odlaczone od zebatek 32 tuz przed podniesieniem sie tych zebatek do wysokosci, odpowiadaja¬ cej cyfrze, nastawionej na klawiaturze ma¬ szyny. Gdy ramie 64 konczy swój ruch do góry, to powierzchnia 74 (fig. 9) zapadki 66 dochodzi do styku z czopem 72 dzwi¬ gni 62, wskutek czego zapadka 66 ustawia sie w polozenie wedlug fig. 6, w którym czop 72 styka sie z powierzchnia 68 tej za¬ padki.Podczas powrotnego ruchu walu 15 na¬ cisk powierzchni 68 zapadki 66 na czop 72, wspomagany dzialaniem zapadki 73 (fig. 10) powoduje przestawienie dzwigni 62 w jej polozenie wedlug fig. 5, wskutek czego za pomoca opisanego powyzej zespolu na¬ rzadów dzwignia 46 zostaje przestawiona w polozenie wedlug fig. 5, a kólka zebate 30 zostaja ponownie sprzegniete z zebat¬ kami 32. Powyzsze ruchy zachodza wkrót¬ ce po rozpoczeciu sie powrotnego ruchu ramienia 64, przy czym podczas dalszego dzialania maszyny zebatki 32 opuszczaja sie obracajac kólka zebate 30 odpowie¬ dnio do cyfry, nastawionej na klawiaturze maszyny.Do zapobiegania przypadkowemu obra¬ caniu sie wylaczonych kólek zebatych 30 moga byc zastosowane dowolne narzady.Jezeli zachodzi potrzeba obliczenia i wydrukowania w kolumnie „winien" pe¬ wnej sumy, np. sumy ogólnej wszystkich pozycji tej kolumny, to kólka zebate sa za¬ zebiane z zebatkami 32 podczas przesu¬ wania sie tych zebatek do góry, natomiast kólka zebate sa ustawiane w polozenie nie¬ czynne, zanim te zebatki zaczna przesu¬ wac sie ku dolowi. Poniewaz obracanie sie ramienia 64 do góry powodowaloby odla¬ czanie sie kólek zebatych 30 od zebatek 32, wiec w celu zapobiegniecia temu zasto¬ sowany jest zespól narzadów, przedsta¬ wiony na fig. 10. Na trzonach 182 i 183 osadzone sa klawisze 75 i 76, przy czym klawisz 75 nalezy naciskac w razie obli¬ czania sumy ogólnej, klawisz zas 76 — w razie obliczania sumy czesciowej; klawisze te sa nazywane ponizej klawiszem sumy ogólnej 75 i klawiszem sumy czesciowej 76. Dolne konce trzonów 182 i 183 dziala¬ ja na palaki 79, 80, osadzone obrotowo na czopach 81, umocowanych w ramie maszy¬ ny. Palaki 79, 80 zahaczaja w czasie obra¬ cania o jezyczki 82, 83 listw przesuwnych 84 i 85. Nacisniecie klawisza 75 lub 76 po¬ woduje przesuniecie sie odnosnej listwy 84 lub 85 ku przodowi maszyny. Listwa prze¬ suwna 84 jest wyposazona w skierowany do góry wystep 86, polaczony za pomoca sprezyny 87 z ramieniem 88, osadzonym na walku 89, osadzonym z kolei obrotowo w ramie maszyny. Sprezyna 87 powoduje dociskanie czopa 90, osadzonego w ramie¬ niu 88, do jezyczka 91 wystepu 86 listwy 84. Do ramienia 88 przylaczone jest sztyw¬ no ramie 92, polaczone za pomoca wodzi- — 7 -ka 93 z dolnym koncem wahacza 57. Na¬ cisniecie klawisza sumy ogólnej 75 powo¬ duje przekrecenie sie ku przodowi ramion 88 i 92, wskutek czego wahacz 57 zostaje obrócony, tak iz czop 59 wysuwa sie ze wciecia 58, a brzeg 94 wahacza 57 styka sie z czopem 95, umocowanym w plytce 60, przy czym sprezyna 87 odciaga listwe 84 w tyl, umozliwiajac wiekszy przesuw kla¬ wisza 75 ku dolowi. Podczas dalszego dzia¬ lania maszyny, gdy ramie 64 przekreca sie do góry, plytka 60 obraca sie jalowo w kierunku odwrotnym do kierunku ruchu wskazówek zegara, nie powodujac jednak ruchu wahacza 57, wskutek czego kólka zebate 30 pozostaja w stanie zazebienia z zebatkami 32 podczas podnoszenia sie tych zebatek. Gdy ramie 64 konczy swój obrót do góry, to czop 95 wskutek obrotu plytki 60 za pomoca zapadki 66 ustawia sie naprzeciw wciecia 96 (fig. 11) wahacza 57 i sprezyna 87 pirzesuwa wahacz 57, tak iz czop 95 wsuwa sie we wciecie 96. Gdy ramie 64 rozpoczyna swój obrót powrotny w kierunku ruchu wskazówek zegara, to powierzchnia 68 zapadki 66 styka sie z czopem 72, wskutek czego plytka 60 obraca sie równiez w kierunku ruchu wskazówek zegara, podnoszac wahacz 57.Wskutek tego kólka zebate 30 zostaja od¬ suniete od zebatek 32, zanim zebatki te zaczna przesuwac sie ku dolowi, a wiec kólka zebate pozostaja w swym polozeniu nieczynnym. W koncu zatem obliczania sumy ogólnej pozycyj „winien" kólka ze¬ bate 30 zostaja ustawione w polozenie nie¬ czynne.W razie potrzeby obliczenia sumy kil¬ ku tylko pozycji; nacisniety zostaje kla¬ wisz 76, przesuwajacy przy tym ku przo¬ dowi listwe przesuwna 85. Listwa ta jest zespolona z pretem 97, który naciska na czop 98, osadzony w wystepie 86 listwy 84 i powoduje odlaczenie sie wahacza 57 od czopa §9, a tym samym sprzegniecie sie tego wahacza z czopem 95, jak to zostalo opisane powyzej. Kólka zebate 30 nie po¬ winny byc ustawione przy tym w poloze¬ niu nieczynnym, czyli powinny pozostac w stanie zazebienia z zebatkami 32 podczas nastepujacego przesuwu tych zebatek ku dolowi. W tym celu górny koniec pre¬ ta 97 jest zaopatrzony w powierzchnie prowadnicza 99, wspóldzialajaca z czo¬ pem 100, osadzonym w ramieniu 101, osa¬ dzonym z kolei obrotowo na drazku 102.Z ramieniem 101 polaczone jest sztywno ramie 103, wyposazone w czop 104. Gdy listwa 85 zostaje przesunieta ku przodo¬ wi maszyny, to nacisk powierzchni prowa¬ dniczej 99 na czop 100 powoduje usta¬ wienie sie czopa 104 w polozenie, w któ¬ rym zapadka 66 zostaje obrócona ku dolo¬ wi, w czasie, kiedy ramie 64 konczy swój obrót do góry. Wskutek tego, gdy rami^ 64 wykonywa nastepnie swój ruch powro¬ tny ku dolowi, powierzchnia 68 nie moze naciskac na czop 72 i kólka zebate 30 nie zostaja odsuniete od zebatek 32. Nieco przed koncem obrotu ramienia 64 ku dolo¬ wi zapadka 66 zahacza swym haczyko¬ wym koncem 69 o czop 71, po czym pod¬ czas koncowego okresu obrotu ramienia 64 ku dolowi nacisk konca 69 zapadki po¬ woduje przekrecanie sie plytki 60 w kie¬ runku ruchu wskazówek zegara. Wskutek tego wahacz 57 zostaje podniesiony, a wa¬ hacz 50 — opuszczony, przy czym opusz¬ cza sie równiez dzwignia dwuramienna 46, a kólka zebate 30 ustawiaja sie w swe po¬ lozenie nieczynne, co odbywa sie zaraz po powrocie zebatek w ich normalne poloze¬ nie dolne.W razie obliczania sumy kilku tylko pozycji lub tez sumy ogólnej listwa oporo¬ wa 24 (fig. 1) musi byc przesunieta ku przodowi w celu umozliwienia przesuwania sie do góry sworzni 21, polaczonych z tymi suwakami 1, które sa potrzebne do wydru¬ kowania danej sumy poszczególnej lub su¬ my ogólnej. W tym celu kazda z listw 84, 85 posiada jezyczek 105 (fig. 10), który — 8 —podczas przesuwania sie tych listw ku przodowi zahacza o jedno ramie dzwigni dwuramiennej 106, osadzonej wahliwie na czopie 107. Drugie ramie dzwigni 106 za¬ hacza o ramie 108, polaczone sztywno z palakiem 27. Wskutek tego w razie na¬ cisniecia klawisza 75 lub 76 listwa oporo¬ wa 24 zostaje przesunieta ku przodowi z polozenia, w którym zapobiega podnosze¬ niu sie sworzni 21.Klawisze 75 i 76 wraz z pewna liczba innych klawiszy, rozrzadzajacych dziala¬ nie maszyny, sa ryglowane w swym polo¬ zeniu dolnym podczas przebiegu danej czynnosci rachunkowej za pomoca rygla 109 (fig. 11), który jest osadzony rucho¬ mo w ramie maszyny, tak iz moze przesu¬ wac sie w kierunku podluznym. Rygiel ten posiada szereg jezyczków 110. Kazdy je¬ zyczek posiada skosna powierzchnie 111 oraz powierzchnie oporowa 112. Trzon zas kazdego klawisza posiada wystep 113, po¬ siadajacy równiez skosne powierzchnie stykowe, wspóldzialajace z powierzchnia 111 podczas opuszczania sie klawisza, wskutek czego rygiel 109 najpierw przesu¬ wa sie ku przodowi, a nastepnie wystep 113 wsuwa sie pod powierzchnie oporowa 112 i opiera sie o nia, poniewaz rygiel 109 zostaje cofniety sprezyna 114. Nieco przed koncem danego przebiegu rachunkowego rygiel 109 zostaje przesuniety ku przodo¬ wi w celu zwolnienia trzonów klawiszów.Czynnosc te uskutecznia zespól narzadów, zawierajacych dzwignie katowe 115, osa¬ dzone obrotowo na czopach 116. Jedno ra¬ mie kazdej tej dzwigni jest sprzegniete z przynaleznym trzonem klawisza, drugie zas jej ramie jest polaczone przegubowo z przednim koncem listwy przesuwnej 117, której tylny koniec jest osadzony przesuw¬ nie w ramie maszyny. Sprezyna naciskowa 118 utrzymuje normalnie listwe przesuwna 117 w jej polozeniu przednim, wskutek czego odpowiedni klawisz znajduje sie w swym polozeniu górnym. W celu zwolnie¬ nia nacisnietego klawisza rygiel 109 jest pociagany ku przodowi za pomoca rygla 119, zawieszonego obrotowo na ramie ma¬ szyny. Prawym koncem swego brzegi dol¬ nego rygiel ten zahacza o jezyczek 120 ry¬ gla 109. Nieco przed koncem wzmianko¬ wanych powyzej operacji rachunkowych rygiel 119 zostaje obrócony ku przodowi maszyny za pomoca narzadów, nie uwido¬ cznionych na rysunku, co umozliwia po¬ wrót klawiszów w ich górne wyjsciowe po¬ lozenie.Gdy klawisz 75 lub 76 zostanie zwol¬ niony w opisany powyzej sposób, to spre¬ zyna 121 (fig. 10) ustawia z powrotem w polozenie poczatkowe listwe przesuwna 84 wzglednie 85, zaleznie od tego, która z tych dzwigni zostala uprzednio przesta¬ wiona, i odsuwa powierzchnie prowadnicza 99 od czopa 100, po czym sprezyna 122 podnosi ramie 103 wraz z czopem 104 w jego polozenie nieczynne.Drukowanie pewnej liczby bez dolicza¬ nia jej do liczb poprzednich mozna usktf- teczniac, poslugujac sie klawiszem 123 (fig. 10), którego trzon 124 wspóldziala z palakiem 125, uksztaltowanym podobnie do palaków 79 i 80. Palak 125 przesuwa ku przodowi listwe przesuwna 126, posia-r dajaca pret 127. Powierzchnia prowadni¬ cza 128 górnego konca preta 127 wspól¬ dziala z czopem 100. W razie nacisniecia klawisza 123 opuszcza sie równiez dzwi¬ gnia 103 wraz z czopem 104 w polozenie, w którym umozliwione jest zetkniecie sie powierzchni 68 zapadki 66 z czopem 72, jak to przedstawiono na fig. 7. Wskutek tego kólka zebate 30, które zostaly odsu¬ niete od zebatek 32 na poczatku ruchu ra¬ mienia 64 do góry, pozostaja w tym polo¬ zeniu równiez podczas powrotnego ruchu ramienia 64 ku dolowi. Przy koncu tego powrotnego ruchu haczykowy koniec 69 zapadki 66 zahacza o czop 71, jak uwido¬ czniono na fig. 8, po czym kólka zebate po powrocie zebatek 32 w ich normalne - 9 -polozenie doine zostaja przysuniete do tych zebatek i zazebione z nimi. Przy koncu tej czynnosci rachunkowej klawisz 123 zostaje zwolniony dzialaniem rygla wahliwego 119 (fig/11), sprezyna 129 (fig. 10) przesuwa listwe 126 w jej normalne polozenie ku tylowi maszyny, a sprezyna 122 przesuwa do góry dzwignie 103 wraz z czopem 104 w jej polozenie nieczynne.Zespól narzadów, sluzacy do przenosze¬ nia dziesiatków, moze posiadac dowolna budowe. W maszynie, przedstawionej na rysunku, jeden zespól takich narzadów jest sprzegniety z zebatkami 32 i dziala pod¬ czas dodawania liczb, drugi zas zespól jest sprzegniety z zebatkami 33 i dziala podczas odejmowania liczb. Przesuw ku dolowi ze¬ batek, rachujacych dziesiatki, setki i dal¬ sze jednostki dziesietne, jest ograniczony (z wyjatkiem czynnosci przenoszenia dzie¬ siatków) wskutek stykania sie z ryglami wahliwymi 131 jezyczków 130 (fig. 15), w które wyposazone sa te zebatki. Gdy jed¬ nak jednostka ma byc przeniesiona na sa¬ siednie miejsce dziesietne, to rygiel wahli- wy 