Wynalazek dotyczy nowego ukladu po¬ laczen nadajnika radiotelegraficznego.W nadajnikach radiotelegraficzmych du¬ zej mocy, zawierajacych generatory, lub wzmacniacze lampowe, powstaje zagadnie¬ nie odciazenia kontaktów klucza lub prze¬ kaznika manipulacyjnego, to jest zastoso¬ wania takiego ukladu polaczen, przy któ¬ rym prad, plynacy przez kontakt klucza wzglednie przekaznika, ma wartosc jak najmniejsza, najlepiej równa zeru. Odcia¬ zenie kontaktu manipulacyjnego zapobiega zuzywaniu sie powierzchni stykowych oraz przepieciom, powstajacym przy przerywa¬ niu duzego pradu manipulacyjnego, co z kolei pozwala na znaczna szybkosc tele¬ grafowania. Z drugiej strony z manipula¬ cja przy duzej mocy zwiazane jest zagad¬ nienie zapobiegania wahaniom napiecia zasilajacego, które moga sie odbijac nai na¬ pieciach zarzenia i siatek w przypadku, gdy napiecia te sa czerpane z tego saniego zródla pierwotnego, które zasila obwody manipulowane.W celu odciazenia kontaktu mainipula- cyjnego stosuje sie lampe manipulacyjna, a w celu zapobiezenia wahaniom napiecia zasilajacego — lampe kompensacyjna; jed¬ na i druga jest rozrzadzana kluczem lub przekaznikiem manipulacyjnym, a powodu- *) Wlascicielka patentu oswiadczyla, ze wynalazca jest inz. Juliusz Jan Marian Hupert.je manipulacje nadajnika wzglednie kom¬ pensacje wahan poboru pradu ze zródla zasilajacego przez wlaczanie na czas przerw w nadawaniu równowaznych opor¬ ników, obciazajacych zródlo zasilajace, zwanych opornikami albsorbcyjnymi.Fig, 1 przedstawia znany uklad pola¬ czen generatora lampowego, w którym ma¬ nipulacja siatkowa polega na zwieraniu za¬ cisków x, y za pomoca zespolu manipula¬ cyjnego, np. przedstawionego na fig. 2, przylaczonego do zacisków x, y generatora.Manipulowanie generatora polega na zamy¬ kaniu klucza manipulacyjnego K, polaczo¬ nego w tym przypadku w szereg z oporni¬ kiem R. Przy generatorze wiekszej mocy mozna zastosowac zespól manipulacyjny wedlug fig. 3, zawierajacy lampe manipula¬ cyjna Af, rozrzadizana kluczem manipula¬ cyjnym K za pomoca baterii Bs.W nadajniku duzej mocy, zwlaszcza zawierajacym ponadto lampe kompensa¬ cyjna, sama lampa manipulacyjna, jak na fig. 3, moze nie wystarczyc do skutecznego odciazenia kontaktu manipulacyjnego. Sto¬ suje isie wówczas dodatkowo lampe roz- rzadcza, rozrzadizana kluczem manipula¬ cyjnym, a rozrzadzajaca lampa manipula¬ cyjna, kompensacyjna albo jedna i druga.Fig. 4 przedstawia taki zespól manipula¬ cyjny, w którym lampa rozrzadcza S, roz- rzadzana kluczem manipulacyjnym K za pomoca baterii Bs, rozrzadza lampa mani¬ pulacyjna M, manipulujaca generator (fig. 1), do którego zacisków x, y zespól manipu¬ lacyjny jest przylaczony. Lampa rozrzad- cm moze rozrzadzac kilka lamp manipula¬ cyjnych, kompensacyjnych albo jednych i drugich, nalezacych do tego -samego nadaj¬ nika, jezeli nadajnik zawiera wiecej niz jedna lampe manipulacyjna lub kompensa¬ cyjna, albo tez do kilku nadajników, pra¬ cujacych równolegle przy tej samej lub przy