Znane dotychczas samoczynne urzadze- znaczne niewygody wskmtek zajmowanej nia do nastawiania klocków hamulcowych, przez sprezyne duzej przestrzeni, jak rów- dzialajace w obu kierunkach, tj. zmniejsza- niez znanego ogólnie zjawiska osiadania jace zbyt duze odstepy klocków od kól, jak sprezyny, istnienie jej pociagalo za soba i powiekszajace zbyt male odstepy kloc- zawsze potrzebe stosowania przynajmniej ków posiadaly kilka zasadniczych wad, a dwóch lozysk kulkowych oponowych, w ce- mianowicie: lu wydatnego zmniejszenia momentu opo- a) Podstawowym i nieodlacznym ele- ru tarcia przy obrocie sruby regulacyjnej mentem dynamicznym byla zawsze duza i lub nakretki. silna sprezyna (lub guma), której sila b) Urzadzenia wolno nastawcze (sitop- wstepnego napiecia byla decydujaca w niowo regulujace) jak i urzadzenia szybko chwili rozpoczecia wydluzania sie urzadize- nastawcze (jednorazowo calkowicie regu- nia, w celu powiekszenia zbyt malych od- lujace (posiadaly niepotrzebnie bardzo stepów klocków hamulcowych. Pomijajac skomplikowana budowe wskutek tego, zedla zablokowania urzadzenia zawsze sto¬ sowany byl nich srubowy na specjalnym do tega celu wykonanym gwincie. c) Urzadzenie szybko- nastawcze w po¬ lozeniu zluzowanego hamulca musialo byc odblokowane, iskurtkiem czego nagla sila rozciagajaca, powstala np. przy zderzeniu przetaczanych wagonów, mogla pokonac ma/wet silna sprezyne urzadzenia wywolu¬ jac jego rozkrecenie sie i zupelnie w tym wypadku niepotrzebne powiekszenie odste¬ pu klocków* d) Wiekszosc urzadzen dla swego dzialania potrzebuje zainstalowania na pod¬ woziu wagonowym specjalnych punktów stalych, które znacznie podrazaja i .utrud¬ niaja montaz urzadzenia na wagonie.Przedstawiony wynalazek usuwa wszystkie te wady i polega na tym, ze szybko nastawcze urzadzenie do nastawia¬ nia bloków hamulcowych, rozrzadzane od wolnych konców dzwigni przycylindrowych, posiadal jako naped specjalnego ksztaltu dzwignie kolankowa, przekazujaca tulei zewnetrznej w okreslonych okresach czasu ruoh poosiowy, rozrzadzajacy bezposred¬ nio ruchy urzadzenia, oraz ze dla wyznar czenia chwili rozpoczecia wydluzenia sie urzadzenia zastosowany jest narzad cierny o scisle oznaczonym oporze momentu obro¬ towego.Walek regulacyjny ulozyskowany jest wobec tego w czesci nieruchomej zupelnie luzno iz pewnym swobodnym przesuwem Or siowym, przez co obracanie sie walka, w ce¬ lu zmniejszenia odstepu klocków, jest zu¬ pelnie latwe; poza tym dzwignia kolanko¬ wa1 blokuje urzadzenie nie tylko w poloze¬ niu czynnego hamulca, lecz równiez i w po¬ lozeniu hamulca calkowicie zluzowanego.Budowa calosci urzadzenia, po usunie¬ ciu czesci rozrzadczych srubowo obracal- nych, jest znacznie prostsza, a tym samym tanszai i pewniejsza w dzialaniu.Na zalaczonym rysunku przedstawiono przyklad wykonania1 wynalazku.Fig. i przedstawia Urzadzenie naistaw- cze, wmontowane w przekladnie hamulco¬ we w polozeniu hamulca