Pierwszenstwo: 30 marca 1935 r- dla zastrz. 3, 4, 11; 23 pazdziernika 1935 r. dla zastrz. 1, 2, 10; 19 lutego 1936 r. dla zastrz. 5—9 (.Niemcy).Przy napedach silnikowych czesc nape¬ dzajaca moze dzialac na czesc napedzana za pomoca podatnych lub niepodatnych, t. j. sztywnych pedni. Pierwsze z tych pedni maja te zalete, ze uderzenia czesci nape¬ dzanej, wywolane z jakichkolwiek przy¬ czyn, wskutek moznosci dzialania posliz¬ gowego podatnych pedni sa przenoszone na czesc napedzajaca po zlagodzeniu ich, wskutek czego zmniejsza sie niebezpieczen¬ stwo uszkodzen. Poniewaz jednak to dzia¬ lanie poslizgowe zalezne jest od kazdorazo¬ wego stanu podatnych pedni, wrazliwych np. na wplywy atmosferyczne, a dalej, po¬ niewaz pednie te czesto (np. pednie paso¬ we) sa dlugie, czyli latwo wyciagaja sie przy wzrastajacym obciazeniu i sa stale narazone na uszkodzenia, wiec nie sa one pewne w dzialaniu. Sztywne pednie zeba¬ te, korbowe, lancuchowe i t. d. nie posiada¬ ja, wskazanych wad dzieki niepodatnosci, lecz przenosza na czesci napedzajace wszystkie drgania i uderzenia bez ich osla¬ bienia, wskutek czego uniemozliwiaja pewna i bez zarzutu prace tych czesci, a wiec sa jeszcze mniej racjonalne.Przedmiot niniejszego wynalazku laczy zalety obu rodzajów pedni przy mozliwie zupelnym usunieciu ich wad. Przedmiotem wynalazku jest pednia cierna o tarczach ciernych z metalu lub innego odpornego na scieranie materialu, przy czym napedzanapowierzchnia cierna za pomoca oporów czesci napedzanych i przenoszonych w ca¬ lej swej sile na miejsce przylegania, sprzegana jest z przekladnia zebata przy stale utrzymywanych w stanie dobrego przylegania ciernych powierzchniach ped¬ nych. Pednia wedlug wynalazku nie po¬ siada podatnych narzadów posrednich, np. pasów lub sprzegiel do przezwyciezania oporów czesci napedzanych za pomoca przylegajacych powierzchni ciernych. Da¬ lej wazne jest to, ze przy wszelkich sta¬ nach pracy istnieje przenoszenie oporu z czesci napedzanych, tak ze nie potrzebne sa zadne zewnetrzne srodki przymusowe do zapewnienia przenoszenia ruchu, a na¬ stawianie moze byc uskuteczniane oddzia¬ lywaniem na narzady po stronie napedza¬ nej.Doswiadczenia wykazaly, ze przy za¬ stosowaniu odpowiadajacych celowi mate¬ rialów, np. zwyklego zeliwa szarego dla kola wewnetrznego i stali Siemens - Marti- nowskiej dla tarczy zewnetrznej przekladni ciernej, podczas biegu scierania jest male i nie ma zadnego praktycznego znaczenia, powierzchnie zas cierne docieraja sie do siebie i równoczesnie wygladzaja. Dpbrze jest zastosowac po stronie napedzanej je¬ dynie cienki pierscien cierny, podczas gdy powierzchnia cierna zwykle mniejszej tar¬ czy napedzajacej moze byc szersza, zwla¬ szcza gdy chodzi o przenoszenie zmiennych szybkosci.Pednia wedlug wynalazku wylacza sie bez stosowania zlozonych urzadzen, gdyz wystarczy, by jedna tarcza cierna zostala odsunieta od drugiej tarczy przy przezwy¬ ciezeniu bezwladnosci masy. Czas wlacza¬ nia wzglednie wylaczania pedni moze byc jak najbardziej zmniejszony, dajac moz¬ nosc dobrego wyzyskania silnika.Jesli w pedni stosuje sie stozkowe po¬ wierzchnie cierne, to przy nie zmieniajacej sie szybkosci napedzajacej mozna otrzy¬ mac rózne szybkosci napedzane, przy czym przejscie z jednej szybkosci na druga od¬ bywa sie nie stopniami, lecz w sposób cia¬ gly. Przy wiekszych obciazeniach mozna zastosowac stozek podwójny