róznej czestotliwosci.Dzialanie zespolu manipulacyjnego we¬ dlug fig. 4 jest nastepujace. Gdy klucz ma¬ nipulacyjny K jest w spoczynku, tj. w po¬ lozeniu przedstawionym na rysunku, bate¬ ria Bs nadaje siatce lampy rozrzadczej S potencjal dodatni; dzieki temu prad z. bie¬ guna dodatniego + zródla zasilajacego, do którego biegunów jest przylaczony dziel¬ nik napiecia P, plynie przez lampe roz- rzadcza S do bieguna ujemnego —. Siatka lampy manipulacyjnej Af, polaczona opor¬ nikiem R z biegunem dodatnim +, a przez lampe S z biegunem ujemnym —, ma po¬ tencjal ujemny wzgledem katody lampy manipulacyjnej Af, przylaczonej do po¬ sredniego punktu dzielnika napiecia P, po¬ niewaz opornosc dla pradu stalego lampy rozrzadczej S jest w tym stanie mala w po¬ równaniu z opornoscia opornika R; dzieki temu opornosc dla pradu stalego lampy manipulacyjnej Af, stanowiaca opornosc miedzy zaciskami x, y generatora wedlug fig. 1, jest bardzo duza i generator sie nie wzbudza. Po nacisnieciu klucza manipu¬ lacyjnego K bateria Bs nadaje siatce lam¬ py rozrzadczej S potencjal ujemny, opor¬ nosc dla pradu stalego lampy rozrzadczej S staje sie duza, siatka lampy manipulacyj¬ nej M otrzymuje przez opornik R poten¬ cjal dodatni wzgledem katody lampy ma¬ nipulacyjnej M; dzieki temu opornosc dla pradu stalego lampy manipulacyjnej M staje sie mala, zaciski x, y generatora zo¬ staja polaczone przez mala opornosc, gene¬ rator wzbudza sie i wytwarza drgania.Prad anodowy lampy rozrzadczej 5 mu¬ si byc znacznie wiekszy od pradu siatkowe¬ go lampy manipulacyjnej M, w przypadku zas lampy rozrzadczej, rozrzadzajacej wieksza liczbe lamp, prad anodowy lampy rozrzadczej musi byc znacznie wiekszy od sumy pradów siatkowych lamp rozrzadza¬ nych; przy kluczu bowiem manipulacyj¬ nym K w polozeniu spoczynku, gdy plynie prad anodowy lampy rozrzadczej S, a nie ma plynac prad siartkowy lampy manipula¬ cyjnej Af, potencjal punktu a ma byc u- jemny wzgledem katody lampy manipula-cyjnej Af, przy kluczu zas manipulacyjnym K nacisnietym, gdy nie plynie prad anodo¬ wy lampy rozrzadczej S, a ma plynac prad siatkowy lampy manipulacyjnej Af, poten¬ cjal punktu a ma byc dodatni wzgledem katody lampy manipulacyjnej Af; w pier¬ wszym zatem przypadku spadek napiecia na oporniku R od pradu amodowego lampy rozrzadczej S musi byc wiekszy niz w dru¬ gim przypadku spadek napiecia na tym sa¬ mym oporniku od pradlu siatkowego lampy manipulacyjnej Af.Fig. 5 przedstawia przyklad ukladu po¬ laczen zespolu manipulacyjnego nadajnika wedlug wynalazku. Dzialanie zespolu ma¬ nipulacyjnego wedlug wynalazku jest na¬ stepujace. Gdy klucz manipulacyjny K jest w spoczynku, tj. w polozeniu przedstawio¬ nym na rysunku, bateria Bs nadaje siatce lampy rozrzadczej S potencjal ujemny, dzieki czemu opornosc dla pradu stalego lampy S jest duza. Siatka lampy manipula¬ cyjnej M, polaczona opornikiem R z biegu¬ nem ujemnym — zródla zasilajacego, do którego biegunów jest przylaczony dzielnik napiecia P, otrzymuje wówczas