czynnego, w wi¬ doku z góry, Ifig. 2 — zasadniczy ksztalt dzwigni kolaJnkowej w polozeniu hamulca zluzowanego, równiez w widoku z góry, fig. 3 — osiowy przekrój pionowy calego urza¬ dzenia, fig. 4 — widok zabieraka zacisko* wego z przodu, fig. 5 — odniienny zabierak zaciskowy w widoku z przodu i z boku, fig. 6 — przekrój wzdluz linii / — /na fig. 3, wreszcie fig. 7 — odmiane przekroju wzdluz linii / — /na fig. 3.Urzadzenie zawieszone jest na sworz¬ niu 5 (fig. 1) wolnego konca dzwigni przy- cylindryczniej 3. Do napedu sluzy dwu¬ dzielny drazek 6 (dlugosc drazka moze byc w pewnych granicach odrecznie zmieniana), zawieszony obrotowo na sworzniu 7 wolne¬ go konca drugiej dzwigni przycylindrowej 4. Podczas ruchu trzonu tlokowegoi 2, w cy¬ lindrze hamulcowym / osie sworzni 5 i 7 poruszaja sie po lukach proporcjonalnych w zaleznosci od stosunku ramion dzwigni przycylindrowych 3 i 4.Wzgledny ruch osi sworzni 5 i 7 prze¬ nosi drazek 6 za posrednictwem sworznia 8 na dzwignie kolankowa 9. Samo urzadze- nie zakonczone jest uchem ciegla 10 (fig. 3) z otworem //, w którym znajduje sie sworzen 5. Zmocowana na stale z uchem 10 tulejai prowadizaca 12 z kolnierzem ze¬ wnetrznym 13, zaopatrzonym w czopek 14 i rolke 15, posiada wewnatrz kolnierz 16 z powierzchnia oporowa 17 z jednej strony i z cierna powierzchnia oporowa 18 z dru¬ giej. U dolu tuleja 12 posiada podluzny kanal klinowy 19 oraz wewnatrz cierna po¬ wierzchnie cylindryczna 20.Walek regulacyjny 21 z gwintem mie- samohamownym 22 zaopatrzony jest na jed¬ nym koncu w lozysko kulkowe 23, zamo¬ cowane nakretka 24, ma drugim zas posia¬ da czesc walcowa 25 z rowkiem 26 (fig. 6) oraz kolnierz 27 z cierna powierzchnia opo¬ rowa 28, przeciwlegla ciernej powierzchni - 2 —oporowej 18 tulei 12. Miedzy powierzchnia¬ mi 18 i 28 zachowany jest odstep 62.Poza tym na walku 21 zamocowane jest na stale miedzy wystepem pierscieniowym 29 i nakretka 30 lozysko kulkowe promie¬ niowe 31, tworzace w danym wypadku dwustronne lozysko oporowe. Walek 21 gwintem 22 wkrecal sie lub wykreca z nie- obrotowej nakretki! 32, która przedluzeniem rurowym 33 z zewnetrzna powierzchnia cierna 34 polaczona jest na stale z drugim uchem ciegla: 35. Rura przesuwna 36 obej¬ muje jednym koncem tuleje prowadzaca 12 i posiada u góry czopiek 37, a u dolu klinik 38.Wewnatrz rury przesuwnej 36 znajdu¬ je sie wystep pierscieniowy 39 z powierzch¬ nia oporowa 40, naj której moze sie opierac lozysko kulkowe 31 (odlegle przy odhanioi- waniu od powierzchni 40 o wielkosc 61).Drugi koniec rury 36 ma stozkowe zwe¬ zenie 41 z cierna powierzchnia stozkowa 42 i zamocowanym za posrednictwem gwin¬ tu lub przez spawanie kolnierzem 43. Na ciernej powierzchni cylindrycznej 34 rury 33 miedzy kolnierzem 43 i cierna powierz¬ chnia stozkowa 42 rury 36 zaciska sie spre¬ zyscie zabierak 44 (fig. 4), wykonany jako nie pelny pierscien z drutu okraglego sta¬ lowego, którego