zarówno na stronie napedzajacej, jak i na stronie nape¬ dzanej. Mozna równiez zastosowac pednie wedlug wynalazku, gdy wal napedzany znajduje sie pod katem do walu napedza¬ jacego; zwlaszcza gdy wal napedzanego kola tarczy ciernej umiescic równolegle do pracujacej pobocznicy pochylego stozka ciernego, wówczas daje sie zastosowac po¬ datne osadzenie tarczy lub pierscienia na¬ pedzanego.Szczególnie dobre dzialanie przy cia¬ glych (bezstopniowychj napedach silniko¬ wych pedni ciernych otrzymuje sie wtedy, gdy kolo wspólsrodkowe zebate osadzone jest sztywno na wale stozka lub pierscienia napedzanego. Wskazane jest przy tym tak umiescic os kola tego z boku pionowej osi stozka lub pierscienia napedzanego, by ciezar calej czesci obiegowej przekladni zebatej mógl byc wyzyskany do wytworze¬ nia docisku ciernych powierzchni. Miedzy kola zebate mozna przy tym jeszcze wla¬ czyc kolo posrednie i zastosowac wahacz katowy, laczacy kola zebate, którego wierzcholek uksztaltowany jest jako prze¬ gub, dzwigajacy kolo posrednie.Pednia wedlug wynalazku moze byc wykonana jako pednia zwrotna, przy czym miedzy walami napedzajacym i napedza¬ nym moze byc zastosowane sprzeglo bezpo¬ srednie. Pednie takie nadaja sie zwlaszcza do pojazdów.Na zalaczonych rysunkach przedsta¬ wione sa przyklady wykonania pedni we¬ dlug wynalazku. Fig. 1 przedstawia prze¬ krój najprostszej pedni; fig. 2 i 2a — od¬ miany pedni wedlug fig. 1; fig. 3 — prze¬ krój pracujacej w sposób ciagly (bez- stopniowy) stozkowej pedni ciernej; fig. 4 przedstawia przekrój pedni, podobnej do pedni wedlug fig. 3, przy czym przestawia¬ nie stozka ciernego uskutecznia sie od stro- — 2 —ny napedzanej; fig. 5 — widok z przodu pedni wedlug fig. 4; fig. 6 — przekrój pedni o stozkach podwójnych; fig. 7 — widok z boku pedni wedlug fig. 6; fig. 8 — inna pednie o podwójnym stozku; fig. 9 przed¬ stawia przekrój pedni, w której wal nape¬ dzajacy lezy pod katem do walu napedza¬ nego; fig. 10 — przekrój pedni z kolem po¬ srednim w przekladni zebatej; fig. 11 — widok z boku pedni wedlug fig. 10; fig. 12 — pednie, za pomoca której ruch obroto¬ wy moze byc przenoszony w dwóch kierun¬ kach; fig. 13 przedstawia schematyczny widok z boku pedni wedlug fig. 12.W pedni wedlug fig. 1 kolo napedzaja¬ ce 1 osadzone jest za pomoca klina na wa¬ le napedzajacym 2. Kolo 1 wykonane jest np. z szarego zeliwa i jest na obwodzie obtoczone walcowo lub kulisto. Naped uskutecznia sie za pomoca pierscienia bieznego 3, np. ze stali, umocowanego na tarczy napedzanej 4. Tarcza ta osadzona jest na wale 5.Miedzy posrednim walem 5 i walem na¬ pedzanym 6 wlaczona jest przekladnia ze¬ bata 7, 8. Wal napedzany 6 spoczywa w nieruchomych lozyskach 9 oslony 10, pod¬ czas gdy lozyska 11 walu 5 kola zebatego 7 oraz tarcza 4 moga sie wahac okolo osi 6.Za pomoca zaznaczonego schematycz¬ nie drazka 12 mozna tak wysoko podniesc kolo zebate 7, tarcze napedzana 4 i ich wspólny wal 5, by pierscien biezny 3 nie przylegal juz do kola napedzajacego 1. W tym polozeniu pednia jest wylaczona. Jesli ma sie wlaczyc pednie z powrotem, to za pomoca drazka 12 opuszcza sie tarcze na¬ pedzana 4 tak nisko, az jej metalowy, np. stalowy, pierscien biezny 3 zaczepi kolo napedzajace 1.Przy napedzie silnikowym tego zespolu opory czesci napedzanych przezwycieza dociskanie pierscienia bieznego 3 do kola napedzajacego /, np. przy kierunku obro¬ tu, zaznaczonym