przez ten opornik potencjal ujemny wzgledem kato¬ dy lampy manipulacyjnej Af, przylaczonej do posredniego punktu dzielnika napiecia P. Dzieki temu opornosc dla pradu stalego lampy manipulacyjnej M, stanowiaca o- pornosc miedzy zaciskami x, y generatora wedlug fig. 1, jest duza i generator sie nie wzbudza. Po nacisnieciu klucza manipula¬ cyjnego K bateria Bs nadaje siatce lampy rozrzadczej S potencjal dodatni, opornosc dla pradu stalego lampy rozrzadczej S sta¬ je sie mala i siatka lampy manipulacyjnej Af otrzymuje przez lampe rozrzadcza S potencjal dodatni wzgledem katody lampy manipulacyjnej Af. Dzieki temu opornosc dla pradu stalego lampy manipulacyjnej Af staje sie mala, zaciski x, y generatora zo¬ staja polaczone przez mala opornosc, ge¬ nerator wzbudza sie i wytwarza drgania.W przypadku lampy rozrzadczej, roz¬ rzadzajacej wieksza liczbe lamp, moze zajsc potrzeba ustalenia dla siatek poszcze¬ gólnych lamp rozrzadzanych, gdy plynie przez nie prad siaitkowy, wzgledem ich ka¬ tod potencjalów róznych. W tym celu ka¬ tody poszczególnych lamp rozrzadzanych przylacza sie do róznych punktów posred¬ nich dzielnika napiecia Pt albo miedzy siat¬ ki tych lamp a katode lampy rozrzadczej wlacza sie odpowiednie oporniki.Opornik R, którego zadaniem jest jedy¬ nie ustalenie potencjalu siatki lampy ma¬ nipulacyjnej Af w czasie przerwy nadawa¬ nia, gdy nie plynie ani prad siatkowy lam¬ py rozrzadczej S, ani prad siatkowy lampy modulacyjnej Af, moze miec opornosc bar¬ dzo duza, tak ze prad przezen plynacy ma wartosc znikoma. Opornik ten mozna w ogóle pominac, tak samo dzielnik napie¬ cia P; ujemny biegun — zródla zasilajace¬ go wówczas jest polaczony tylko z zaci¬ skiem y, a siatka lampy manipulacyjnej Af — tylko z katoda lampy rozrzadczej S; od- powiada to nieskonczenie wielkiej opor¬ nosci opornika R. Prad anodowy lampy rozrzadczej S jest równy pradowi siatko¬ wemu lampy manipulacyjnej Af, w przy¬ padku zas lampy fózrzadczej, rozrzadza¬ jacej wieksza liczbe lamp, prad anodowy lampy rozrzadczej jest równy sumie pra¬ dów siatkowych lamp rozrzadzanydi. Dzie¬ ki temu lampe rozrzadcza trzeba obliczac tylko na prad anodowy, równy pradowi siatkowemu lampy rozrzadzanej wzglednie sumie pradów siatkowych lamp rozrza¬ dzanych; lampa ta moze wiec byc znacznie mniejsza, a zatem tansza od lampy roz¬ rzadczej zespolu manipulacyjnego wedlug Kg. 4.Zespól manipulacyjny nadajnika wedlug wynalazku mozna zastosowac do rozrza¬ dzania lamp manipulacyjnych, wlaczonych w obwód siatkowy, anodowy lub inny na¬ dajnika, zaleznie od zastosowanego sposo¬ bu manipulacji, do rozrzadzania lamp kom¬ pensacyjnych albo do rozrzadzania jednych — 3 —i drugich badz w generatorze, badz we wzmacniaczu, badz i w generatorze i we wzmacniaczu.Fig. 6 przedstawia przyklad ukladu po¬ laczen manipulowanego i kompensowanego wzmacniacza nadajnika lampowego wedlug wynalazku.Drgania, wytworzone przez generator, nie przedstawiony na rysunku, a przylaczo¬ ny do' zacisków Z19 Z2 za posrednictwem