W lozyskach do czopów korbowych i innych konieczne jest stosowanie urzadzen nastawczych w celu usuwania luzu w lozy¬ sku i moznosci dociagania panewek w mia¬ re ich zuzycia.Znane jest stosowanie do tego celu sa¬ moczynnych urzadzen dociagowych. Samo¬ czynne dociaganie w tych znanych urza¬ dzeniach uskuteczniaja najczesciej uprzed¬ nio napiete sprezyste narzady posrednie, które opieraja sie na grzbiecie jednej lub obu panewek lozyskowych i przytrzymuja sprezyscie. Zwlaszcza w lozyskach z kli¬ nem dociagowym znane jest stosowanie u- przednio naprezonych narzadów sprezy¬ stych, które dzialaja samoczynnie na klin, powodujac staly jego przesuw odpowied¬ nio do zuzycia panewki. Znane dotychczas urzadzenia, w których sprezysty narzad dociagowy jest umieszczony pomiedzy pa¬ newkami i glowica korbowodu, posiadaja te wade, ze narzad sprezysty jest naprezany i rozprezany w takt zmiany suwu i w ten sposób jest narazony na bardzo wielkie na¬ prezenie sprezyste, zwlaszcza w szybkoob¬ rotowych napedach korbowych. Narzady sprezyste ulegaja przy tym szybko zuzyciu a ich trwalosc jest stosunkowo krótka. Po¬ za tym w tych urzadzeniach, wobec ko¬ niecznosci utrzymania na czopie dostatecz¬ nie grubej warstwy oleju, daje sie zauwa¬ zyc wada, ze szczelina olejowa zmienia sieczesto przy panewce, a mianowicie pod¬ czas obciazenia panewki jest bardzo mala, a poidczas nieoibciazenija — stosunkowo du¬ za. Cisnienie oleju w tej szczelinie wobec tego zmienia sie stale od zera do maximum. ; o*. Wobec tego nie mozna utrzymac stale czy- i,x'-.rstio. pl^cmiego-v tarcia w lozysku, gdyz w f^Kwili obciazenialjednej panewki sila tlo- ybzyska szczelina'olejowa, która byla zbyt duza, zostaje zmniejszona pod dzialaniem parcia do wartosci najmniejszej, warstwa olejowa wyplywa na boki i zmniejsza sie smarowanie, a moze nawet zupelnie ustac.Poniewaz oprócz naprezenia sprezystych narzadów dociagowych zaleznie od zmiany suwu, panewki wewnatrz glowicy korbowo¬ du wykónywuja równiez odpowiednie prze¬ suniecia slizgowe, przeto wobec ciaglej zmiany kierunku sil tloczyska nastepuje przedwczesne scieranie powierzchni oporo¬ wych w panewkach, które wówczas nie trzymaja sie mocno w glowicy. W ten spo¬ sób bardzo czesto powstaje zagrzewanie sie panewek.W przeciwienstwie do znanych urza¬ dzen tego rodzaju istota wynalazku pole¬ ga na tym, ze sprezyste narzady dociago- we, stosowane do tego celu, sa napiete wieksza sila, anizeli najwyzsza zdarzajaca sie sila kbmbowodu, przy czym naprezenie sprezyn równiez podczas przesuwu docia¬ gowego pozostaje wieksze od najwiekszej mozliwej sily korbowodu. Aby parcia zwrotne narzadów byly male, stosuje sie wedlug wynalazku sprezyste pierscienie lub dodatkowe sprezyny, umieszczone w róznych miejscach i sluzace do przeciw¬ dzialania parciu zwrotnemu sprezyn glów¬ nych.Fig. 1 przedstawia lozysko do czopa korbowodu ze sprezynami, fig. 2 — wykres sil sprezystych, fig. 3 — lozysko do czopa korbowodu ze sprezystymi pierscieniami, fig. 4 — wykres taki, jak na fig. 3, fig. 5 — lozysko do czopa z dodatkowymi narzada¬ mi sprezystymi, fig. 6 — przekrój wzdluz linii A — B na fig. 5 w zmniejszonej po- dzialce, patrzac w kierunku strzalki, fig. 7 i 8 — wykresy sil par narzadów sprezy¬ stych wedlug fig. 5 i 6, fig. 9 — wykres sil zlozony i fig. 10 — odmienny przyklad wy¬ konania lozyska z dodatkowymi sprezyna¬ mi dla zmniejszenia parcia zwrotnego.Na fig. 1 i 2 w czesci e wykroju glowicy a korbowodu, zamiast zwykle stosowanego klina nastawczego, umieszczone sa dwa sprezyste narzady dociagowe c1 i c2, które opieraja sie