131, wspóldzialajacy z zebatka, znaj¬ dujaca sie na sasiednim miejscu dziesiet¬ nym, zostaje odsuniety, wskutek czego ze¬ batka ta moze opuscic sie pod dzialaniem sprezyny 36 (fig. 1) az do zetkniecia sie jezyczka130 tej zebatki z pretem 132. Ten przesuw dodatkowy wystarcza do obróce¬ nia kólka zebatego, sprzegnietego z ta ze¬ batka, o jeden zab. Rygle wahliwe 131 sa osadzone obrotowo na walku 133, umoco¬ wanym w ramie maszyny. Na dolnym kon¬ cu kazdego rygla 131 osadzona jest obroto¬ wa zapadka 134, której zab 135 zachodzi za przeciwlegly brzeg preta 132 pod dzia¬ laniem sprezyny 136. Do odsuwania zeba 135 zapadki 134 od preta 132 sluza dwa zeby 137 (fig. 14), przymocowane sredni¬ cowo, przeciwlegle z jednej strony kazdego z kólek zebatych 30, przy czym sa zastoso¬ wane dwa zeby 137, poniewaz kazde kólko zebate 30 posiada dwadziescia zebów. Gdy suma jednostek zarachowanych za pómóc^ odnosnego kólka zebatego wynosi 9, to dal¬ sze obracanie sie tego kólka podczas prze¬ suwania sie ku dolowi zebatki, z która kólko to jest zazebione, powoduje zetknie¬ cie sie jednego z zebów 137 z zebem 135 zapadki 134, sprzegnietej z zebatka sasied¬ niego miejsca o wiekszej wartosci dziesiet¬ nej, przy czym zab 137 naciska zapadke 134 ku dolowi az do zwolnienia preta 132 od zeba 135 zapadki. Sprezyna 136 zebatki tego miejsca dziesietnego, wspomagana przez nacisk ku dolowi tej zebatki wskutek dzialania sprezyny 36, odsuwa zapadke 134 wraz z ryglem 131 od tejze zebatki, wskutek czego ta ostatnia przesuwa sie ku dolowi pod dzialaniem sprezyny 36 o jeden zab az do zatrzymania sie na precie 132.Jezeli operacja rachunkowa jest doda¬ waniem, a jedno z kólek zebatych 30 w swym wyjsciowym polozeniu jest nastawio¬ ne na cyfre zerowa, to jeden z zebów 137 tego kólka zebatego znajduje sie tuz pod zebem odnosnej zapadki 134, nalezacej do zespolu zebatek 32. Jezeli operacja rachun¬ kowa jest odejmowaniem, to zab 137 kólka zebatego 30 znajduje sie tez bezposrednio pod zebem odnosnej zapadki 134, nalezacej do zespolu zebatek 33.Wskutek tego podczas drukowania su¬ my te zebatki, które zazebiaja sie z kólkami zebatymi, nastawionymi na cyfre zero, nie moga podnosic sie, pozostale zas zebatki podnosza sie az do chwili, w której obraca¬ nie sie kólek zebatych 30, zazebionych z tymi zebatkami, powoduje zetkniecie sie odnosnych zebów 137 z zapadkami 134, Suwaki / sa ustawione wówczas w poloze¬ niu, w którym moga wydrukowac sume da¬ nej pozycji, na która nastawiony jest ze¬ spól kólek zebatych 30.Gdy zespól kólek zebatych glównego urzadzenia rachujacego maszyny zostal nastawiony w wyniku poprzednich operacji rachunkowych na pewna liczbe i pozadane jest nastepnie odjecie od tej liczby kilku — 10 —ffozycji, wiekszych lacznie od tej liczby, có dalo by w wyniku liczbe ujemna, to rzeczy¬ wista wartosc tej liczby ujemnej nie mogla¬ by byc wydrukowana bez dodania do tej liczby jednostki ujemnej. Podobnie przez dodanie liczby dodatniej do sumy pozycji ujemnych niemozliwym jest uzyskac bez* posrednio sume dodatnia, dopóki dodatko¬ wo nie zostanie do niej dodana jednostka dodatnia. Innymi slowy w celu wydrukowa¬ nia rzeczywistej wartosci pewnej algebra¬ icznej sumy liczb, nalezy do sumy obra- chowanej za pomoca glównego urzadzenia rachujacego dodatkowo dodac jednostke ujemna lub dodatnia (która ponizej nazy¬ wa sie jednostka przejsciowa) za kazdym razem, gdy glówne urzadzenie rachujace przechodzi przez zero w dodatnim lub ujemnym kierunku* W tym celu maszyna wedlug wynalaz¬ ku jest wyposazona w nastepujace urzadze¬ nie samoczynne.Zebatki 32 i 33, odpowiadajace miejscu jednostek, sa oparte normalnie na ryglach 138 (fig. 14), zawieszonych wahliwie na walku 133 i podpierajacych jezyczki 130 tych zebatek. Gdy glówne urzadzenie ra¬ chujace przechodzi przez zero, np. od licz¬ by dodatniej do ujemnej, to jednostka przejsciowa zostaje wprowadzona przez odsuniecie sie rygla 138 od przynaleznej zebatki 32, po czym odnosna sprezyna 36 (fig. 1) przesuwa te zebatke ku dolowi o je¬ den zab, wskutek czego przekreca sie przy¬ nalezne kólko zebate 30. Do odsuwania rygla 138 w chwili przechodzenia glównego urzadzenia rachujacego przez zero sluza dwa zeby 139 (fig. 14), umieszczone sredni¬ cowo przeciwlegle na kólku zebatym 30, znajdujacym sie na miejscu najwiekszej wartosci dziesietnej. Zeby te wspóldzialaja z zapadkami 140, przy czym najlepiej jest, gdy zapadki 140 posiadaja budowe, iden¬ tyczna z budowa zapadek 134. Zapadka 140 jest zawieszona wahliwie na dolnym ramieniu dzwigni dwuramiennej 141, osa¬ dzonej obrotowo na Walku 133. Ramie górne dzwigni 141 jest polaczone sztywno za pomoca preta lub listwy 143 z ramieniem 142, stanowiacym calosc z ryglem 138.Jezeli np. zespól kólek zebatych 30 zo¬ stal nastawiony na cyfre 3 lub tez jezeli cyfra 3 zostala dodana do pewnej sumy przez odpowiednie przesuniecie zebatek 32, to kólko zebate 30, znajdujace sie na pierwszym miejscu dziesietnym, to jest ra¬ chujace jednostki, jest ustawione tak, ze jeden z jego zebów 137 znajduje sie poni¬ zej zeba odnosnej zapadki 134 w poloze¬ niu, odpowiadajacym obróceniu tego kólka zebatego 30 o trzy zeby w kierunku doda¬ wania, przy czym takiez zeby 137 pozosta¬ lych kólek zebatych 30 znajduja sie bezpo¬ srednio pod zebami przynaleznych zapadek 134, nalezacych do zebatek 32. Srednicowo przeciwlegle zeby 137 znajduja sie wówc czas powyzej plaszczyzny poziomej, czyli górnej powierzchni zebów zapadek 134, od strony zebatek 33. Jezeli nastepnie od cy¬ fry powyzszej ma byc odjeta cyfra 5, to przede wszystkim kólka zebate 30 zostaja odsuniete ód zebatek 32, a po wysunieciu do góry zebatki 33 pierwszego miejsca dziesietnego w polozenie, odpowiadajace cyfrze 5, kólka te zostaja zazebione z ze¬ batkami 33, po czym zebatke 33 pierwsze¬ go miejsca dziesietnego opuszcza sie, prze¬ krecajac kólko zebate 30 pierwszego miej¬ sca dziesietnego o 5 zebów. Podczas tego obracania sie kólka 30 jeden z jego zebów 137 styka sie z zebem zapadki 134, sprze¬ gnietej z zebatka 33 drugiego miejsca dzie¬ sietnego, to jest zebatki dziesiatków* Wskutek tego zapadka ta zostaje odsunie¬ ta od preta 132 i wzmiankowana zebatka moze opuscic sie o jeden zab dalej. Zebat¬ ka dziesiatków jest zazebiona z kólkiem zebatym 30 dziesiatków, wskutek czego kólko to obraca sie równiez o jeden zab, przy czym jeden z zebów 137 kólka zeba¬ tego 30 dziesiatków odsuwa zapadke 134 zebatki setek itd, az do konca zespolu tych 11narzadów. W ten sposób impuls mecha¬ niczny zostaje przeniesiony z kólka zebate¬ go miejsca jednostek az do kólka zebatego, znajdujacego sie na miejscu najwiekszej Wartosci dziesietnej, przy czym jeden z zebów 137 kazdego kólka zebatego 30 (z wyjatkiem kólka jednostek) bedzie znaj¬ dowal sie bezposrednio pod zebem odnos¬ nej zapadki 134 zebatki 33. Podczas zas obrotu kólko zebate miejsca najwieksze) wartosci dziesietnej odsuwa zapadke 140 od preta 132, po czym przynalezna sprezy¬ na 136 przekreca dzwignie dwuramienna 141 w kierunku odwrotnym do kierunku obrotu wskazówek zegara, jak to przedsta¬ wiono z.prawej strony fig. 13. Ruch dzwig¬ ni 141 zostaje przekazany za posrednic¬ twem preta lub listwy 143 i ramienia 142 ryglowi wahliwemu 138, wskutek czego umozliwiony zostaje dodatkowy przesuw zebatki 33 jednostek o jeden zab ku dolo¬ wi, przez co wprowadzona zostaje wzmian¬ kowana powyzei jednostka przejsciowa.Po uskutecznieniu przeniesienia jednostki z kazdego miejsca dziesietnego na miejsce sasiednie o wiekszej wartosci dziesietnej i po wprowadzeniu jednostki przejsciowej rygiel wahliwy lub rygle wahliwe 131 oraz zapadka wzglednie zapadki 134 (zaleznie od nastawienia zespolu kólek zebatych) zo¬ staja ustawione z powrotem w swe polo¬ zenie poczatkowe za pomoca preta 144 (fig. 12), przy czym kazdemu zespolowi rygli i zapadek odpowiada jeden pret 144.Kazdy pret 144 jest umocowany w dwóch dzwigniach katowych 145 (fig. 13)-* osadzonych obrotowo na walkach 133, u- mocowanych w ramie maszyny. Dzwignie katowe obu pretów, w celu umozliwienia jednoczesnego ruchu, sa sprzegniete ze so¬ ba za pomoca czopa 146, osadzonego na koncach jednej pary dzwigni i przesuwane* fp w podluznych otworach drugiej pary dzwigni. Prety 144 obu par dzwigni 145 sa jednoczesnie posuwane ku sobie lub odsu¬ wane od siebie za pomoca dwóch ramion 147 (fig. 1 i 13), stanowiacych kazde jed¬ nolita calosc z przynalezna przednia dzwi¬ gnia katowa 145, przy czym kazde ramie 147 jest sprzegniete z przednim koncem wodzika 148 za pomoca czopa, przesuwa¬ nego w otworze podluznym tego wodzika.Tylny koniec kazdego wodzika 148 jest sprzegniety za pomoca czopa, przesuwane^ go w podluznym otworze, z dzwignia 149, osadzona obrotowo na walku 150, umoco¬ wanym z kolei w ramie maszyny. Sprezyna 151 (fig. 1), przylaczona do jednego z pre¬ tów 144, utrzymuje prety te normalnie w stanie rozsunietym. Sprezyna 152 zas, przylaczona do jednej z dzwigni 149, do¬ ciska normalnie wystepy 153 kazdego wo¬ dzika 148 do preta poprzecznego 154, przy¬ mocowanego do plytki podluznej lub list¬ wy 155, osadzonej wahliwie na walku 156.Lewy koniec preta poprzecznego 154 wcho¬ dzi w podluzny otwór 157 tylnego konca wodzika 158, którego koniec przedni jest polaczony przegubowo z górnym koncem dzwigni 159, osadzonej obrotowo w ramie maszyny. Dolny koniec dzwigni 159 jest wyposazony w krazek, wspóldzialajacy z lewym ramieniem widelek 17 podczas o- bracania sie ich do góry.Wszystkie wiec za¬ padki i rygle, sluzace do przenoszenia dzie¬ siatków oraz do wprowadzania jednostki przejsciowej, zostaja ustawione z powrotem w polozenie poczatkowe podczas pierwszej czesci nastepnej operacji rachunkowej.Gdy suwaki 1 sa podnoszone w celu wydrukowania danej pozycji, zebatki 32 wzglednie 33 nie zaczynaja podnosic sie, dopóki trzpienie 34 nie przesuna sie az do górnych konców podluznych otworów 35, Te jednak zebatki, które opuscily sie poni¬ zej normalnego polozenia w celu przenie* sienia dziesiatków lub w celu wprowadze¬ nia jednostki przejsciowej, podnosza sie jednoczesnie z suwakami i zostaja podnie¬ sione przed ustawieniem rygli wahliwych 131 i zapadek 140 z powrotem w ich polo¬ zenie poczatkowe za pomoca pretów 144i - 12 -W ten sposób jezyczki 130 zostaja podnie¬ sione o tyle, ze rygle wahliwe 131 moga podsunac sie pod nie.Z powyzszego wynika, ze za pomoca maszyny wedlug wynalazku nie nalezy wy¬ konywac obliczania i drukowania sumy kilku lub wszystkich pozycji dopóty, do¬ póki nie zostanie ustawiony z powrotem w polozenie normalne zespól narzadów, slu¬ zacych do przenoszenia dziesiatków. W tym celu maszyna jest wyposazona w urza¬ dzenie pomocnicze, zapewniajace wyko¬ nywanie przez maszyne specjalnego ruchu jalowego przed obliczaniem wzmiankowa¬ nej sumy. Podczas tego ruchu jalowego ze¬ spól narzadów, sluzacych do przenoszenia dziesiatków, zostaje ustawiony z powrotem w swe polozenie poczatkowe, jezeli zespól ten bral udzial w poprzedniej operacji ra¬ chunkowej. Urzadzenie