cewki L i obwodu strojonego a, moduluja potencjal siatki lampy 4, której poczatko¬ we napiecie siatkowe wytwarza zródlo przylaczone db zacisku —Sr. Drgania, wzmocnione przez lampe 4, za posredni¬ ctwem obwodu strojonego 6 w jej obwodzie anodowym i obwodu strojonego c w obwo¬ dzie siatkowym lampy 5, moduluja poten¬ cjal siatki lampy 5, której poczatkowe napiecie siatkowe wytwarza zródlo przyla¬ czone do zacisku —S2. Nastepnie przez dalszy czlon wzmacniacza wejsciowego / drgania przenosza sie na siatke lampy 6 wzmacniacza posredniego, przez obwody strojone d9 e dio lampy 7, przez dalszy czlon wzmacniacza posredniego // na siatke lampy 8 wzmacniacza koncowe¬ go, a z' obwodu strojonego / w obwo¬ dzie anodowym lampy 8 na cewke ante¬ nowa LA.Poczatkowe napiecie siatkowe lampy 7 wytwarza zródlo przylaczone do zacisku —SS1 a poczatkowe napiecia siatkowe lamp 6, 8 oraz lamp czlonów /, // — zródla za¬ warte w czlonach /, //. Napiecie anodowe lamp 4, 6 wytwarza zródlo przylaczone dó zacisku -\-A19 napiecie anodowe lampy 8 — zródlo przylaczone do zacisku +A2, a na¬ piecia anodbwe lamp 5, 7 oraz lamp czlo¬ nów /, // — zródla przylaczone do zaci¬ sków +AI9 +AH. Ujemne bieguny zródel anodowych i dbdatnie bieguny zródel siat¬ kowych sa ze soba polaczone i uziemione.Napiecie anodbwe lampy 1 i siatkowe lamp 2, 3 wytwarza zródlo przylaczone do zaci¬ sków —M19 +M19 a napiecie siatkowe lam¬ py 1 — zródlo przylaczone do zacisków —M29 +M2. ' Lampa / jest lampa rozrzadcza nadaj¬ nika i jest rozrzadzana napieciem zródla, przylaczonego do zacisków —M2, +Af2, za pomoca klucza manipulacyjnego K. Lampa 2 jest lampa manipulacyjna dla lampy 49 przy czym warunki manipulacji sa dobrane tak, by calkowite obciazenie zródla, przy¬ laczonego do zacisku -\-A19 bylo niezmien¬ ne. Lampa 3 jest lampa kompensacyjna dla zródla przylaczonego db zacisku +A2.Zródla przylaczone do zacisków +A7, IT nie maja kompensacji.Dzialanie wzmacniacza jest nastepu¬ jace. Gdy klucz manipulacyjny K jest w spoczynku, zródlo przylaczone do zaci¬ sków —Af2, +Af2, na które jest tez zala¬ czony dzielnik napiecia PM, nadaje siatce lampy rozrzadczej / potencjal dodatni wzgledem tej katody, polaczonej z punktem posrednim .dzielnika napiecia Pm. Przez lampe rozrzadcza 1 plynie wiec prad ze zródla, przylaczonego do zacisków —M19 +Aflf na które jest tez zalaczony dzielnik napiecia P9 w obwodzie Ol: zacisk + Mv z anody do katody lampy rozrzadczej 19 punkt m, nastepnie przez opornik R4 z siat¬ ki do katody lampy mataipulacyjnej 2 i ró¬ wnolegle z siatki db katody lampy kompen¬ sacyjnej 3, po czym ziemia, galaz Pa dziel¬ nika napiecia P, zacisk —Mx; ponadto punkt m jest polaczony opornikiem Rt o dti- zej opornosci z zaciskiem —'Afx; przez o- pornik R1 plynie prad bardzo maly. Dzieki zamknieciu obwodii Ol potencjal punktu m, a zatem siatki lampy manipulacyjnej 2 i siatki lampy kompensacyjnej 3, wzgledem ich katod jest dodatni, tak ze przez; te lam¬ py plynie prad anodowy ze zródel przy¬ laczonych