z jednej strony o panewke b19 a z drugiej o grzbiet k glowicy, dociskajac obydwie panewki blf b2 do czopa /. Wykres zmiany napiecia P, dzialajacego na panew¬ ke, jest przedstawiony na fig. 2 w postaci rzedtnej w funkcji przesuwu dociagowego /. Najwyzsza, dzialajaca na czop sila kor¬ bowodu S max jest oznaczona prosta, rów¬ nolegla do osi odcietych. Jak widac na po¬ czatku przesuwu dociagowego / poczatko¬ we napiecie P± sprezystych narzadów do¬ ciagowych c1 i c2 jest znacznie wieksze od sily korbowodu S max. Nawet przy koncu przesuwu dociagowego' / napiecie P2 tych sprezystych narzadów dociagowych c1 i c2 jest jeszcze nieco wieksze, niz sila S max.Wykres sil, przedstawiony na fig. 2, wskazuje ze zastosowane sprezyste narza¬ dy c± i c2 nie sa ani naprezane ani odpre¬ zane pod wplywem zmieniajacych kieru¬ nek sil korbowodu S. Wobec tego narzady te podczas pracy nie doznaja zadnych od¬ ksztalcen i przeto nie podlegaja zuzyciu i sa dlugotrwale. Nastepna zaleta polega na tym ze sprezyste narzady dociagowe cx i c2 odprezaja sie tylko w zaleznosci od wielkosci scierania panewki i przy koncu przesuwu dociagowego sila P2 jest jeszcze wieksza, anizeli najwieksza sila korbowo¬ du S max. Dalsza zaleta polega na tym, ze poza dociaganiem nie ma ruchu wzgledne¬ go panewek lozyskowych bx i 62 w stosun¬ ku do lba korbowodu podczas pracy, wo¬ bec czego nie powstaje scieranie na po¬ wierzchniach osadzenia panewek b± i b2. - 2 -Szczególnie wazna rzecza jest jednak to, ze równiez i nieobciazona w danej chwili panewka przylega mocno do czopa / wsku¬ tek dzialania sprezystych narzadów c1 i c2, przy czym cisnienie smaru zostaje równiez utrzymane pomiedzy czopem / i nieobcia¬ zona panewka.Napiecia P19 P2 narzadów C19 C2, które dzialaja na ponewke, nieobciazona w danej chwili sila korbowodu, nie powoduja na powierzchniach ciernych lozyska dodatko¬ wego tarcia.W dalszym ciagu opisu podane sa roz¬ maite odmiany wykonania lozyska wedlug wynalazku.Aby otrzymac w lozysku do czopa kor¬ bowego uklad sil wedlug wykresu, koniecz¬ ne jest spelnienie nastepujacych warunków. 1. Sprezyste narzady cx i c2 powinny byc naprezone uprzednio podczas calego przesuwu dociagowego / sila P, wieksza od sily korbowodu S max. 2. Parcie zwrotne narzadów sprezy¬ stych powinno byc oslabione, aby utrzy¬ mac cisnienie oleju, a wiec i wielkosc szcze¬ liny olejowej przy panewce nieobciazonej oraz aby zmniejszyc tarcie pomiedzy pa¬ newka a czopem /.Jako sprezyste narzady dociagowe sto¬ suje sie pierscienie sprezyste, których par¬ cie zwrotne jest mniejsze o 30% od parcia zwrotnego sprezyn zwojowych o tej samej mocy. Takie urzadzenie przedstawia fig. 3. Na fig. 4 przedstawiony jest wykres sil przy uzyciu pierscieni sprezystych ix oraz i2 jako sprezystych narzadów, dociagaja¬ cych panewki bx i b2. Z fig. 4 widac ze sila korbowodu S max nie jest w stanie wywo¬ lac jakiegokolwiek ruchu narzadów docia- gowych i\ i i2, a z drugiej strony zwrotna sila cisnaca, która dziala na panewke, wy¬ nosi czesc sily naprezajacej P. Dla utrzy¬ mania bez zmiany szczeliny olejowej po¬ miedzy panewkami b1 i b2 czopem / oraz dostatecznego doplywu oleju sila ta wy¬ starcza.W lozyskach, bardzo mocno obciazo¬ nych lub szybkoobrotowych, np. w lozy¬ skach tloczysk lokomotyw, moze jednak zdarzyc sie, ze nieznaczne pod wplywem smarowania tarcie wystepujace takze przy uzyciu pierscieni sprezystych ulegac moze pogorszeniu pod wplywem zwrotnych sil, cisnacych w lozyskach fiieobciazonych, zwlaszcza w goracych porach roku. Aby tego uniknac stosuje sie jako dalszy srodek wedlug