srednica; wewnetrzna w stanie wolnym jest mniejsza od zewnetrz¬ nej srednicy rury 33.Inna postac wykonania zabierakal przed¬ stawiono na fig. 5; mianowicie zabierak 45 posiada zmienna grubosc scianki (najwiek¬ sza w srodku) w tym celu, aby nacisk jed¬ nostkowy jego wewnetrznej powierzchni ciernej 46 ma zewnetrzna powierzchnie cier¬ na 34 rury 33 byl prawie jednakowy na calym obwodzie wskutek dostosowania grubosci pierscienia do wielkosci momentu gnacego w danym przekroju.W stanie wolnym srednica: wewnetrzna zabieraka 45 jest równiez mniejsza od sred¬ nicy zewnetrznej rury 33, aby po nasadze¬ niu zaineraka 45 na rurze 36 jego siprezy- ste rozgiecie wywolalo okreslony staly do¬ cisk na powierzchni rury 36.Naturalnie mozliwe jest wykonalnie za- bieraka zaciskowego odwrotne (przy od^o- wiednim uksztaltowaniu rury 33 i 36), to znaczy takie, aby jego zewnetrzna srednica byla w stanie wolnym wieksza od wewnetrz¬ nej srednicy rury 33, zasadniczo jednak wazne jest tof ze zabierak, uksztaltowany jako pierscien o grubosci scianki równej lub zmiennej, sila wlasnej sprezystosci do¬ ciska sie do odpowiedniej zewnetrznej lub wewnetrznej powierzchni cylindrycznej walka lub rury.Na wewnetrznej ciernej powierzchni cy¬ lindrycznej 20 tulei 12 znajduje sie narzad cierny 47 z noskiem 48, wchodzacym w ro¬ wek 26 walka 21 (fig. 6). Narzad cierny 47 w stanie wolnym posiada zewnetrzna srednice nieco wieksza od wewnetrznej srednicy tulei 12, wskutek czego podbbnie, lecz odwrotnie jak zabierak zaciskowy 44, naciska sprezyscie na cierna powierzchnie cylindryczna 20 tulei 12 i podczasi obraca¬ nia sie walka 21 stwarza okreslony moment oporu tarcia.Moment oporu tarcia jest jednak zalez¬ ny od kierunku obrotu walka 21, gdyz przy obrocie walka 21 w kierunku -strzalki 63 (fig. 6) opór tarcia narzadu ciernego 47 wzrasta,, natomiast podczas obrotu walka 21 w kierunku przeciwnym boczna krawedz rowka 26, pociagajac zia nosek 48, dazy jak¬ by do zwiniecia narzadu ciernego 47, przez co opór jego tarcia znacznie maleje. W ce¬ lu osiagniecia bardzo duzego zmniejszenia oporu tarcia, narzad cierny 47 zamiast jed¬ nego zwoju, jak pokazano na fig. 3, moze posiadac kilka (jeden obok drugiego) zwo¬ jów spiralnych. Mozna równiez umozliwic zupelnie swobodny obrót walka 21 w jed¬ nym kierunku za pomoca zapadki (fig. 7).Tutaj narzad cierny 49 z dwoma noska¬ mi 50, o które zaczepia wystep 51 walka 21, stwarza rówtny opór tarcia w obu kie¬ runkach. Rozpiera sie on jednak wewnatrz — 3 —specjalnie dodanego kólka zapadkowego 52, którego obrót umozliwiony jest tylko w jednym kierunku wskutek dzialania zapad¬ ki 53, osadzonej na sworzniu 54, umocowa¬ nym w dowolny sposób w tulei 12.Istoty wynalazku nie zmienia odwróce¬ nie dzialania narzadu ciernego tak, aby na¬ rzad ten zaciskal sie sprezyscie na cylin¬ drycznej czesci walka 21, a jego nosek u- nieruchoimiony byl w tulei 12.Waznie zasadniczo jest uksztaltowanie narzadu