pomocnicze, zmu¬ szajace maszyne do wykonywania ruchu jalowego, dziala w opisywanej maszynie rachunkowej w zaleznosci od dzialania su¬ waków 1.Gdy wiec jeden suwak 1 zostal podnie¬ siony lub kilka suwaków 1 zostalo podnie¬ sionych w celu zarachowania lub wydruko¬ wania pewnej liczby, to nastepnym dzia¬ laniem nie moze byc obliczanie sumy ogól¬ nej, poniewaz uniemozliwi to wzmiankowa¬ ne urzadzenie pomocnicze. Po wykonaniu jednak ruchu jalowego (podczas którego suwaki / nie sa podnoszone w celu druko¬ wania) moze byc uskutecznione równiez obliczanie sumy ogólnej. Urzadzenie po¬ mocnicze, zmuszajace maszyne do wykony¬ wania tego ruchu jalowego, a uwidocznione na fig. 16, zawiera rygiel 160, osadzony przesuwnie w kierunku podluznym maszy¬ ny i umieszczony obok rygla 109 (fig. 11).Rygiel 160, pociagany ku przodowi za po¬ moca sprezyny 161, posiada dwa jezyczki 162 i 163, które ustawiaja sie pod wyste¬ pami 113 klawiszów 75 i 76, gdy rygiel 160 zostal przesuniety ku przodowi. Rygiel ten jest utrzymywany normalnie w swym po¬ lozeniu tylnym za pomoca ramienia 164, osadzonego wahliwie na czopie 165, umo¬ cowanym w ramie maszyny. Na dolnym brzegu ramienia 164 znajduje sie wystep 166, wspóldzialajacy z trzpieniem 167, o- sadzonym w ryglu 160.Ramie 164 jest podnoszone za pomoca czopa 168, osadzonego w dwóch tarczach nieokraglych 169 i 170, osadzonych na glównym wahliwym wale napedowym 15 maszyny. Tylny koniec ramienia 164 opiera sie na wzmiankowanym czopie 168, przy czym sprezyna 171 stale pociaga ramie to ku dolowi. Podczas roboczego ruchu walu wahliwego 15 w kierunku przeciwnym ru¬ chowi wskazówek zegara ramie 164 podno¬ si sie wraz z wystepem 166 o tyle, ze spre¬ zyna 161 moze przesunac rygiel 160 ku przodowi tak daleko, aby rygiel ten zary¬ glowal klawisze 75 i 76, które wskutek tego nie moga juz byc nacisniete ku dolowi.Podczas powrotnego ruchu walu 15 czop 168 obraca sia, jednak opuszczeniu sie ra¬ mienia 164 i cofnieciu rygla 160 przeszka¬ dza ramie 172, osadzone wahliwie na draz¬ ku 173 i wyposazone w jezyczek 174, prze¬ suwany w wycieciu 175 ramienia 164. Czesc tylna wyciecia 175 posiada taka wysokosc, ze w razie przesuniecia sie jezyczka 174 do tej czesci jezyczek ten nie przeszkadza opuszczaniu sie ramienia 164 pod dziala¬ niem sprezyny 171, czyli nie przeszkadza cofaniu rygla 160. Czesc przednia jednak wyciecia 175 posiada wysokosc znacznie mniejsza, wskutek czego w razie ustawie¬ nia sie jezyczka 174 w tej czesci, ramie 164 nie moze opuscic sie i spowodowac przesuniecia rygla 160 w tyl za posrednic¬ twem wystepu 166, opierajacego sie o trzpien 167. Górna scianka wyciecia 175 posiada w przyblizeniu posrodku wystep 176. Sprezyna 177 dazy stale do takiego odchylenia ramienia 172, aby jezyczek 174 przesunal sie do wyzszej czesci wyciecia 175. Z ramieniem 172 polaczone jest sztyw¬ no ramie 178, wyposazone w trzpien 179, — 13 —znajdujacy sie pod zespolem lapek 180, rozrzadzajacych ruchami mloteczków 181, wspóldzialajacych z czcionkami. Mloteczki 181 sa osadzone obrotowo na drazku 182 i sa dociskane do poszczególnych czcionek za pomoca sprezynek 183, przymocowa¬ nych kazda drugim swym koncem do preta 184. Lapki 180 sa uksztaltowane i rozmie¬ szczone tak, aby wspóldzialaly z jezyczka¬ mi 185 mloteczków. Kazda lapka 180 (z wyjatkiem lapki, przynaleznej do suwaka dla miejsca o najwiekszej wartosci dzie¬ sietnej) posiada jezyczek 186 odgiety w bok, tak iz jezyczek ten zachodzi pod ta- kiz jezyczek nastepnej lapki, liczac na le¬ wo, wskutek czego uruchomienie którejkol¬ wiek lapki powoduje jednoczesnie urucho¬ mienie wszystkich lapek, znajdujacych sie od niej na prawo, to jest lapek, odpowia¬ dajacych wszystkim miejscom mniejszych wartosci dziesietnych.W kazdym suwaku 1 osadzony jest czop 187, który styka sie od dolu z wolnym kon¬ cem dzwigni 188, osadzonej obrotowo na drazku 189, umocowanym w plytce wahli- wej 190, zawieszonej na drazku 173. Wol¬ ny koniec dzwigni 188 jest normalnie do¬ ciskany do czopa 187 za pomoca sprezyny 191 (fig. 1, 16), przymocowanej do lapki 180. Gdy którykolwiek suwak 1 zostal pod¬ niesiony o tyle, . iz na poziomie wiersza drukowanego w danej chwili ustawia sie jedna z czcionek danego suwaka, to wystep 188a (fig. 1) dzwigni 188 ustawia sie na¬ przeciw kciuka 180a lapki 180.Po wysunieciu do góry jednego lub wiekszej liczby suwaków w polozenie do drukowania, ruch ku tylowi odpowiednich dzwigni 188 powoduje zetkniecie sie ich wystepów 188a z kciukami 180a i odlacze¬ nie sie odpowiednich lapek 180 od mlotecz¬ ków 181, sluzacych do naciskania pozada¬ nych czcionek. Tenze ruch lapek 180 po¬ woduje opuszczenie sie trzpienia 179, wsku¬ tek czego jezyczek 174 (fig. 16) przesuwa sie do nizszej czesci wyciecia 175, tak iz podczas dalszej czesci powrotnego ruchu wahliwego walu napedowego 15 jezyczek ten zapobiega opuszczaniu sie ramienia 164 do takiego poziomu, w którym ramie to przesuneloby rygiel 160 ku tylowi. Wystep 176 przytrzymuje jezyczek 174 w nizszej czesci wyciecia 175, wskutek czego pod ko¬ niec drukowania ramie 164 jest zawieszone na jezyczku 174, a rygiel 160 pozostaje w swym wysunietym ku przodowi polozeniu.Wskutek tego nacisniecie klawisza 75 lub 76 w celu rozpoczecia nastepujacego obli¬ czenia sumy wszystkich lub kilku pozycji danej kolumny jest niemozliwe bez nada¬ nia maszynie ruchu jalowego, podczas któ¬ rego nie jest nastawiana za pomoca klawia¬ tury maszyny zadna liczba. W ciagu pierw¬ szej czesci tego jalowego ruchu czop 168 podnosi ramie 164, usuwajac w ten sposób wystep 176 z drogi jezyczka 174. Nastep¬ nie czop 192, osadzony w tarczy nieokra- glej 170, naciska na odgiety haczykowo koniec 193 ramienia 172 i popycha go ku przodowi maszyny, wskutek czego jezyczek 174 odsuwa sie od wystepu 176. W ciagu drugiej czesci tego ruchu sprezyna 177 do¬ ciska koniec 193 ramienia 172 do posuwa¬ jacego sie czopa 192, wskutek czego jezy¬ czek 174 przesuwa sie do wyzszej czesci wyciecia 175, zanim przesuw czopa 168 spowoduje opuszczenie sie ramienia 164.W ostatnim okresie tego ruchu jalowego czop 168 obraca sie wraz z tarcza 170 i wy¬ suwa sie z pod ramienia 164, które opu¬ szcza sie ku dolowi pod dzialaniem sprezy¬ ny 171, przy czym rygiel 160 zostaje odsu¬ niety ku tylowi, dzieki czemu moze byc na¬ stepnie dokonane obliczenie sumy wszyst¬ kich lub kilku pozycji danej kolumny.W razie ustawienia urzadzen maszyny w polozenie wedlug fig. 5, wahacz 50 zo¬ staje sprzegniety z czopem 53, a kólka ze¬ bate 30 zostaja zazebione z zebatkami 32, sluzacymi do dodawania. Ruch wahadlowy wahacza 50 bedzie wiec powodowal sprze¬ ganie sie kólek zebatych 30 z zebatkami 32 — 14 —lub odsuwanie sie kólek od tych zebatek.Jezeli nastepna operacja ma byc odejmo¬ wanie, to wahacz 50 powinien byc odlacza¬ ny od czopa 53 i sprzegniety z czopem 54.Zespól narzadów, sluzacych do przestawia¬ nia maszyny, zawiera ramie 194 (fig. 11), osadzone obrotowo na drazku 195 i posia¬ dajace rozwidlony koniec dolny, wspól¬ dzialajacy z czopem 196, osadzonym w wa¬ haczu 50. Z ramieniem 194 polaczone jest sztywno ramie 197, którego koniec dolny jest polaczony z listwa przesuwna 198 za pomoca sprezyny 199 (fig. 16 i 22), która dociska normalnie wystep 200 ramienia 197 do czopa 201, osadzonego w listwie prze¬ suwnej 198. Sprezyna 202 (fig. 11) utrzy¬ muje normalnie listwe przesuwna 198 w jej tylnym polozeniu nieczynnym. Listwa ta jest przesuwana ku przodowi w polozenie robocze za pomoca klawisza do odejmowa¬ nia 203, posiadajacego trzon 204, który wspóldziala z palakiem 205, zahaczajacym o wystep 206 przedniego konca listwy prze¬ suwnej 198. W razie nacisniecia klawisza 203 listwa przesuwna 198 zostaje przesu¬ nieta ku przodowi i ustalona w tym poloze¬ niu wskutek zaryglowania nacisnietego kla¬ wisza 203 do odejmowania; wahacz 50 wy¬ chyla sie jednoczesnie tak daleko, az jego brzeg 207 (fig. 10) zetknie sie z czopem 54, przy czym czop 53 znajduje sie jeszcze we wcieciu 51. Podczas dalszej czesci robo¬ czego ruchu wahliwego walu napedowego 15 wahacz 50 przesuwa sie ku dolowi, prze¬ krecajac przy tym dzwignie dwuramienna 46 w polozenie wedlug fig. 17, wskutek cze¬ go kólka zebate 30 zostaja odlaczone od zebatek dodajacych 32. Gdy tylko czop 54 podniesie sie o tyle, iz ustawi sie naprze¬ ciwko wciecia 52, sprezyna 199 przekreca wahacz 50, tak iz czop 54 wsuwa sie we wciecia 52, jak to przedstawiono na fig. 17.Podczas powrotnego obrotu wahliwego wa¬ lu napedowego 15 wahacz 50 zostaje pod¬ niesiony, jak to przedstawia fig. 18, prze¬ krecajac dzwignie dwuramienna 46 ku do¬ lowi tak, aby spowodowac wspóldzialanie górnej czesci podluznego otworu prowad- niczego 48 z czopem lub krazkiem 49, wskutek czego kólka zebate 30 zostaja za¬ zebione z zebatkami odejmujacymi 33 przed rozpoczeciem przesuwania sie tych zebatek ku dolowi.Jezeli glówne urzadzenie rachujace maszyny zostalo nastawione na liczbe ujem¬ na wzglednie nastawilo sie tak wskutek odejmowania wiekszej liczby od liczby mniejszej, a zachodzi potrzeba wydruko¬ wania tej liczby, to nalezy zapobiec prze¬ suwaniu sie kólek zebatych 30 ku zebatkom dodajacym 32 i zazebieniu sie ich w koncu jalowego ruchu maszyny. Wynik taki moze byc osiagniety wskutek zatrzymania nacis¬ nietego klawisza do odejmowania w tym polozeniu podczas ruchu jalowego. Ponie¬ waz jednak osoba, poslugujaca sie maszy¬ na, moze nie wiedziec, iz maszyna nasta¬ wila sie w wyniku poprzednich dzialan na liczbe ujemna, a maszyna z drugiej strony powinna równiez dzialac samoczynnie dzie¬ ki rozrzadzaniu za pomoca przesuwnego wózka, wiec maszyna wedlug wynalazku jest wyposazona w urzadzenie pomocnicze, utrzymujace glówne urzadzenie rachujace w stanie, umozliwiajacym wydrukowanie ujemnego wyniku rachunkowego.To pomocnicze urzadzenie zawiera listwe 208 (fig. 16), osadzona przesuwnie w kierunku podluznym maszyny. Listwa ta jest stale popychana ku przodowi za pomo¬ ca sprezyny 209. Tylny koniec tej listwy posiada boczny wystep 210, zahaczajacy o wystajacy do góry jezyczek 211 listwy przesuwnej 198 w celu jej popychania ku przodowi w polozenie robocze. Po kazdym przesuwie listwa 208 zostaje ustawiona z powrotem w swe normalne polozenie tylne za pomoca tarczy nieokraglej 169 (fig. 11. 