fig. 5 drugi sprezysty narzad po¬ sredni d1 i d2. Pary ilf i2 oraz dlf d2 sa sprzezone ze soba i uzaleznione od siebie tak, ze cisnaca sila zwrotna glównych spre¬ zystych narzadów dociagowych qlf q2, pod¬ czas gdy dociagaja one lozyska, a wiec podczas rozprezania, sluzy czesciowo do naprezania drugiego sprezystego narzadu pomocniczego dlf d2. Sprezyste narzady dociagowe i\ i i2 sa w tym przypadku umie¬ szczone w dwudzielnej oslonie, której glówna czesc g stanowi plytka podstawo¬ wa, której wystepy h± i h2 wchodza w spre¬ zyste narzady dociagowe d19 d2. Cylin¬ dryczne wystepy h± i h2 posiadaja na swych swobodnych koncach kolnierze m1 i m2, które opiitaraja sie o dlrugi sprezysty narzad dx i d2. Do górnej czesci oslony g nalezy przykrywajaca czesc oslony n. Ta czesc oslony opiera sie powierzchniami czolowy¬ mi o glowice k korbowodu i z drugiej stro¬ ny na sprezystych narzadach dociagowych qlf q2 oraz pierscienie sprezyste rfx i d2 w tulejkowych wglebieniach.Z wykresów sil, przedstawionych na fig. 7, 8 i 9, widac jak w znacznym stopniu na skutek czesciowego uzycia cisnacej sily zwrotnej Pr3, Pr4 sprezystych narzadów dociagowych i19 i2 do sciskania dwóch do¬ datkowych sprezystych narzadów dx i d2 zostaje zmniejszone dzialanie sil zwrot¬ nych na panewki. Fig. 7 przedstawia wy¬ kres sil narzadów dociagowych ix i i2. Jak widac na rysuhku sily naprezen P3 na po¬ czatku dociagania / oraz sila P4 przy kon¬ cu dociagania maja wartosc znacznie wiek- - 3 -sza od najwiekszej sily korbowodu S max.Gdy np. lozysko jest nowe, to narzady ix i i± posiadaja sile napiecia P3 i sile zwrotna Pr^. Sprezyste narzady d1 i d2, których wykres sil sprezystych jest podany na fig. 8, sa zalozone przy napieciu P5 takim, ze¬ by róznica pomiedzy iV5 i PB byla cisnie¬ niem z jakim panewka bx jest dociskana do czopa /. Fig, 9 przedstawia wykres sil róz¬ nicowych Pr7 i Pr8 pomiedzy Prb i Pb wzglednie P4 i P6. Sila Pr8 powinna byc dobrana tak, zeby jej wartosc byla jeszcze dodatnia. Na fig. 9 widac poza tym, ze pod wplywem sil zwrotnych cisnacych PrB i Pr6 narzadów d\ i d2 nastepuje zmniejszenie sil sprezystych P4 wzglednie P5 narzadów ij_ i i2, a czynne sily napinajace stanowia ^9 wzglednie P10. Nalezy tu wziac pod uwage, ze wartosci te sa zawsze wieksze od sily korbowodu S max wzglednie P9 nie jest mniejsze od S max. Praktycznie w lo¬ zysku korbowodu lokomotywy, nawet gdy narzady dociagowe ix i i2 sa naprezane po¬ czatkowo do wartosci sily koncowej 60,000 kg, zwrotne sily, cisnace na panewki lozy^ skowe podczas dociagania, moga byc tak male, ze jest utrzymana niezmienna szcze* lina olejowa pomiedzy nieobciazonymi pa¬ newkami lozyskowymi i czopem /, umozli¬ wiajaca pod dostatecznie wielkim cisnie¬ niem doplyw oleju.Aby móc regulowac napiecie poczatko¬ we narzadów sprezystych d1\ d2 oraz aby jednoczesnie móc regulowac zwrotna sile cisnaca ukladu sprezyn na panewki, kolnie¬ rze mx i m2 na wystepach oslony hx i h2 sa nastawne np. za pomoca gwintów srub do¬ ciskowych i t. d. Za pomoca wykonanej w tell sposób regulacji zwrotnej sily cisnacej narzadów sprezystych mozna jednoczesnie regulowac cisnienie oleju np. w zaleznosci od pory roku, wlasciwosci smaru i rodzaju kompozycji panewkowej.Do napedów korbowych, w których istnieje stosunkowo mala przestrzeli na umieszczenie sprezystych narzadów w opi¬ sanym wyzej urzadzeniu, stosuje sie we¬ dlug wynalazku specjalne srodki do od¬ bierania zwrotnych sil cisnacych narzadów sprezystych i*! i i2.Na fig. 10 przedstawiono odpowiednia odmiane. Poniewaz w takich napedach kor¬ bowych