ciernego takie, zeby moment opo¬ ru jego tarcia, przy obracaniu walka re¬ gulacyjnego 21 w jednym kierunku, posia¬ dal pewna okreslona wielkosc, a pnzy obra¬ caniu walka 21 w kierunku przeciwnym moment oporu tarcia znikal calkowicie lub byl znikomo maly.Do przekazywania ruchu rurze prze¬ suwnej 36 sluzy dzwignia kolankowa 9 (fig. 2), obracahiai na czopku 37 tejze rury 36.Dzwignia kolankowa 9, polaczona przegu¬ bowo sworzniem 8, za posrednictwem dwu¬ dzielnego drazka 6, ze sworzniem 7 wolne¬ go konca dzwigni przycylindirowej 4, po¬ siada wykrój 55 w ksztalcie krzywej, skla¬ dajacej sie z odcinka prostego 56, lezace¬ go w kierunku promienia, przechodzacego przez os czopka 37, oraz z odcinka lukowe¬ go 57, zatoczonego promieniem ze srodka znajdujacego sie w poblizu osi lub w sa¬ mej osi czopka; 37.W wykrój 55 dzwigni kolankowej 9 wstawiona jest rolka 15, obracalna dooko¬ la osi czopka 14 na tulei 12, wobec czego podczas zblizania sie do siebie sworzni 5 i 7 dzwigni przycylindlrowych 3 i 4 i odpo¬ wiednim ruchu wzglednym sworznia 8 dzwignia 9 przechyli sie na prawoi, az db polozenia, w którym os wykroju 56 zrówna sie z kierunkiem osi rury 36. Od tegói mo¬ mentu ustamie obrót dzwigni 9, a rozpocz¬ nie sie przesuw rury 36 i powiekszanie sie odleglosci miedzy czopkami 14 i 37 w miar re zblizania sie do siebie sworzni 5 i 7 dzwigni przycylindrowych 3 i 4.Podczas przetaczania sie rolki 15 w od¬ cinku lukowym wykroju 57 odleglosc mie¬ dzy czopkami 14 i 37 bedzie stala, gdty luk wykroju 57 zatoczony jest ze srodka czop¬ ka 37 lub tez odleglosc tai bedzie powoli sie zmniejszac lub zwiekszac, gdy luk zatoczo¬ ny jest mimosrodowo wzgledem osi czopka 37. Wykrój 55 dzwigni 9 moze posiadac w przeciwnym koncu drugi odcinek lukowy 60 (linia kreskowana) w tym celu, dby przez powtórne wstrzymanie ruchu czop¬ ka 37 ograniczyc calkowity przesuw ru¬ ry 36.Ma to szczególne znaczenie wówczas, gdy mozliwe maksymalne zblizenie sie sworzni 5 i 7 dzwigni przycylindrowych 3 i 4 moze byc bardzoi znaczne.Z powyzszego widac, ze w zaleznosci od ksztaltu wykroju 55 wzgledny ruch poste¬ powy sworzni 5 i 7 dzwigni przycylindro¬ wych 3 i 4 mozna przekazywac na rure 36 bezposrednioi lub w dowolnych okresach dzialania] zwalniac go, albo wstrzymywac, a nawet nadawac mu przeciwny kierunek.Dla jasnosci opisu wykonania, i dziala¬ nia1 wynalazku przyjeto tylko jedna dzwig¬ nie 9, lecz, naturalnie, w razie potrzeby mozna stosowac z powodzeniem d^wie dzwignie symetryczne, jedna u dolu, a druga u góry ze wspólnym drazkiem nape¬ dowym 6 i wspólnym sworzniem laczacym 8, co jedbak nie zmienia wcale istoty sa¬ mego wynalazku.Urzadzenie to dziala w sposób naste¬ pujacy.W okresie hamowania, wstepny naciag hamulca, potrzebny dla przyblizenia kloc¬ ków hamulcowych do kól, przesuwa! wa¬ lek 21 razem z lozyskiem 31 w lewoi w sto¬ sunku do ucha 10 na odleglosc 62 az do o- parcia sie ciernej powierzchni oporowej 28 kolnierza 27 o cierna powierzchnie oporowa 18 wystepu 16 tulei 12; w ten sposób wa¬ lek 21 samoczynnie sie blokuje. Wystepu¬ jacy jednoczesnie ruch zblizania sie wol¬ nych konców dzwigni 3 i 4- przenosi sie za — 4 —posrednictwem drazka! 