16), osadzonej na wahliwym wale napedo¬ wym 15 i wspóldzialajacej pod koniec po¬ wrotnego ruchu tego walu z czopem 212, wyposazonym na swym koncu w krazek i — 15 —osadzonym w listwie 208. Listwa przesuw¬ na 208 nie moze przesunac listwy przesuw¬ nej 198 w jej polozenie robocze, jezeli u- rzadzenie rachujace maszyny nie nastawilo sie na liczbe ujemna, czyli na saldo po stronie pozycji „ma", Rygiel 213, osadzony przesuwnie w kierunku poprzecznym ma¬ szyny, posiada jezyczek 214, znajdujacy sie na drodze przesuwu wystepu 215 listwy przesuwnej 208 i zapobiegajacy przesuwa¬ niu sie tej listwy w jej polozenie robocze pod dzialaniem sprezyny 209. Sprezyna 216, przymocowana do rygla 213, pociaga go stale w lewo i dazy do usuniecia jezycz¬ ka 214 z drogi przesuwu wystepu 215. Je¬ zeli glówne urzadzenie rachujace maszyny jest nastawione na saldo dodatnie (pozycja ^winien"), to przesuwaniu sie rygla 213 pod dzialaniem sprezyny 216, majacemu na celu zwolnienie czyli odryglowanie list¬ wy przesuwnej 208, zapobiega ramie kato¬ we 217 (fig. 12 i 16), przymocowane do jednego z ramion dzwigni katowej 218, o- sadzonej obrotowo na drazku 219. Drugie zas ramie dzwigni 218 jest polaczone z dwiema dzwigniami dwuramiennymi 141, wprawiajacymi w ruch dzwignie 218. Z obydwiema równiez dzwigniami dwura¬ miennymi 141 sprzegniety jest za pomoca czopów, przesuwanych w podluznych o- tworach, wodzik 220, sprzegniety równiez z dzwignia 218, jak przedstawiono na fig. 12.Gdy glówne urzadzenie rachujace ma¬ szyny przestawia sie z salda dodatniego na saldo ujemne i przechodzi przez zero, to dzwignia dwuramienna 141, znajdujaca sie w prawej czesci urzadzenia wedlug fig. 13, popycha wodzik 220 w lewo, powodujac przez to obrócenie sie dzwigni katowej 218 w kierunku, odwrotnym do kierunku ruchu wskazówek zegara, wskutek czego ramie katowe 217 opuszcza sie i usuwa sie z dro¬ gi przesuwu rygla 213.Jezeli zas glówne urzadzenie rachujace przechodzi przez zero w kierunku odwrot¬ nym do powyzszego, to lewa dzwignia dwu¬ ramienna 141 (fig. 12) popycha wodzik 220 w prawo, wskutek czego ramie katowe 217 zostaje ustawione na drodze przesuwu ry¬ gla 213. Gdy wiec glówne urzadzenie ra¬ chujace jest nastawione na saldo dodatnie, to rygiel 213 jest utrzymywany za pomoca ramienia katowego 217 w takim polozeniu, ze zapobiega przesunieciu sie listwy 208, w celu nastawienia glównego urzadzenia ra¬ chujacego na odejmowanie, jezeli zas glów¬ ne urzadzenie rachujace jest nastawione na saldo ujemne, to rygiel 213 przesuwa sie pod dzialaniem sprezyny 216 w lewo w celu zwolnienia listwy 208 i przesuniecia listwy przesuwnej 198. Rygiel 213 jest przesuwany w prawo w polozenie, w któ¬ rym moze byc zatrzymany ramieniem 217 za posrednictwem ramienia 221 (fig. 16), przymocowanego do ramienia 45 i wspól¬ dzialajacego z powierzchnia prowadnicza 222 rygla 213. Podczas dodawania ramie 221, naciskajac na powierzchnie prowadni¬ cza 222, przesuwa rygiel 213 w prawo.Jezeli glówne urzadzenie rachujace jest nastawione na saldo ujemne, to ramie ka¬ towe 217 jest pochylone ku dolowi, jak przedstawiono w ukladzie urzadzenia we¬ dlug fig. 13, a tym samym umozliwione jest przesuniecie sie listwy 208 i rozpoczecie odejmowania. Jezeli przy tym zachodzi po¬ trzeba dodania pewnej liczby, to musi byc wlaczony zespól narzadów, zapobiegajacy przesuwaniu sie listwy 208. Zespól ten za¬ wiera rygiel 223 (fig. 16), popychany w prawo za pomoca np. sprezyny (nie uwi¬ docznionej na rysunku) w celu ustawienia jezyczka 224 tego rygla na drodze przed¬ niego konca listwy przesuwnej 208. Lewy koniec rygla 223 j^st w odpowiedni sposób sprzegniety z klawiatura maszyny, wsku¬ tek czego nacisniecie któregokolwiek kla¬ wisza powoduje przesuniecie w prawo ry¬ gla 223 za pomoca wzmiankowanej powy¬ zej sprezyny i ustawienie sie jezyczka 224 na drodze przesuwu listwy 208. — 16 -W celu uruchomienia glównego urzadze¬ nia rachujacego maszyny przy obliczaniu sumy ogólnej wszystkich pozycji kolumny „ma" wzglednie sumy kilku pozycji tej kolumny, nalezy nacisnac klawisz sumy o- gólnej wszystkich pozycji, wzglednie kla¬ wisz sumy czesciowej, jak to sie czyni przy sumowaniu poszczególnych pozycji kolum¬ ny „winien".Jezeli wynik daje lacznie z poprzednim wynikiem sume ujemna, to wydrukowana zostaje algebraiczna suma tych pozycyj.Opisana maszyna jest wyposazona w cztery pomocnicze urzadzenia rachujace A, B, C i D (fig. 1). Kazde z tych urzadzen zawiera zespól kólek zebatych 225, posiadajacych kazde po dziesiec zebów i mogacych zaze¬ biac sie z zebatkami 226. Kólka zebate tych urzadzen sa umieszczone jedno za drugim w poprzek odpowiednich zebatek 226 ko¬ lumnami, odpowiadajacymi odnosnym miejscom dziesietnym. Kólka zebate 225 zawsze znajduja sie w jednej plaszczyznie z przynaleznymi zebatkami i moga byc w kazdej chwili zazebione z zebatkami lub od nich odlaczone, co nie wymaga zadnych czynnosci wstepnych. Zebatki 226 sa osa¬ dzone przesuwnie w kierunku pionowym w tylnej czesci ramy maszyny i sa polaczone swymi dolnymi koncami z dzwigniami 227, osadzonymi obrotowo na walku 11. Kazda dzwignia 227 jest wyposazona w sprezyn¬ ke 228, która laczy te dzwignie z odnosna dzwignia 10. Tylny koniec kazdej dzwigni 10 jest rozwidlony i obejmuje czop 229, zaopatrzony w lebek i osadzony w dzwigni 227. Dodawanie liczb odbywa sie podczas przesuwania sie zebatek 226 do góry. Po¬ czatkowe polozenie zebatek 226 okresla u- rzadzenie pomocnicze, sluzace do przeno¬ szenia dziesiatków i zawierajace w danym przykladzie wykonania narzad nieprze- suwny 230 (fig. 1), wspóldzialajacy z je¬ zyczkiem 231 zebatki 226, znajdujacej sie w kolumnie jednostek (pierwszego miej¬ sca dziesietnego), oraz zespól dzwigni 232 (fig. 24), osadzonych obrotowo na walku 150.Jedno z ramion kazdej dzwigni 232 slu¬ zy jako zatrzym do ryglowania jezyczka 231 zebatki 226 drugiego, trzeciego i dal¬ szych miejsc dziesietnych, z wyjatkiem ze¬ batki jednostek. Sprezynki 233, po jednej na kazda z dzwigni 232, pociagaja te dzwi¬ gnie i przekrecaja je w kierunku, umozli¬ wiajacym przesuw zebatek 226 przy prze¬ noszeniu dziesiatek. Takiemu przesuwaniu sie dzwgini 232 zapobiegaja jednak normal¬ nie wystepy 234, w które wyposazone sa rygle przesuwne 235, umieszczone pomie¬ dzy kolejnymi zebatkami 226. O wystepy 234 zahaczaja sie odgiete haczykowo konce 236 ramion dzwigni 232. Ponizej wystepu 234 posiada kazdy rygiel 235 skosna po¬ wierzchnie prowadnicza 237. Kazdy rygiel 235 sluzy do rozrzadzania ruchami odno¬ snego szeregu kólek zebatych 225 wszyst¬ kich pomocniczych urzadzen i posiada w tym celu cztery jezyczki 238, o które zaha¬ czaja odpowiednie zeby 239, znajdujace sie na kólkach zebatych 225.Gdy którekolwiek kólko zebate 225, o- bracajac sie, przechodzi przez zero, to jego zab 239 podnosi odnosny jezyczek 238 (fig. 24) i rygiel 235 o tyle, ze wystep 234 od¬ lacza sie od tej dzwigni 232, która ryglo¬ wala zebatke sasiedniego miejsca o wiek¬ szej wartosci dziesietnej, po czym przyna¬ lezna sprezynka 233 przechyla te dzwignie w kierunku odwrotnym do kierunku ruchu wskazówki zegara. Haczykowy koniec 236 ramienia tej dzwigni naciska wówczas na powierzchnie prowadnicza 237 i przesuwa¬ jac sie po niej, przesuwa rygiel 235 do gó¬ ry, az koniec 236 oprze sie o wystep 240 tego rygla. Wzmiankowany powyzej ruch dzwigni 232 wystarcza do umozliwienia przesuwu odnosnej zebatki 226 o jeden zab pod dzialaniem sprezynki 228, przy czym zebatka ta obraca odpowiednio kólko zeba¬ te 225 nastepnego z kolei miejsca o wiek¬ szej wartosci dziesietnej. Takie przenosze- — 17 —nie dziesiatek zachodzi w razie potrzeby przy koncu kazdej operacji rachunkowej, po czym opisane urzadzenie zostaje usta¬ wione z powrotem w swe polozenie poczat¬ kowe w ciagu pierwszej czesci nastepnego dzialania za pomoca listwy 155 (fig. 1), przesuwajacej ku przodowi wodziki 148, jak to opisano powyzej. Przesuw ku przo¬ dowi wodzików 148 powoduje odpowiednie przekrecanie sie dzwigni 149, wskutek cze¬ go poprzeczne prety lacznikowe 241, la¬ czace ze soba dzwignie 149, obracaja dzwi¬ gnie 232 w kierunku ruchu wskazówek ze¬ gara (fig. 24), przez co opuszczone zostaja wszystkie te zebatki 226, które uczestni¬ czyly w poprzednim przenoszeniu dziesia¬ tek. Gdy dzwignie 232 zostana w ten spo¬ sób ustawione z powrotem w swe polozenie poczatkowe, rygle 235 zostaja pociagniete ku dolowi za pomoca przynaleznych spre¬ zynek 242 (fig. 1), wskutek czego wystepy ryglujace 234 zostaja ustawione z tylu za dolnymi koncami dzwigni 232 w celu utrzy¬ mania ich w polozeniu poczatkowym. Spre¬ zynki 242 sa slabsze od sprezynek 233, wskutek czego nie przeszkadzaja one spre¬ zynkom 233 w przesuwaniu rygli 235 do gó¬ ry po odsunieciu sie konców ramion 236 od wystepów 234.Poniewaz w opisywanej maszynie ze wszystkimi pomocniczymi urzadzeniami ra¬ chujacymi sprzegniety jest tylko jeden ze¬ spól narzadów, sluzacych do przenoszenia dziesiatek z poszczególnych miejsc na sa¬ siednie miejsca o wiekszej wartosci dzie¬ sietnej, wiec w danej chwili mozna poslu¬ giwac sie tylko jednym pomocniczym urza¬ dzeniem rachujacym. Zespól kólek zeba¬ tych kazdego pomocniczego urzadzenia ra¬ chujacego jest zazebiany z zebatkami 226 lub. odlaczany od nich za pomoca dwóch zebatek 243 (fig. 23), sprzegnietych z ze¬ spolami kólek zebatych 225 i osadzonych przesuwnie w plaszczyznie poziomej, w kierunku podluznym maszyny. Obydwie zebatki 243 zazebiaja sie z kólkami zeba¬ tymi 244, zaklinowanymi na walku 245.Na prawym koncu walka 245 osadzona jest korba 246 (fig. 4), polaczona wodzikiem 247 z plytka 248. Plytka ta jest osadzona w maszynie ruchomo i moze wykonywac ruch zwrotny w kierunku podluznym ma¬ szyny, poniewaz jest zawieszona na ramie maszyny za pomoca dwóch wieszaków 249.Kazdy wodzik 247 moze byc odlaczany od plytki 248, poniewaz jest sprzegany z nia w danym przykladzie wykonania za po¬ moca wciecia 250, wykonanego w wodziku i czopa 251, osadzonego w plytce 248.Plytka 248 jest przesuwana w odpo¬ wiednim kierunku w celu sprzegania jed¬ nego z pomocniczych urzadzen rachuja¬ cych, wybranego do uskutecznienia danego dzialania, z zebatkami 226 lub odlaczania go od tych zebatek, za pomoca dzwigni dwuramiennej 253, osadzonej obrotowo na walku 56 i wyposazonej na jednym swym koncu (tylnym) we wciecie prowadnicze 254, w które wchodzi czop 255, osadzony w plytce 248. Do sprzegania wodzika 247 z plytka 248, to jest do wsuwania czopa 251 we wciecie 250, sluzy sprezyna 252.Dzwignia dwuramienna 253 jest poru¬ szana za pomoca wahacza 256, polaczone¬ go przegubowo z przednim ramieniem dzwigni 253. Wahacz ten jest zaopatrzony we wrab 257, w który wchodzi czop 258, osadzony w plytce 259, posiadajacej ksztalt czteroramiehnej gwiazdy i osadzonej obro¬ towo na drazku 260, umocowanym w ramie maszyny. Plytka 259 jest sprzegnieta za pomoca czopa, przesuwanego w podluznym otworze, z ramieniem 261, osadzonym obro¬ towo na czopie 63. Do poruszania plytki 259 sluzy wzmiankowane poprzednio ramie 13 (fig. 23), zaklinowane na wahliwym wale napedowym 15 maszyny. Na ramieniu tym osadzona jest obrotowo zapadka 262, po¬ dobna swym ksztaltem do zapadki 66. Za¬ padka 262 posiada dwie powierzchnie sty¬ kowe 263 i 264 oraz haczykowy koniec 265 (fig. 4, 23, 25). Zapadka ta znajduje sie pod - 18 —dzialaniem sprezyny 266. W plytce 259 osadzony jest trzpien 267, z którym wspól¬ dziala powierzchnia 263 zapadki, w ramie¬ niu 261 zas osadzony jest trzpien 268, wspóldzialajacy z powierzchnia 264 tej za¬ padki.Zapadka 269, osadzona obrotowo w ra¬ mie maszyny na czopie 270, posiada dwa wreby na trzpien 271, umocowany w przed¬ nim ramieniu dzwigni 253. Sprezyna 272, przymocowana do