umieszczenie narzadów wiekszej objetosci, a zwlaszcza narzadów sprezy¬ stych dx i d2 do zmniejszenia cisnienia zwrotnego nastrecza wiele trudnosci, a nie¬ kiedy jest niemozliwe umieszczenie tych narzadów w narzadach sprezystych ix i iv stosuje sie dodatkowo w miejscu zetkniecia sie obu panewek 6X i b2 sprezyste narzady posrednie qr i q2. Cisnace sily zwrotne sprezystych narzadów ix i i2 sa odbierane wspólnie przez sprezyny dx i d2 oraz qt i q2. Gdy sprezyny d± i d2 nie moga byc umieszczone, to tylko narzady sprezyste <7i i 92 sluza do odbierania zwrotnych sil cisnacych glównych sprezyn i\ i i2. Do na¬ pedów korbowych, których naprezenie jest uzasadnione glównie wielka liczba obrotów, mozna zamiast sprezyn qx i q2 zastosowac sprezyste wkladki pomiedzy panewkami bx i fe2, przy czym sprezysta podatnosc tych wkladek jest taka, jak sprezystosc zastoso¬ wanego tworzywa. Mozna to uczynic zwlaszcza wtedy, gdy wlasna sprezystosc tworzywa narzadów sprezystych q± i q2 wystarcza do dociagania np. w przypadku lozysk o cienkiej wykladzinie panewkowej w postaci odlewu natryskowego lub odrzu¬ towego.Umieszczenie dodatkowych narzadów <7X i q2 w miejscach zetkniecia sie obu pa¬ newek 6X i b2 bez wzgledu na to, czy te na¬ rzady sprezyste qx i q2 posiadaja postac sprezyn o wiekszej podatnosci, czy tez sta¬ lych wkladek, których podatnosc zalezy od wlasnej sprezystosci tworzywa, posiada jesizcze te zalete, ze w ten sposób obydwie panewki lozyskowe b1 i b2 sa osadzone bar¬ dzo mocno w glowicy korbowodu. Obydwie panewki bx i b2 sa scisniete za pomoca sprezyn qx i q2 lub sprezystych wkladek z — 4 —tak wielkim cisnieniem* ze sily bocznef zja¬ wiajace sie przy ukosnym polozeniu korby i powodujace przechylenie panewek b1 i b2 wewnatrz glowicy korbowodu oraz dazace w ten sposób do wywolania znaczniejszego scierania na powierzchniach osadzenia pa¬ newek b1 i b2, sa teraz odbierane nie tylko przez kazda z tych panewek, lecz przez obydwie panewki b1 i b2 wspólnie. W ten sposób zapobiega sie zjawianiu momentów przechylenia panewek 6X i b2 i usuwa sie przyczyny scierania powierzchni osadzenia tych panewek. Dalsza zaleta sprezyn po¬ srednich qx i q2 lub sprezystych wkladek polega jeszcze na tym, ze unika sie w ten sposób odksztalcenia klinowych szczelin r na smar wobec zniesienia momentów prze¬ chylania1 panewek lub wobec mocnego osa¬ dzenia panewek lozyskowych 6X i b2 w glo¬ wicy, i w ten sposób pozostaje zapewnione dzialanie wtlaczajace tych szczelin r.Dzieki zastosowaniu szczególnej oslony z dwóch czesci gin, napiecie sprezystych narzadów dociagowych r\ i i2 moze byc regulowane z zewnatrz, a pierscienie spre¬ zyste moga byc ewentualnie smarowane.Jednoczesnie urzadzenie to posiada jeszcze te zalete, ze mala szczelina x (fig. 5 i 10), istniejaca pomiedzy dwiema czesciami o- slony gin, stanowi jednoczesnie miare scierania lozyska oraz miare kontroli do¬ ciagania. Aby ulatwic obsludze taka kon¬ trole mozna stosowac w tym celu urzadze¬ nia wskaznikowe znanego skadinad rodza¬ ju. Tak samo do podobnego naprezania sprezystych narzadów dociagowych fx i i2 przy koncu okresu dociagania mozna stoso¬ wac specjalne urzadzenia znanego rodzaju, np. wymienne podkladki róznej grubosci pomiedzy grzbietami panewek i przednia czescia oslony g lub tez mozna stosowac klinowe podkladki, aby po przesunieciu ich ponownie naprezyc sprezyste narzady dociagowe ix i i2.Oczywiscie, co sie tyczy budowy przed¬ miotu wynalazku i zastosowania rodzaju i liczby sprezystych srodków, mozliwe sa równiez inne rozwiazania bez odbiegania od istoty wynalazku. PL