6 na dzwignie ko¬ lankowa 9 i powoduje jej obrót okolo osi czopka 37, wskutek którego zmniejsza sie odleglosc miedzy czopkami 14 i 37, o ile luk wykroju jest mimosrodowy, czyli ze cala rura 36 przesuwa sie w prawo w sto¬ sunku dlo ucha ciegla 10.Tym siaimym powierzchnia oporowa 40 wystepu pierscieniowego 39 rury 36 zbliza. sie do lozyska kulkowego 31 i w pewnej o- kreslomej chwili zetknie sie z nim, a nastep¬ nie przesunie go razem z walkiem 21 w pra¬ wo, tak ze miedizy cierna powierzchnia o- porowa 18 tulei 12 i cierna powierzchnia oporowa 28 kolnierza 27 ponownie stworzy sie pewien odstep.W tym polozeniu urzadzenia w wypad¬ ku, gdy luz miedzy klockiem hamulcowym a kolem jest mniejszy od normalnego, zwiekszony naciag hamujacy ciegla po zetknieciu sie klocków z kolami wywoluje na zwojach gwintu niesamohamownego 22 zwiekszony moment obrotowy, który poko¬ nywa moment oporu1 narzadu ciemegoi 47 i wywoluje obrót walka 21, tj. wykreca¬ nie z nakretki 32. Obrót walka 21 trwa db czasu powiekszenia sie luzu do jego nor¬ malnej (pozadanej) wielkosci, tj. db chwili, kiedy obrót dzwigni kolankowej 9 bedzie tak duzy, ze rolka 15 wejdzie w odcinek prosty 56 wykroju 55 i w ten sposób umoz¬ liwi przesuniecie rury 36 z czopkiem 37 w lewo razem z walkiem 21 do ponownego od¬ parcia sie jego ciernej powierzchni oporo¬ wej 28 o cierna powierzchnie oporowa 18 tulei 12, powodujac zablokowanie obrotu walka 21 .Zablokowanie obrotu walka 21 powodu- je, ze urzadzenie zdolne jest przenosic cal¬ kowita sile hamowania tak, jak zwykle cieglo sztywne.Podczas wykrecania, sie walka 21 z na¬ kretki 32 i powiekszania w ten sposób czyn¬ nej dlugosci ciegla hamulcowego usuwajaca sie w lewo rura 33 nakretki 32 dazy db przesuniecia izabietraka 44 lub 45 równiez w lewo, jednak zostaje on powstrzymany wskutek nacisku powierzchni stozkowej 42 rury 36 na zabierak 44 lub 45.Podczas odlhiamiowania dzwignia kolan¬ kowa 9 powraca db swego polozenia pier¬ wotnego, przy czym walek 21 przesuwa sie w prawo na wielkosc odstepu 62 bez zad¬ nego obrotu regulacyjnego.W wypadku, gdy luz miedzy klockiem a kolem jest normalny, zetkniecie sie kloc¬ ków z kolami nastepuje w chwili wchodze¬ nia rolki 15 w odcinek prosty wykroju 56 dzwigni 9, tj. w tej chwili, gdy przez do»- tkniecie sie ciernej powierzchni oporowej 28 walka 21 doi ciernej powierzchni oporo¬ wej 18 tulei 12 walek 21 zostaje zabloko¬ wany.Tu równiez, jak w wypadku pierwszym (przy zbyt malym luzie), podczas odhamo- waniia walek 21 nie wykonuje obrotu re¬ gulacyjnego.W wypadku, gdy luz miedzy klockiem a kolem jest wiekszy od normalnego, prze¬ bieg blokowania walka 21 jest taki sam (jak i przy luzie normalnym), ale