tej zapadki, sprzega sie z trzpieniem 271. Zapadka 269, znajdujaca sie pod dzialaniem tej sprezyny, ulatwia raptowne przestawianie dzwigni 253 w jed¬ no z jej polozen krancowych i utrzymywa¬ nie jej w nadanym polozeniu.Gdy zespoly kólek zebatych 225 pomoc¬ niczych urzadzen rachujacych nie sa zaze¬ bione z zebatkami 226, to sa zabezpieczone przed przypadkowym obracaniem sie za pomoca rygli 273 (fig. 1), umocowanych W ramie maszyny.W opisywanej maszynie przed kazdym dzialaniem rachunkowym trzeba wybrac i wlaczyc jedno z pomocniczych urzadzen rachujacych. W tym celu wszystkie zespoly kólek zebatych tych pomocniczych urza¬ dzen znajduja sie normalnie w tylnym nie¬ czynnym polozeniu, jak uwidoczniono na fig, 4, z wyjatkiem tego przypadku, kiedy jednym z tych urzadzen poslugiwano sie przy uskutecznianiu poprzedniego dzialania rachunkowego, W tym przypadku zespól kólek zebatych odnosnego urzadzenia po¬ mocniczego jest wysuniety ku przodowi w polozenie robocze i znajduje sie w nim na poczatku nastepnej operacji rachunko¬ wej.Wybieracz, sluzacy do sprzegania jed¬ nego z pomocniczych urzadzen rachujacych z glównym walem maszyny, zawiera cztery klawisze, z których jeden, mianowicie kla¬ wisz 274, uwidoczniono na fig. 23. Kazdy z tych klawiszów dziala na odpowiedni pa- lak 275, wspóldzialajacy z listwa prze¬ suwna 276. Kazda listwa 276 posiada wy¬ step 277, zahaczajacy o jezyczek 278 pa- laka wspólpracujacego z odnosnym urza¬ dzeniem pomocniczym. Palak wspóldziala¬ jacy z pomocniczym urzadzeniem rachuja¬ cym A, jest oznaczony liczba 279, pozosta¬ le zas palaki sa oznaczone odpowiednio liczbami 280, 281, 282 (fig. 4). Sprezyny 283, z których kazda polaczona jest z od¬ powiednim palakiem, daza do przekrecenia tych palaków ku dolowi i do przesuniecia odnosnych listw ku tylowi maszyny. Kaz¬ dy z palaków 279, 280, 281 i 282 jest po¬ laczony z odrebnym wodzikiem 247 za po¬ moca lacznika 284 (fig. 4 i 23), sprzegnie¬ tego z odnosnym wodzikiem 247 za pomo¬ ca czopa, przesuwanego w podluznym o- tworze. Nacisniecie jednego z klawiszów wybierajacych 274 powoduje podniesienie sie odnosnego lacznika, wskutek czego czop 285 ustawia sie w dolnej czesci otworu podluznego 286. W ramie maszyny osadzo¬ ne sa trzpienie 287, znajdujace sie bezpo¬ srednio przed wodzikiami 247, gdy zespo¬ ly kólek zebatych urzadzen A, B, C i D sa ustawione w swym tylnym nieczynnym po¬ lozeniu, i utrzymujace te zespoly w tym polozeniu.W opisywanym przykladzie wykonania urzadzenia zaklada sie, ze zadnym z urza¬ dzen pomocniczych nie poslugiwano sie podczas poprzedniej operacji rachunkowej oraz ze nalezy uruchomic np. pomocnicze urzadzenie A. W tym celu nacisnac nale¬ zy ten klawisz 274, który wybiera urzadze¬ nie A (fig. 23), wskutek czego odnosny lacznik 284 podnosi sie o tyle, ze górny czop 285 wodzika 247. ustawi sie w dolnej czesci otworu podluznego 286. Jezeli na¬ stepnie wal napedowy 15 maszyny rozpocz¬ nie swój wahadlowy ruch roboczy, tó ra¬ mie 13 za posrednictwem obciazonej spre¬ zyna zapadki 262 przekreca plytke 259 w kierunku odwrotnym do kierunku ruchu wskazówek zegara, przy czym przekreca¬ nie to odbywa sie na poczatku roboczego ruchu walu 15. Ruch plytki 259 zostaje — 19 —przeniesiony za posrednictwem czopa 258 na wahacz 256, a za pomoca tego wahacza przekazany zostaje dzwigni dwuramiennej 253, wskutek czego tylne ramie tej dzwigni zostaje przekrecone ku dolowi, a plytka 248 — posunieta ku tylowi maszyny, przy czym przed wcieciem 250 ustawia sie naj¬ wyzszy z czopów 251, osadzonych w plyt¬ ce 248. Nastepnie sprezyna 252 podnosi wodzik 247, dzieki czemu wzmiankowany czop 251 wsuwa sie we wciecie 250. Pod¬ czas powrotnego ruchu walu 15 powierzch¬ nia stykowa 264 zapadki 262 naciska na trzpien 268 i przekreca plytke 259 w kie¬ runku ruchu wskazówek zegara; czynnosc ta jest wspomagana przez zapadke 269, obciazona za pomoca sprezyny 272. Obrót plytki 259 zostaje przekazany dzwigni dwuramiennej 253 w celu podniesienia tej dzwigni w polozenie wedlug fig. 23. Plyt¬ ka 248 jest wskutek tego posuwana ku przodowi na poczatku powrotnego ruchu walu 15, pociagajac za soba wodzik 247 i powodujac zazebienie sie zespolu kólek ze¬ batych 225 (fig. 1) urzadzenia A z zebatka¬ mi 226 nieco przed rozpoczeciem przesu¬ wania sie tych zebatek do góry. Przy kon¬ cu dzialania zespól kólek zebatych urza¬ dzenia A jest jeszcze zazebiony z zebatka¬ mi, lecz po zakonczeniu tego dzialania kla¬ wisz 274, sprzegniety z urzadzeniem A, zo¬ staje zwolniony przez przesuniecie sie ku przodowi rygla 109 (fig. 11), po czym spre¬ zyna 283 przestawia listwe przesuwna 276, palak 279 i przynalezny lacznik 284 z po¬ wrotem w polozenie normalne, odpowied¬ nio do polozenia najwyzszego trzpienia 251, o który w tym czasie opiera sie wodzik 247, jak to przedstawiono na fig. 23.Jezeli w ciagu nastepnego dzialania nie jest przewidziane korzystanie z urzadzenia pomocniczego A, to plytke 248 nalezy przesunac w tyl na poczatku ruchu walu napedowego 15 w sposób, opisany powy¬ zej, wskutek czego wodzik 247 zostaje równiez przesuniety ku tylowi i odlacza zespól kólek zebatych 225 urzadzenia A od zebatek 226, przed uruchomieniem tych ostatnich. Gdy przedni koniec odnosnego wodzika 247 przesunie sie w tyl za naj¬ wyzszy trzpien 251, to sprezyna 283 prze¬ stawia z powrotem listwe przesuwna 276, palak 279, przynalezny lacznik 284 i wo¬ dzik 247 urzadzenia A w polozenie po¬ czatkowe, przy czym wodzik 247 odlacza sie od plytki 248. Sprezyna 283 jest sil¬ niejsza od sprezyny 252.Do uniemozliwiania nacisniecia naraz wiecej niz jednego klawisza wybieracza, moze byc zastosowany osobny zespól na¬ rzadów (nie uwidoczniony na rysunku).Jak opisano powyzej, przy koncu kaz dego dzialania, w ciagu którego poslugiwa¬ no sie jednym z pomocniczych urzadzen rachujacych, zespól kólek zebatych tego urzadzenia pozostaje w zazebieniu z ze¬ batkami 226. Jezeli wiec w nastepnym dzialaniu zamierza sie obliczac sume ogól¬ na wszystkich pozycyj, zarachowanych za pomoca tego urzadzenia pomocniczego, to zespól kólek zebatych tego urzadzenia po¬ winien byc nadal zazebiony z zebatkami 226. Jezeli jednak ma byc obliczona suma pozycyj, zarachowanych przez inne po¬ mocnicze urzadzenie rachujace, to po¬ przednie urzadzenie pomocnicze, jako nie¬ potrzebne do tego obliczenia, powinno byc odlaczone od zebatek 226, wskutek czego powinien byc uskuteczniony wzmiankowa¬ ny powyzej ruch jalowy, czyli ruch przygo¬ towawczy w celu sprzegniecia zadanego pomocniczego urzadzenia rachujacego z zebatkami przed rozpoczeciem przesuwania sie tych zebatek ku dolowi. W celu jednak ujednostajnienia biegu maszyna jest zaopa¬ trzona w zespól, zmuszajacy maszyne do wykonywania tego ruchu jalowego przed kazdym obliczeniem sumy ogólnej pozycyj, zarachowanych przez dowolne pomocnicze urzadzenie rachujace. Zespól ten zostal juz opisany powyzej i jest uwidoczniony na fig* 16. Klawisze 288 i 289 do obliczania su- - 20 —my wszystkich wzglednie kilku pozycyj, zarachowanych za pomoca pomocniczych urzadzen rachujacych, posiadaja trzony, ryglowane za pomoca rygla 160.Na wstepie obliczania sumy ogólnej po¬ zycyj, zarachowanych przez jedno z po¬ mocniczych urzadzen rachujacych, nalezy nacisnac odnosny klawisz wybieracza, przez co podniesiony zostaje przynalezny lacznik 284. Jezeli to wlasnie urzadzenie pomocnicze bylo poprzednio uzyte, to od¬ powiadajacy mu wodzik 247 jest jeszcze sprzegniety z odnosnym czopem 251 plytki 248, przy czym podczas ruchu jalowego wodzik 247 przesunie sie tam i z powro¬ tem i odlaczy zespól kólek zebatych 225 od zebatek 226, a nastepnie ponownie zazebi te kólka z zebatkami. Jezeli jednak z odnosnego urzadzenia pomocniczego nie korzystano poprzednio, to zespól kólek zebatych tego urzadzenia pomocniczego zostanie zazebiony z zebatkami 226 pod¬ czas drugiej polowy ruchu jalowego. W ciagu tegoz okresu czasu przestawiony zo¬ staje w swe tylne nieczynne polozenie ry¬ giel 160. Nastepnie moze byc nacisniety klawisz 288 wzglednie 289. Zespól kólek zebatych obranego urzadzenia pomocnicze¬ go powinien pozostac w zazebieniu z ze¬ batkami 226 podczas przesuwania sie ich ku dolowi.Zespól narzadów, za pomoca którego zapobiega sie odsuwaniu sie kólek zeba¬ tych 225 od zebatek podczas obracania sie ramienia 13 do góry, zawiera listwe prze¬ suwna 290, uzywana przy obliczaniu sumy wszystkich pozycyj, oraz listwe przesuwna 291, stosowana przy obliczaniu sumy kilku pozycyj (fig. 25); listwy te sa przesuwane ku przodowi za pomoca palaków 292, po¬ ruszanych trzonami klawiszów 288 wzgled¬ nie 289. Listwa przesuwna 290 posiada wystep 293, polaczony za pomoca sprezy¬ ny 294 z ramieniem 295, osadzonym obro¬ towo na drazku 296, umocowanym w ra¬ mie maszyny. Trzpien 297, osadzony w ra¬ mieniu 295, jest dociskany normalnie do jezyczka 298 listwy 290 za pomoca sprezy¬ ny 294. Z ramieniem 295 polaczone jest sztywno ramie 299, polaczone z kolei za posrednictwem wodzika 300 z dolnym kon¬ cem wahacza 256. Nacisniecie klawisza 288 powoduje przekrecanie sie ramion 295 i 299 ku przodowi, wskutek czego czop 258 wy¬ suwa sie z wrebu 257, a brzeg 301 wahacza 256 dociska sie do trzpienka 302, osadzo¬ nego w plytce 259, przy czym sprezyna 294 rozciaga sie, umozliwiajac dalsze opu¬ szczanie sie klawisza 288. Podczas oblicza¬ nia sumy wszystkich pozycyj ramie 13 o- braca sie do góry, obracajac plytke 259 jalowo w kierunku odwrotnym do kierun¬ ku ruchu wskazówek zegara, bez wprawia¬ nia w ruch wahacza 256; wskutek tego ze¬ spól kólek zebatych 225 wybranego po¬ mocniczego urzadzenia rachujacego pozo¬ staje zazebiony z zebatkami, gdy te zebatki opuszczaja sie. Gdy plytka 259 konczy swój obrót w podanym kierunku, trzpien 302 ustawia sie naprzeciw wrebu 303 wa¬ hacza 256, po czym sprezyna 294 wsuwa ten trzpien we wrab 303. Gdy ramie 13 roz¬ poczyna swój ruch powrotny, zapadka 262 zahacza o trzpien 268 i obraca plytke 259 w kierunku ruchu wskazówek zegara, przez co wahacz 256 zostaje podniesiony, a ze¬ spól kólek zebatych zostaje odsuniety od zebatek 226 przed rozpoczeciem ich prze¬ suwania sie do góry, wskutek\ czego ze¬ spól kólek zebatych pozostaje nieczynny.Jezeli ma byc obliczona suma czescio¬ wa czyli suma kilku tylko pozycyj, to na¬ lezy nacisnac klawisz 289, przez co odno¬ sna listwa 291 zostaje przesunieta ku przo¬ dowi. Z listwa przesuwna 291 zespolony jest drazek 304, znajdujacy sie za czopem 305, osadzonym w listwie 290. Drazek te;n sluzy do odlaczania wahacza 256 od czopa 258 i do sprzegania tego wahacza z trzpie¬ niem 302, jak opisano uprzednio. Poniewaz w tym przypadku zespól kólek zebatych nie ma byc ustawiony w polozeniu nieczyn- — 21 —nym, lecz powinien pozostawac w zazebie¬ niu z zebatkami 226 podczas ich ruchu do góry, wiec górny koniec drazka 304 jest wyposazony w powierzchnie prowadnicza 306, wspóldzialajaca z czopem 307, osa¬ dzonym w ramieniu 308, osadzonym z ko¬ lei na drazku 102. Z ramieniem 308 pola¬ czone jest sztywno