do zacisków JrA1 i -\-A2 w ob¬ wodach 02 i 03. Obwód 02: zacisk +A19 opornik R3, z anody do katody lampy ma¬ nipulacyjnej 2, ziemia. Obwód 03: zacisk + A29 opornik R6f z anody do katody lam¬ py kompensacyjnej 3, ziemia. — 4 —Opornik Rs i lampa 2 sa dobrane tak; ze prad w obwodzie 02 jest równy sumie skla¬ dowych stalych pradu anodowego lamp 49 6, pracujacych w klasie B lub C, przy wzmacnianiu drgan generatora. Opornik R4 sluzy db ustalenia odpowiedniego poten- cjalu siatki lampy manipulacyjnej 2. O- pornik R5 i lampa kompensacyjna 3 sa do¬ brane tak, ze prad w obwodzie 03 równa sie skladowej stalej pradti anodowego lam¬ py 8, pracujacej w klasie B lub Cf przy wzmacnianiu drgan generatora. Wobec tego w czasie, gdy klucz manipulacyjny K jest w spoczynku, napiecie anodowe lampy 4 jest znizone niemal do zera, siatki dalszych lamp wzmacniacza nie otrzymuja drgan i antena nie promieniuje. Natomiast zródla zasilajace sa obciazone pradem, plynacym przez oporniki absorbcyjnei R3, R5.Gdy klucz manipulacyjny K jest naci¬ sniety, zródlo przylaczone do zacisków — M2, + M2, na które jest tez zalaczony dzielnik napiecia Pm, nadaje przez opor¬ nik R2 siatce lampy rozrzadczej / poten¬ cjal ujemny wzgledem katody lampy 1, po¬ laczonej z putnktem posrednim dzielnika napiecia Pm; prad w obwodzie Ol nie ply¬ nie, punkt m, polaczony opornikiem i?x z zaciskiem —Mlt uzyskuje potencjal ujem¬ ny wzgledem ziemi a siatki lamp 2, 3 — potencjal ujemny wzgledem ich katod. W obwodach 02, 03 prad nie plynie, napiecie anodowe lampy 4 jest równe napieciu zró¬ dla przylaczonego do zacisku +Alf siatki dalszych lamp wzmacniacza otrzymuja drgania z generatora przez obwód strojony b w obwodzie anodowym lampy 4, antena promieniuje. Zródlo przylaczone db zaci¬ sku +AX jest obciazone suma pradów ano¬ dowych lamp 4 i 6, a zródlo przylaczone do zacisku + A2 jest obciazone pradem a- nodbwym lampy 8.Odpowiednie potencjaly siatkowe lamp rozrzadzanych mozna ustalic przez przyla¬ czenie ich katod db punktów posrednich dzielnika napiecia P, a nie do ziemi jak na fig. 6. W przypadku wiekszej liczby lamp kompensacyjnych i manipulacyjnych o róz¬ nej mocy, wymagajacych róznych poten¬ cjalów siatkowych, potencjaly siatkowe tych lamp mozna ustalic przez wlaczenie miedzy ich siatki a katode lampy rozrzad- czej odpowiednio dobranych oporników, podobnie do opornika R4 przylaczonego do siatki lampy 2, lub przez przylaczenie ich katod do odpowiednich punktów posred¬ nich dzielnika napiecia P.W ten sposób obciazenie zródel zasila¬ jacych jest stale a ich napiecie nie ulega wahaniom. Ma to szczególne znaczenie, gdy zródel tych nie mozna odciazac calkowicie, jak -nip. prostowników rteciowych, a pobór mocy lamp wzmacniacza jest duzy. Poza tym calkowita lub chocby czesciowa kom¬ pensacja] zródel zasilajacych zmniejsza mozliwosc wystepowania przepiec, szcze¬ gólnie niebezpiecznych dla lamp wzmac¬ niacza i dla samych zródel a w przypadku prostowników — dla zasilajacych je trans¬ formatorów. PL