dialszy ruch sworznia 8, po wejsciu rolki 15 w od¬ cinek prosty wykroju 56 dzwigni, 9, prze¬ kazywany jest w calosci za posrednictwem czopka 37 rurze 36, która kolnierzem 43 przesuwa zabierak 44 wzgledem rury 33 na wielkosc odpowiadajaca nadwyzce luzu miedzy klockiem a kolem.Podczas odhamowania urzadzenie na¬ dawcze, zastepujace jedno z ciegiel hamul¬ cowych, wskutek dzialania istniejacej w kazdym ukladzie hamulcowym sprezyny 64, cofajacej caly uklad hamulcowy do po¬ lozenia wyjsciowego, przenosi pewna sile sciskajaca, wskutek czego walek 21 wraz, z lozyskiem 31 przesuwa sie w prawo na wielkosc luzu 62 i w ten sposób sam sie odblokowuje.Rura 36 podczas ruchu powrotnego na¬ ciska powierzchnia stozkowa 42 na zabie¬ rak 44 i z sila zwiekszonego oporu tarcia pociaga za soba rure 33 nakretki 32. — 5 —Nacisk nakretki 32 na zwoje niesatmo- hamownego gwintu 22, walka 21 wywoluje jego obrót (wkrecanie sie), gdyz narzad cierny 47 przeciwstawia w tym kierunku ob¬ rotu tylko minimalny moment oporu tarcia.Przy wykonaniu urzadzenia wedlug fig. 7 obrót walka 21 razem z narzadem cier¬ nym 49 i kólkiem zapadkowym 52 jest zu^ pelnie wolny, poniewaz zapadka 53 nie przeciwdziala temu obrotowi.Wkrecanie sie walka 21 trwa do czasu przesuniecia sile rury 36 do pierwotnego polozenia:, a uzyskane w ten sposób skró¬ cenia ciegla pokrywa calkowita nadwyzke normalnego luzu.Koncowy ruch powrotny sworznia 8, podczas którego rolka 15 przechodzi w od¬ cinku lukowym 57 wykroju dzwigni 9, po¬ woduje miale przesuniecie sie rury 36 z powrotem w lewo tak, aby przy nieprze¬ widzianym naciagu ciegla (zderzeniu sie wagonów przy przetaczaniu) walek 21 mógl sie samoczynnie zablokowac przez zatknie¬ cie sie jego powierzchni ciernej 28 z cierna powierzchnia oporowa 18 tulei 12.Celem nastawienia urzadzenia na utrzy¬ mywanie dowolnego luzu normalnego, na¬ lezy skrócic lub wydluzyc w znany sposób odrecznie sztywny drazek 6, przez co zwiekszy sie lub zmniejszy potrzebna dro¬ ga sworznia 8 dla obrócenia dzwigni 9 do polozenia, w którym nastepuje wtórne za¬ blokowanie walka 21.Opisane tu urzadzenie zdolne jest na¬ tychmiast, tj. podczas jednego hamowania doprowadzic najbardziej rozregulowane odstepy klocków hamulcowych do wielko¬ sci normalnej; stosowane moze byc wiec równiez do zmianych hamulców o zmien¬ nej przekladni, dostosowanej do zmiany obciazenia wagonu.W tym ukladzie skok tloka zmienialby sie proporcjonalnie do wielkosci wlaczonej przekladni. W celu zachowania1 przy zmien¬ nej przekladni stalego skoku tloka, naj¬ bardziej wskazane jest stosowanie opisane¬ go urzadzenia do zmiennej przekladni z samoczynnym wyrównaniem skoku tloka, w których ruch trzonu tlokowego, potrzeb¬ ny dla dosuniecia klocków do kól, przetaor szony jest zawsze przez wiekszy stosunek przekladni, a tylko dalszy wzrost sily ha¬ mowania) przenosi sie na klocki przez te przekladnie, która w danej chwili jest wla¬ czona. PL