ramie 309, wyposazone w czop 310. W czasie przesuwania listwy 291 ku przodowi powierzchnia prowadni¬ cza 306 przesuwa czop 310, tak iz czop ten naciska zapadke 262 wówczas, gdy ramie 13 osiaga swe górne polozenie krancowe.Wiskutek tego, gdy ramie 13 wykonywa swój ruch powrotny, powierzchnia 264 za¬ padki nie moze wspóldzialac z trzpieniem 268, a zespól kólek zebatych 225 nie zosta¬ je odsuniety od zebatek 226.Przy koncu powrotnego ruchu ramienia 13 haczykowy koniec 265 zapadki zahacza o trzpien 267, gdy zas ramie 1^3 konczy swój ruch powrotny, wzmiankowany haczy¬ kowy koniec 265 zapadki obraca plytke 259 w kierunku ruchu wskazówek zegara.Wskutek tego wahacz 256 podnosi sie, dzwignia dwuramienna 253 przekreca sie ku dolowi, a zespól kólek zebatych 225 zostaje odsuniety od zebatek niezwlocznie po powrocie zebatek w ich normalne polo¬ zenie górne. Przy koncu tego dzialania ry¬ giel 119 (fig. 11) przesuwa rygiel 109 ku przodowi, wskutek czego zwolniony zosta¬ je klawisz 289 (fig. 25), po czym listwa przesuwna 291 zostaje odciagnieta ku ty¬ lowi w swe polozenie poczatkowe za pomo¬ ca sprezyny 311. Powrót tej listwy do po¬ lozenia poczatkowego umozliwia podnie¬ sienie czopa 310 w polozenie nieczynne za pomoca sprezyny 312, przesuniecie li¬ stwy przesuwnej 290 za pomoca sprezyny 313 w polozenie wyjsciowe, odlaczenie wa¬ hacza 256 od trzpienia 302 oraz docisnie¬ cie brzegu 314 tego wahacza do czopa 258.Gdy zachodzi potrzeba wydrukowania calkowitej lub czesciowej sumy listwa opo¬ rowa 24 (fig. 1) musi byc przesunieta ku przodowi w celu umozliwienia przesuwu do góry sworzni 21, polaczonych z tymi suwa¬ kami 1, które sa niezbedne do wydrukowa¬ nia wzmiankowanej sumy. W tym celu listwa 290 wzglednie 291 (fig. 25) podczas swego przesuwu ku przodowi wprawia w ruch dzwignie 106, wskutek czego listwa oporowa 24 zostaje odciagnieta ku przodo¬ wi z drogi przesuwu sworzni 21, jak to opi¬ sano powyzej.Gdy którekolwiek z pomocniczych u- rzadzen rachujacych zostalo nastawione lub nastawilo sie na zero, to w razie próby obliczenia sumy ogólnej, zarachowanej przez to urzadzenie, wydrukowane zosta¬ ja zera wskutek oddzialywania listw 290 i 291 na dzwignie 106.Przy lacznym poslugiwaniu sie opisa¬ nymi powyzej urzadzeniami rachujacymi maszyny, wykonane moga byc nastepuja¬ ce dzialania.Dodawanie moze byc uskutecznione za pomoca glównego urzadzenia rachujacego oraz jednoczesnie za pomoca któregokol¬ wiek pomocniczego urzadzenia rachujace¬ go. W tym celu nalezy nastawic zadana liczbe na klawiaturze maszyny, nacisnac klawisz wybieracza, odpowiadajacy dane¬ mu pomocniczemu urzadzeniu rachujace¬ mu, po czym nalezy nacisnac klawisz, wprawiajacy w ruch silnik, wskutek czego maszyna uskutecznia zarachowanie (doda¬ nie) powyzszej liczby zarówno za pomoca glównego urzadzenia rachujacego, jak i za pomoca wybranego pomocniczego urzadze¬ nia rachujacego.Za pomoca glównego urzadzenia rachu¬ jacego moze byc uskuteczniane odejmowa¬ nie i jednoczesnie moze byc wykonane do¬ dawanie za pomoca dowolnego pomocni¬ czego urzadzenia rachujacego. W tym ce¬ lu uskutecznia sie czynnosci, opisane w poprzednim ustepie, z ta róznica, iz jedno¬ czesnie z klawiszem, wlaczajacym zadane pomocnicze urzadzenie rachujace, nalezy nacisnac klawisz 203 do odejmowania. — 22 —Za pomoca dowolnego pomocniczego urzadzenia rachujacego moze byc obli¬ czona suma ogólna pozycyj i przeniesiona nastepnie na glówne urzadzenie rachuja¬ ce, to jest dodana do sumy, na która na¬ stawione bylo poprzednio to urzadzenie glówne, przy czym suma dodawana zo¬ staje skasowana w pomocniczym urza¬ dzeniu rachujacym. W tym przypadku na¬ lezy wykonac czynnosci nastepujace: na¬ cisnac klawisz, wlaczajacy zadane pomoc¬ nicze urzadzenie rachujace, np. urzadze¬ nie A, nastepnie nalezy nacisnac klawisz wprawiajacy w ruch silnik, wskutek czego zespól kólek zebatych urzadzenia A zo¬ staje zazebiony z zebatkami 226, a rygiel 160 — odsuniety ku tylowi w celu odry- glowania klawiszów, stosowanych do obli¬ czania poszczególnych lub calkowitych sum ogólnych. Glówne urzadzenie rachu¬ jace nie dziala w tym okresie czasu, po¬ niewaz suwaki 1 sa przytrzymywane w ich polozeniu dolnym za pomoca listwy oporowej 24. Po nacisnieciu klawisza 288, sluzacego do obliczania sumy ogólnej po¬ zycyj za pomoca pomocniczego urzadze¬ nia rachujacego, nalezy wreszcie nacisnac ponownie klawisz, wlaczajacy silnik na¬ pedowy, wskutek czego maszyna wyko¬ nywa okres ruchów, obejmujacy oblicze¬ nie calkowitej sumy ogólnej pozycyj, za¬ rachowanych przez urzadzenie A, wlicze¬ nie tej sumy do stanu urzadzenia glówne¬ go oraz skasowanie jej w urzadzeniu po¬ mocniczym.Za pomoca dowolnego pomocniczego urzadzenia rachujacego moze byc obli¬ czona suma ogólna pozycyj i przeniesio¬ na nastepnie na glówne urzadzenie rachu¬ jace, to jest dodana do sumy, na która nastawione bylo to urzadzenie glówne, je¬ dnak bez skasowania dodawanej sumy w pomocniczym urzadzeniu rachujacym.Przy tym obliczaniu nalezy wykonac te same czynnosci co przy obliczaniu po¬ przednio opisanym, jednak zamiast kla¬ wisza 288 (do obliczania ogólnej sumy pozycyj) nalezy nacisnac klawisz 289 do obliczania sumy kilku pozycyj, zaracho¬ wanych przez pomocnicze urzadzenie ra¬ chujace.Za pomoca dowolnego pomocniczego urzadzenia rachujacego moze byc obli¬ czona suma ogólna pozycyj, a nastepnie moze byc odjeta od stanu glównego urza¬ dzenia rachujacego, przy jednorazowym skasowaniu odejmowanej sumy w pomoc¬ niczym urzadzeniu rachujacym.Przy tym obliczaniu nalezy wykonac te same czynnosci, co przy obliczaniu po¬ przednio opisanym, z ta róznica, ze jedno¬ czesnie z klawiszem 288 naciska sie kla¬ wisz 203 do odejmowania.Za pomoca dowolnego pomocniczego urzadzenia rachujacego moze byc obli¬ czona suma ogólna pozycyj, a uzyskana suma moze byc odjeta od stanu wykazy¬ wanego przez urzadzenie glówne, bez ska¬ sowania jednak tej sumy w urzadzeniu pomocniczym.Wykonanie tego dzialania rózni sie od poprzednich tylko tym, ze jednoczesnie z klawiszem 289 nacisniety zostaje kla¬ wisz do odejmowania.Suma ogólna pozycyj (dodatnia lub ujemna) moze byc obliczona za pomoca glównego urzadzenia rachujacego i prze¬ niesiona (to jest dodana) na dowolne po¬ mocnicze urzadzenie rachujace, ze skaso¬ waniem tej sumy w glównym urzadzeniu rachujacym. Przy tym obliczaniu nalezy wykonac czynnosci nastepujace: naciska sie klawisz, wprawiajacy w ruch silnik, w celu uzyskania jalowego ruchu maszyny i odryglowania klawiszów calkowitej su- ftiy ogólnej i czesciowej sumy ogólnej. Na¬ stepnie nalezy nacisnac klawisz wybiera- cza, odpowiadajacy pozadanemu pomocni¬ czemu urzadzeniu rachujacemu, i jedno¬ czesnie nalezy nacisnac klawisz 75 glów¬ nego urzadzenia rachujacego. Po nacisnie¬ ciu klawisza, wprawiajacego w ruch silnik, — 23 -maszyna wykonywa obliczenie calkowitej sumy ogólnej pozycyj, zarachowanych przez glówne urzadzenie rachujace, i przeniesienie tej sumy (dodanie) na wy¬ brane pomocnicze urzadzenie rachujace.Suma ogólna pozycyj (dodatnia lub ujemna) moze byc obliczona za pomoca glównego urzadzenia rachujacego i prze¬ niesiona (to jest dodana) na dowolne po¬ mocnicze urzadzenie rachujace bez skaso¬ wania jednak tej sumy w glównym urza¬ dzeniu rachujacym.W tym celu wykonywa sie czynnosci, opisane uprzednio, z ta róznica, ze za¬ miast klawisza 75 naciska sie klawisz 76.Suma ogólna moze byc przeniesiona z dowolnego pomocniczego urzadzenia rachujacego na glówne urzadzenie, a na¬ stepnie moze byc przeniesiona na dowol¬ ne inne pomocnicze urzadzenie rachujace, przy czym suma ta zostaje skasowana w pierwszym ze wzmiankowanych urzadzen pomocniczych.Przy zalozeniu, ze zespól kólek zeba¬ tych glównego urzadzenia jest nastawio¬ ny na zero, nalezy wykonac czynnosci na¬ stepujace. Naciska sie klawisz wybiera- cza, odpowiadajacy pozadanemu pomocni¬ czemu urzadzeniu rachujacemu, np. urza¬ dzeniu A, a nastepnie naciska sie klawisz, wprawiajacy w ruch silnik napedowy, wskutek czego zespól kólek zebatych urza¬ dzenia A zostaje zazebiony z zebatkami 226, a rygiel 160 zostaje odsuniety ku ty¬ lowi w celu odryglowania obydwóch kla¬ wiszów sum ogólnych. Zespól kólek zeba¬ tych urzadzenia glównego pozostaje przy tym nieczynny, poniewaz suwaki 1 sa przy¬ trzymywane w swym dolnym polozeniu za pomoca listwy oporowej 24; po naci¬ snieciu klawisza 288 nalezy ponownie na¬ cisnac klawisz, wprawiajacy w ruch sil¬ nik napedowy, wskutek czego maszyna oblicza i kasuje w urzadzeniu pomocni¬ czym A sume ogólna i przenosi ja na ze¬ spól kólek zebatych glównego urzadzenia rachujacego; rygiel 160 powraca w swe polozenie ryglujace. Nastepnie nalezy po¬ nownie nacisnac klawisz, wprawiajacy w ruch silnik napedowy, wskutek czego ma¬ szyna wykonywa ruch jalowy w celu od¬ suniecia ku tylowi rygla 160 i odryglowa¬ nia klawiszów sum ogólnych. Zespól kó¬ lek zebatych urzadzenia glównego pozo¬ staje nieczynny, poniewaz suwaki sa przy¬ trzymywane w swym polozeniu dolnym za pomoca listwy oporowej 24; wreszcie nalezy nacisnac jednoczesnie klawisz wy- bieracza, odpowiadajacy np. pomocnicze¬ mu urzadzeniu rachujacemu B oraz kla¬ wisz 75 calkowitej sumy ogólnej urzadze¬ nia glównego; po uruchomieniu maszyna wykonywa ruch roboczy. W ciagu pierw¬ szego okresu tego ruchu zespól kólek ze¬ batych urzadzenia glównego zostaje na¬ stawiony na zero, przy czym opuszczone zostaja odpowiednio zebatki 226. Podczas drugiego okresu tego ruchu zespól kólek zebatych urzadzenia glównego zostaje odlaczony od odnosnych zebatek 32, 33, a zespól kólek zebatych urzadzenia B zo¬ staje zazebiony z zebatkami 226, po czym podczas podnoszenia sie zebatek 226 su¬ ma, przeniesiona z urzadzenia A na urza¬ dzenie glówne, zostaje przeniesiona (do¬ dana) na zespól kólek zebatych urzadze¬ nia pomocniczego B.Suma ogólna moze byc przeniesiona z dowolnego urzadzenia pomocniczego na urzadzenie glówne, a nastepnie na dowol¬ ne inne urzadzenie pomocnicze bez ska¬ sowania tej sumy w pierwszym ze wzmian¬ kowanych urzadzen pomocniczych. W tym celu nalezy wykonac uprzednio opisane czynnosci, jednak zamiast klawisza 288 naciska sie klawisz 289.Podczas wykonywania rozmaitych ta¬ belarycznych operacyj rachunkowych cze¬ sto zdarza sie, ze maszyna wykonywa nor¬ malne czynnosci, prowadzace do zaracho¬ wania dwóch pozycyj za pomoca jednego z urzadzen pomocniczych przy dwóch na- - 24 —stepujacych po sobie polozeniach kolu¬ mnowych wózka, osoba zas, poslugujaca sie maszyna, nie chce, aby to urzadzenie pomocnicze zarachowywalo j akakolwiek pozycje przy drugim z wymienionych po¬ lozen wózka. W celu umozliwienia osobie poslugujacej sie maszyna, zapobiezenia zarachowywania danej pozycji za pomoca danego urzadzenia pomocniczego, przy u- stawieniu wózka w drugie ze wzmiankowa¬ nych polozen kolumnowych maszyna jest zaopatrzona w klawisz 315 (fig. 25), za¬ pobiegajacy niepozadanemu dodaniu.Trzonek tego klawisza naciska na palak 316, który przesuwa ku przodowi listwe przesuwana 317, posiadajaca ramie 318.Na górnym swym koncu ramie 318 posia¬ da skosna powierzchnie prowadnicza 319, wspóldzialajaca z czopem 307. W celu zaksiegowania pewnej pozycji bez doda¬ nia jej do stanu danego urzadzenia po¬ mocniczego nalezy przed nastawieniem wózka maszyny na odpowiednia kolumne nacisnac klawisz 315. Wskutek tego czop 310 zostaje opuszczony w polozenie, w którym zapobiega zetknieciu sie po~ wierzchni 264 zapadki 262 z trzpieniem 268. Po nastawieniu wózka w zadane po¬ lozenie maszyna rozpoczyna swój okres roboczy, przy czym zespól kólek zebatych wybranego pomocniczego urzadzenia ra¬ chujacego zostaje odsuniety od zebatek 226 na poczatku ruchu ramienia 13 do gó¬ ry wskutek przesuniecia sie ku tylowi plytki 248 (fig. 4). Podczas powrotnego ruchu ku dolowi ramienia 13 czop 310 zwalnia zapadke 262. Poniewaz zespól kólek zebatych urzadzenia glównego po¬ zostaje w nieczynnym polozeniu dopóty, dopóki haczykowy koniec 265 zapadki nie zahaczy o trzpien 267, to plytka 259 zo¬ staje obrócona w kierunku ruchu wska¬ zówek zegara i pociaga wahacz 256 ku do¬ lowi, przekreca do góry dzwignie dwura- mienna 253, popycha plytke 248 ku przo¬ dowi i powoduje przy tym zazebienie sie zespolu kólek zebatych pomocniczej urzadzenia rachujacego z zebatkami 226.W celu unikniecia opuszczania sie któ¬ regokolwiek z klawiszów sum ogólnych, sprzegnietych z pomocniczymi urzadzenia¬ mi rachujacymi, w razie nacisniecia kla¬ wiszy 75 lub 76, oraz w celu unikniecia, opuszczenia sie klawisza 75 lub 76 w razie nacisniecia któregokolwiek z klawiszów sum ogólnych, maszyna jest wyposazona w zespól narzadów ryglujacych, nie uwi¬ docznionych na rysunku.Maszyna wedlug wynalazku jest wy¬ posazona ponadto w zespól narzadów, wprawianych w ruch za pomoca wózka maszyny w celu kontrolowania zespolów kólek zebatych i urzadzen pomocniczych oraz w celu okreslania rodzaju danej ope¬ racji rachunkowej, czyli rodzaju oraz ko¬ lejnych czynnosci, wykonywanych pod¬ czas roboczego ruchu wahliwego walu glównego maszyny. Powyzsza kontrole za pomoca wózka uskutecznia sie za posre¬ dnictwem narzadów, zawieszonych obroto¬ wo. Narzady te sa nazwane wybieraczami i sa wykonane w danym przykladzie w postaci dzwigni, osadzonych obrotowo na osi 320 (fig. 10). Wybieracze te sa zgru¬ powane w zespól w tylnej czesci maszyny ponizej drogi przesuwu listwy rozrzad- czej, przymocowanej do wózka maszyny, W opisywanej maszynie zastosowano siedemnascie wybieraczy, z których jede¬ nascie przedstawiono na fig. 10, 11, 23 i 25), a pozostale sa zupelnie podobne do wybieraczy, uwidocznionych na rysunku.Najblizszy przodowi maszyny wybieracz sluzy do uruchomiania urzadzenia, prze¬ stawiajacego walek maszyny na nastepny wiersz arkusza oraz regulujacego odstep miedzy wierszami.Drugi wybieracz, oznaczony liczba 321, nastawia glówne urzadzenie rachujace na odejmowanie. Trzeci wybieracz, oznaczo¬ ny na fig. 10 liczba 322, nastawia odpo¬ wiednie narzady do drukowania, bez da~ — 25 —dawania liczby do stanu glównego iirza* dzenia rachujacego* Czwarty wybicracz 323 nastawia maszyne na obliczenie i dru¬ kowanie sumy ogólnej pozycyj, zaracho¬ wanych przez urzadzenie glówne. Piaty wybieracz 324 nastawia maszyne na obli¬ czenie i drukowanie sumy kilku pozycyj, zarachowanych przez urzadzenie glówne, Szósty wybieracz 325 (fig. 25) nastawia maszyne na obliczenie i drukowanie sumy ogólnej pozycyj, zarachowanych przez jedno z pomocniczych urzadzen rachuja¬ cych. Siódmy wybieracz 326 nastawia obliczanie i drukowanie sumy kilku pozy¬ cyj, zarachowanych przez jedno z urza¬ dzen pomocniczych. Ósmy wybieracz 327 nastawia drukowanie liczby bez zaracho- wywania jej przez dane urzadzenie po¬ mocnicze. Dziewiaty wybieracz 328 (fig. 23) wlacza pomocnicze urzadzenie rachu¬ jace D; dziesiaty wybieracz 329 wlacza urzadzenie C, jedenasty wybieracz 330 wlacza urzadzenie B, a dwunasty wybie¬ racz 331 — urzadzenie A. Trzynasty roz¬ rzadza drukowaniem daty i numeru po¬ rzadkowego strony. Czternasty rozrzadza powtórnym drukowaniem danej liczby, pietnasty — powtórnym drukowaniem nu¬ meru porzadkowego strony; szesnasty wlacza sprzeglo glówne, sprzegajace wal maszyny z silnikiem, wreszcie siedemna¬ sty rozrzadza zarachowaniem pewnej po¬ zycji bez jej drukowania.Kazdy wybieracz, a raczej wzmianko¬ wana powyzej dzwignia wybieracza, po¬ siada narzad, z którym wspóldziala odpo¬ wiedni narzad, skojarzony z listwa roz- rzadcza, przymocowana do wózka maszy¬ ny. Narzad, w który wyposazone sa wszystkie wybieracze z wyjatkiem wy¬ bieracza drugiego z kolei oraz wybieracza, sprzegajacego silnik, stanowi krazek 332 (fig. 10 i 25), który jest umocowany na dzwigni wybieracza ruchomo za pomoca np. dzwigni katowej 333, osadzonej obro¬ towo na czopie 334 i utrzymywanej w nor¬ malnym polozeniu wzgledem dzwigni wyJ bieracza za pomoca sprezyny 335 (fig. 25).Sprezyna ta dociska trzpien, osadzony w dzwigni katowej (nie uwidoczniony na ry¬ sunku), do dzwigni wybieracza.Narzad zas, w który wyposazony jest wybieracz drugi z kolei oraz wybieracz, sprzegajacy silnik, stanowi jezyczek 336 (fig. 11), osadzony obrotowo na czopie 337 dzwigni katowej 333, osadzonej z ko¬ lei obrotowo na czopie 339, umocowanym w dzwigni wybieracza. Dzwignie katowa 333 utrzymuje w jej normalnym poloze¬ niu sprezyna 335. Jezyczek 336 posiada skosna powierzchnie prowadnicza 341 oraz pozioma powierzchnie stykowa 342 i jest przytrzymywany w swym normalnym po¬ lozeniu za pomoca sprezyny 343, przy czym dzialanie tej sprezyny jest ograni¬ czone przez zetkniecie sie odpowiednio uksztaltowanego wystepu Jezyczka z trzpieniem, osadzonym w dzwigni kato¬ wej 333.Z wózkiem maszyny polaczona jest sztywno listwa rozrzadcza 344 (fig. 23), umieszczona poziomo wzdluz wózka. Na listwie tej osadzony jest zespól narzadów rozrzadczych 345 (fig. 25). W maszynie opisywanej narzad rozrzadczy posiada ksztalt wydluzonego korytka blaszanego, posiadajacego dno i dwie boczne scianki pionowe. Korytko 345 jest umieszczone prostopadle do kierunku ruchu wózka i moze byc nastawiane wzgledem listwy rozrzadczej 344 za pomoca szeregu wre¬ bów 346 (fig. 23), wykonanych w tylnej krawedzi listwy rozrzadczej 344. We wre¬ by te wchodza przednie krawedzie wyste¬ pów 347 bocznych scianek korytka 345.W poblizu przedniej krawedzi listwy roz¬ rzadczej przymocowany jest od spodu pret 348, którego tylna i dolna powierzch¬ nia jest zaopatrzona we wreby, w które wchodza przednie konce scianek bocz¬ nych korytka, wyciete odpowiednio do ksztaltu preta. Korytko jest umocowane 26 —ha listwie rozrzadczej 344 za pomoca ra¬ mienia 349, osadzonego obrotowo w wy¬ stepach 347 na czopie 350 i dociskanego do górnej powierzchni listwy rozrzadczej za pomoca nakretki 351, nakrecanej na gwintowany sworzen, polaczony sztywno z dzwignia, stanowiaca calosc z ramie¬ niem 349.Nakretka 351 wywiera nacisk na tylny koniec korytka i w ten sposób przyciska ramie 349 ku dolowi do listwy rozrzad¬ czej. Na górnej powierzchni listwy roz¬ rzadczej przymocowana jest plytka, posia¬ dajaca wystep 352, o który zahacza ramie 349.W korytku umieszczony jest jeden za- trzym lub kilka zatrzymów lub zderza¬ ków, ustawianych w dowolnych miejscach wzdluz korytka. W danym przypadku zderzak ten posiada postac klocka, dosto¬ sowanego swym ksztaltem do korytka i posiadajacego wystep 353, wystajacy ku dolowi przez jeden z szeregu otworów, wykonanych w dnie korytka. Wystep 353 kazdego zderzaka przesuwa sie w czasie ruchu wózka w plaszczyznie pionowej od¬ nosnego wybieracza. Górne czesci kraz¬ ków 332 (fig. 10, 23, 25) oraz skosne po¬ wierzchnie prowadnicze 341 jezyczków 336 (fig. 11) znajduja sie na drodze prze¬ suwu wystepów 353. Z powyzszego wyni¬ ka, ze zetkniecie sie wzmiankowanych wystepów z krazkami 332 wzglednie je¬ zyczkami 336 powoduje opuszczenie sie odpowiednich dzwigni wybieracza.Nalezy zaznaczyc ponownie, ze glówne urzadzenie maszyny jest nastawiane na odejmowanie za pomoca przesuwania ku przodowi listwy 198 (fig. 11). Liczba 354 oznacza dzwignie katowa, osadzona obro¬ towo na walku 355; jedno z ramion tej dzwigni zahacza o listwe przesuwna 198 w celu przesuwania listwy tej ku przodo¬ wi, a na drugim ramieniu osadzony jest drazek 356, podpierajacy dzwignie 321 Wybieracza. Kazdej kolumnie pozycyj, w której ma byc uskutecznione odejmoWanieY odpowiada zderzak z wystepem 353, umieszczony w korytku, skojarzonym z wózkiem; wystep 353 naciska ku dolowi dzwignie 321 wybieracza. Nie jest poza¬ dane, aby podczas powrotnego suwu wde- ka wahacz 50 odlaczal sie od czynnego w danej chwili czopa 53 lub 54. W tym celu jezyczki 336 (fig. 11) sa osadzone tak, iz podczas powrotnego suwu wózka moga przesuwac sie ku dolowi pod naciskiem wystepów 353.Poniewaz nastawianie maszyny na odejmowanie za pomoca wózka wymaga uzycia stosunkowo znacznej sily, wiec w celu zmniejszenia sily zderzenia i spowo¬ dowania bardziej równomiernego dziala¬ nia odpowiednia powierzchnia stykowa jezyczka 336 jest scieta ukosnie, jak to uwidoczniono na fig. 11.Drukowanie pozycyj bez ich dodawa¬ nia w glównym urzadzeniu rachujacym odbywa sie wówczas, gdy czop 104 (fig* 10) zostaje ustawiony w takie polozenie, w którym nie wspóldziala z zapadka 66 na poczatku powrotnego ruchu wahliwego walu napedowego 15 maszyny. Czop 104 jest ustawiony w takie polozenie wskutek nacisku na czop 100 powierzchni prowa¬ dniczej 128 górnego konca preta 127, w który zaopatrzona jest listwa przesuwna 126. Listwa 126 jest przesuwana ku przo¬ dowi w polozenie robocze za pomoca je¬ dnego z ramion dzwigni katowej 357, osa¬ dzonej obrotowo na osi 358. Na drugim ramieniu tej dzwigni oparty jest drazek 359, który jest naciskany ku dolowi za po¬ moca dzwigni 322 wybieracza. Kazdej z kolumn, w której pozycje maja byc dru¬ kowane bez zarachowania ich przez glów¬ ne urzadzenie rachujace, odpowiada odno¬ sny zderzak z wystepem 353, przesuwaja¬ cy sie wraz z wózkiem i naciskajacy ku dolowi dzwignie 322 wybieracza.W celu przygotowania glównego urza¬ dzenia rachujacego do obliczania sumy ¦*Ogólnej wszystkich pozycyj, zarachowa¬ nych przez to urzadzenie, nalezy przesu¬ nac ku przodowi listwe przesuwna 84 (fig. 10). Wózek maszyny uskutecznia po¬ wyzszy przesuw za pomoca dzwigni ka¬ towej 360, osadzonej obrotowo na osce 358 i sprzegajacej listwe przesuwna 84 z drazkiem 361, który jest naciskany ku do¬ lowi za pomoca dzwigni 323 wybieracza.Jeden zderzak lub kilka zderzaków z wy¬ stepami 353, skojarzonych z wózkiem, na¬ ciska ku dolowi wzmiankowana dzwignie wybieracza, gdy wózek zostaje nastawio¬ ny na te kolumny, w których ma byc wy¬ drukowana suma ogólna bez zarachowania jej przez glówne urzadzenie maszyny.W celu przesuwania za pomoca wózka listwy przesuwnej 85 (fig. 10) ku przodo¬ wi w jej polozenie robocze, maszyna jest zaopatrzona w dzwignie katowa 362, osa¬ dzona obrotowo na osce 358, przy czym drazek 363 przenosi nacisk dzwigni 324 wybieracza na dzwignie katowa 362.Z wózkiem maszyny skojarzony jest jeden zderzak lub kilka zderzaków z wystepami 353, rozmieszczonych odpowiednio do po¬ lozenia kolumn, w których maja byc obli¬ czone i wydrukowane sumy ogólne glów¬ nego urzadzenia rachujacego. Zderzaki te oddzialywaja na dzwignie 324 wybieracza.W, maszynie, przedstawionej na rysunku, listwa 84 jest zawsze przesuwana ku przo¬ dowi wówczas, gdy przesuwana jest ku przodowi listwa 85. W celu zmniejszenia nacisku na sprezyne 335 (fig. 10) dzwigni 324 wybieracza podczas kazdego urucho¬ mienia (nacisniecia ku dolowi) dzwigni 324 nacisnieta zostaje równiez dzwignia 323 wybieracza. W tym celu listwa roz- rzadcza 344 jest wyposazona w dodatko¬ wy zderzak z wystepem 353. Na fig. 10 obydwie dzwignie 323 i 324 wybieracza sa nacisniete ku dolowi.Pomocnicze urzadzenie rachujace A jest sprzegane z wahliwym walem nape¬ dowym maszyny wskutek przesuwania listwy 276 ku przodowi (fig. 23). Powyz¬ sze przesuwanie listwy 276 uskutecznia wózek maszyny za pomoca dzwigni kato¬ wej 364, osadzonej obrotowo na osce 358 i poruszanej przez dzwignie 331 wybiera¬ cza za posrednictwem drazka 365.Gdy dana pozycja ma byc zarachowa¬ na przez pomocnicze urzadzenie A lub gdy suma ogólna ma byc przeniesiona z urzadzenia glównego na pomocnicze urza¬ dzenie A, to to pomocnicze urzadzenie ra¬ chujace zostaje sprzegniete z walem glów¬ nym maszyny tuz przed rozpoczeciem dzialania maszyny. W tym celu kazdej ko¬ lumnie pozycyj, w której pewna pozycja lub suma ogólna ma byc zarachowana przez pomocnicze urzadzenie rachujace A, odpowiada zderzak z wystepem 353, od- dzialywajacy na dzwignie 331 wybieracza.Gdy jednak suma pewnych pozycyj ma byc odjeta od pozycyj, zarachowanych po¬ przednio przez urzadzenie pomocnicze, to miedzy czynnoscia sprzegania urzadzenia A z glównym urzadzeniem rachujacym maszyny, a odejmowaniem wzmiankowa¬ nej sumy, maszyna musi wykonac ruch ja¬ lowy. W, zwiazku z tym odnosny zderzak z wystepem 353 zostaje nastawiony przez odpowiednia dzwignie wybieracza w polo¬ zenie, odpowiadajace jalowemu ruchowi maszyny.Urzadzenie, sluzace do wlaczania urza¬ dzenia pomocniczego B za pomoca wózka maszyny jest podobne do urzadzenia, opi¬ sanego w poprzednim ustepie, i zawiera dzwignie katowa 366 (fig. 23), przesuwa¬ jaca listwe 367 ku przodowi i poruszana za pomoca drazka 368, uruchomianego za pomoca dzwigni 330 wybieracza. Dzwignia 330 jest naciskana ku dolowi za pomoca jednego zderzaka lub kilku zderzaków, skojarzonych z listwa rozrzadczar jak to opisano powyzej w urzadzeniu pomocni¬ czym A. W celu. wlaczenia pomocniczego urzadzenia rachujacego dzwignia katowa 369 przesuwa ku przodowi listwe przesu- 20 —wna, nie przedstawiona na rysunku, lecz podobna do listwy, oznaczonej liczba 276, przy czym nacisk dzwigni 329 wybieracza jest przenoszony na dzwignie katowa 369 za pomoca drazka 371. Dzwignia 329 wy¬ bieracza jest przy tym naciskana ku do¬ lowi w odpowiedniej chwili podczas robo¬ czego ruchu walu napedowego maszyny za pomoca jednego zderzaka lub kilku zde¬ rzaków, skojarzonych z wózkiem ma¬ szyny.Wlaczanie pomocniczego urzadzenia ra¬ chujacego D jest uskuteczniane za pomoca dzwigni katowej 372, poruszajacej listwe przesuwna 373 i wprawianej w ruch za po¬ moca drazka 374 podpierajacego dzwignie 328 wybieracza, gdy tymczasem dzwignia 328 wybieracza jest naciskana ku dolowi w odpowiednich chwilach za pomoca jednego zderzaka lub kilku zderzaków, skojarzo¬ nych z wózkiem maszyny.W celu nastawiania maszyny za pomo¬ ca wózka w polozenie, umozliwiajace wy¬ drukowanie sumy ogólnej, zarachowanej przez dane pomocnicze urzadzenie rachu¬ jace, nalezy przesunac ku przodowi listwe przesuwna 290 (fig. 25). Powyzsza czyn¬ nosc wózek uskutecznia za pomoca dzwi¬ gni katowej 375, osadzonej obrotowo na osce 358 i wprawianej w ruch za pomoca drazka 376, przesuwanego ku dolowi za posrednictwem dzwigni 325 wybieracza.Kazdej kolumnie, w której ma byc wydru¬ kowana suma ogólna pozycyj, zarachowa¬ nych przez dane pomocnicze urzadzenie rachujace, odpowiada zderzak, przesuwa¬ jacy sie wraz z wózkiem maszyny i od¬ dzialywajacy na dzwignie 325 wybieracza.Zespól narzadów, za pomoca którego wózek nastawia maszyne w polozenie, umozliwiajace wydrukowanie sumy kilku pozycyj, zarachowanych przez dane po¬ mocnicze urzadzenie rachujace, jest podo¬ bny do zespolu, opisanego w poprzednim ustepie, i zawiera dzwignie katowa 377, osadzona obrotowo na osce 358 i porusza¬ na przez dzwignie 326 wybieracza za po¬ moca drazka 378. Zderzaki, przymocowa¬ ne do wózka maszyny w miejscach, odpo¬ wiadajacych kolumnom, w których maja byc wydrukowane sumy kilku pozycyj, za¬ rachowanych przez dane pomocnicze urza¬ dzenie rachujace, naciskaja dzwignie 326 wybieracza w odpowiednich chwilach. Po¬ niewaz listwa 290 jest przesuwana ku przodowi w razie przesuwania ku przodo¬ wi listwy przesuwnej 291, jest zatem po¬ zadane, aby dzialanie dzwigni 326 wybie¬ racza bylo wspomozone przez nacisniecie dzwigni 325 wybieracza. Jak przedstawio¬ no na fig. 25, obydwie te dzwignie 325 i 326 wybieracza sa naciskane w czasie drukowania sumy kilku pozycyj, zaracho¬ wanych przez dane pomocnicze urzadzenie rachujace.Drukowanie pewnej pozycji, bez zara¬ chowania jej przez dane pomocnicze urza¬ dzenie rachujace, osiaga sie wskutek prze¬ suniecia ku przodowi listwy 317 (fig. 25), uskuteczniane przez wózek maszyny za pomoca dzwigni katowej 379, która poru¬ sza dzwignie 327 wybieracza za pomoca drazka 380.W celu sprawdzenia prawidlowosci za¬ ksiegowania poszczególnych pozycyj danej kolumny, nalezy nastawic na klawiaturze po zaksiegowaniu pozycyj „winien" lub „ma", poprzednia sume ogólna tej kolum¬ ny, po czym nalezy maszyne uruchomic w celu odjecia poprzedniej sumy ogólnej (salda) od sumy ogólnej, otrzymanej po zaksiegowaniu. Jezeli poprzednia suma ogólna byla zestawiona prawidlowo, to po¬ zostalosc bedzie równa sumie ogólnej po¬ zycyj, zaksiegowanych w kolumnie „wi¬ nien" lub „ma". Poniewaz saldo rachunku klienta zwykle jest ujemne (saldo debeto¬ we), narzady rozrzadcze, przymocowane do wózka maszyny, umieszczone sa takv aby po nastawieniu wózka na kolumne, w której uskutecznia sie sprawdzanie prawi¬ dlowosci ksiegowania, czyli odejmowanie — 29 -poprzedniej sumy ogólnej, suma ta zosta¬ la odjeta od sumy pozycyj, zarachowa¬ nych przez glówne urzadzenie rachujace, w sposób opisany powyzej.Jezeli jednak rachunek klienta posiada na poczatku saldo kredytowe, to saldo to (wzglednie suma ogólna) jest odejmowa¬ ne, gdy jest zarachowywane na poczatku ksiegowania, wskutek czego saldo to musi byc dodane przy sprawdzaniu prawidlo* wosci ksiegowania. Poniewaz zas maszyna jest dostosowana do odejmowania przy sprawdzaniu, wiec musi byc wyposazona w zespól narzadów, umozliwiajacy doda¬ wanie poprzedniej ogólnej sumy wzglednie salda, jezeli saldo rachunku bylo kredyto* we. Zespól ten jest opisany ponizej.Liczba 381 (fig. 11) oznacza klawisz, nazwany klawiszem do sprawdzania po¬ wtórnego, czyli do sprawdzania salda kre¬ dytowego. Trzon tego klawisza opiera sie na palaku 382 wyposazonym w ramie 383, polaczone za pomoca sprezyny 384 z je¬ dnym ramieniem dzwigni dwuramiennej 385, osadzonej obrotowo na czopie 386.Drugie ramie dzwigni 385 znajduje sie przed listwa przesuwna 198 (fig- 20), któ¬ ra posluguje sie przy odejmowaniu. W ra¬ zie nacisniecia klawisza 381 i zaryglowa¬ nia go w dolnym polozeniu za pomoca ry¬ gla 109 dzwignia dwuramienna 385 unie¬ mozliwia przesuwanie ku przodowi listwy 198 za pomoca dzwigni 321 wybieracza, co mialo by miejsce, gdyby wózek byl wypo¬ sazony w zderzak, poruszajacy wzmianko¬ wana dzwignie 321. Sprezyna 387 ustawia palak 382 z powrotem w jego normalne polozenie, gdy tylko zwolniony zostanie klawisz 381.Czesto zachodzi potrzeba wydrukowa¬ nia na jednym arkuszu sumy pozycyj, za¬ rachowanych przez glówne urzadzenie ra¬ chujace maszyny, a nastepnie wydruko¬ wania tejze sumy jpo raz drugi na innym arkuszu w ciagu nastepnego z kolei dzia¬ lania rachunkowego. Takie podwójne wy¬ drukowanie nie natrafia na trudnosci, je¬ zeli suma jest saldem debetowym, ponie¬ waz zespól kólek zebatych urzadzenia glównego przesuwa sie w celu zazebienia sie z zebatkami dodajacymi. Jezeli jednak suma powyzsza jest saldem kredytowym, to nalezy przesunac zespól kólek zebatych urzadzenia glównego w celu zazebienia go z zebatkami odejmujacymi.Jak bylo wyjasnione powyzej, zespól kólek zebatych urzadzenia glównego od¬ lacza sie od zebatek przy koncu oblicza¬ nia sumy kilku pozycyj tuz po powrocie tych zebatek w ich polozenie dolne. Jezeli ta suma byla saldem kredytowym, to listwa przesuwna 198 (fig. 16) powraca w swe normalne polozenie tylne pod dzialaniem sprezyny 202, gdy tylko tarcza nieokragla 169, oddzialywajaca na krazek czopa 212, przesunie ku tylowi listwe przesuwna 208, Sprezyna 202 dazy równiez do przekreca¬ nia w kierunku dodawania wahacza 50 urzadzenia dodajacego lub odejmujacego, to jest dazy do sprzegniecia tego wahacza z czopem 53. Jezeli jednak czesciowa su¬ ma, bedaca saldem kredytowym, ma byc wydrukowana ponownie, to maszyna mu¬ sialaby wykonac ruch, przygotowujacy ,ja do wzmiankowanej czynnosci. W celu uni¬ kniecia tej koniecznosci maszyna jest wy¬ posazona w zespól narzadów, zapobiega¬ jacy odlaczaniu wahacza, 50 od czopa 54 za pomoca. sprezyny 202. Zespól ten za¬ wiera rygiel obrotowy 388 (fig. 16 i 21), osadzony obrotowo w ramie maszyny na czapie 389 i zahaczajacy sie o trzpien 390, umocowany w listwie przesuwnej 198.Sprezyna 391 dociska rygiel 388 do trzpie¬ nia 390. Na przednim koncu rygla obroto¬ wego 388 osadzona jest obrotowo zapad¬ ka 392, dociskana normalnie za pomoca sprezynki 394 do trzpienia 393, umocowa¬ nego w ryglu. W ramieniu zas 13 umoco¬ wany jest trzpien 395, wspóldzialajacy z zapadka 392.Jezeli w danej kolumnie ma byc usku- — 30 —•tecznione obliczenie i wydrukowanie cze¬ sciowej sumy, to dzialanie takie musi byc poprzedzone ruchem jalowym, wykona¬ nym jeszcze wtedy, gdy wózek byl nasta¬ wiony na kolumne poprzednia. Jezeli ze¬ spól kólek zebatych urzadzenia glównego nastawil sie na saldo kredytowe, to pod¬ czas tego ruchu jalowego listwa przesu¬ wna 198 zostaje przesunieta ku przodowi za pomoca listwy przesuwnej 208 przy czym listwa 198 zostaje nastepnie zary¬ glowana w tym przednim swym polozeniu za pomoca rygla obrotowego 388. W cia¬ gu nastepujacego zestawienia czesciowej sumy trzpien 395 odlacza rygiel obroto¬ wy 388 od listwy przesuwnej 198, lecz jest to bez znaczenia, poniewaz listwa 198 wy¬ konala juz swe czynnosci. Po obróceniu sie walu wahliwego 15 o nastepne kilka stopni tarcza nieokragla 169 umozliwia przesuniecie listwy 208 ku przodowi za pomoca sprezyny 209, wskutek czego listwa 198 zapada znowu pod rygiel obro¬ towy 388, pod którym pozostaje az do konca tego dzialania oraz przez pewien czas podczas nastepujacego ponownego drukowania wzmiankowanej sumy. Wsku¬ tek tego wahacz 50 zostaje sprzegniety z czopem 54, jak to przedstawiono na fig. 19. PL