strzalka. Opory sa przy tym zrównowazone przy wspóldzialaniu obranej przekladni kól na pierscieniu biez¬ nym 3 przez cisnienie dociskowe powierzch¬ ni ciernych.Na fig. 2 przedstawiona jest odmiana profilu czesci ciernych V i 3\ Kolo nape¬ dzajace 1' posiada tu klinowe wyciecie 13, w które wchodzi pierscien biezny 3* tak daleko, ze przylega on z obu stron do stoz¬ kowych powierzchni wyciecia 13 kola V.Odmiane mozna oczywiscie wykonac takze i wedlug fig. 2a, przy czym w tym przy¬ padku obwód kola napedzajacego V jest uksztaltowany stozkowo, a w pierscieniu bieznym 3* jest wykonane stozkowe wycie¬ cie.W pedni wedlug fig- 3 tarcza napedza¬ jaca 14 jest uksztaltowana stozkowo i tak osadzona w oslonie 15, ze daje sie przesu¬ wac wzdluz osi. Przesuwanie to moze byc uskuteczniane za pomoca kólka reguluja¬ cego 17, zazebiajacego sie z zebnica 16.Pierscien biezny 18 jest wewnatrz równiez wytoczony stozkowo i polaczony na stale z napedzana tarcza 19. Na wale 5 nape¬ dzanej tarczy 19, spoczywajacej w lozy¬ skach 11, osadzone jest na klinach kolo zebate 7, zazebiajace sie z kolem zebatym 8, umocowanym na wale napedzanym 6.Wskutek przestawienia napedzajacej tarczy 14 powierzchnie stozkowe czesci 14 i 18 doprowadza sie do wzajemnego zetknie¬ cia z sila rozruchowa, zalezna od ciezaru ruchomych czesci 19, 5, 7, 10. Nastepnie po rozruszaniu czesci pedni w kierunkach o- brotu, zaznaczonych strzalkami, dochodzi dodatkowy opór przekladni zebatej; opór ten wymaga powiekszenia pierwotnego na¬ cisku miedzy obu powierzchniami ciernymi 14 i 18. Takze i tutaj tarcza napedzajaca 14 moze byc wykonana np. z szarego zeli¬ wa, a pierscien biezny 18 — ze szczególnie twardego materialu, np. z wysokogatunko¬ wej stali.W przekladni wedlug fig. 4 i 5 stozek napedzajacy umocowany jest za pomoca klina na stale na osi silnika 20, Jest on — 3 —zatem Umieszczony nieprzesuwnie wzgle¬ dem oslony 15. Tarcza napedzana 19 wraz ze swym pierscieniem bieznym 18 osadzo¬ na jest na ramieniu 21, umieszczonym obrotowo na osi 22, lecz nieprzesuwnym wzdluz osi wskutek odsady 23 i krazka ustalajacego 24. Os 22 zabezpieczona jest klinem 25 przeciwko obracaniu sie i zaze¬ bia sie zebnica 26 z kolem zebatym 27.Przez obracanie kola zebatego 27, np. za pomoca kólka recznego 28 (fig, 5), mozna przesuwac wzdluz os 22, a wraz z tym zmieniac polozenie pierscienia bieznego 18 wzgledem stozka napedzajacego 14.Tarcza napedzana 19, umieszczona o- brotowo na ramieniu 21, posiada wal 5, na którym osadzone jest kolo zebate 7 prze¬ kladni zebatej, której drugie kolo 8 umo¬ cowane j est klinem na wale 6. Kolo 7 za pomoca kolnierzy 29 obejmuje z obu stron kolo srodkowe 8 tak, ze nie moze sie prze¬ suwac wzdluz osi wzgledem kola 8. Wal 5 jest przepuszczony jednak tak przez kolo zebate 7 wraz z wpustka 30, ze moze sie przesuwac osiowo, wskutek czego nie prze¬ szkadza sie osiowemu nastawieniu kola 19 z pierscieniem bieznym 18 wzgledem stoz¬ ka napedzajacego 14.Poniewaz os 22 i wal 6 leza wspólsrod- kowo wzgledem siebie, wiec pednia, skla¬ dajaca sie z czesci 18, 19, 21, 5, 7 i 8, moze sie wychylac okolo wspólnej osi czesci 22 i 6. W ten sam sposób opór czesci nape¬ dzanych moze byc przezwyciezany przez docisniecie pierscienia bieznego 18 do kola napedzajacego 14. Otrzymywane przy tym kierunki obrotu czesci 14, 19 i 8 zaznaczo¬ ne sa strzalkami.W pedni wedlug fig. 6 i 7 na osi nape¬ dzajacej 2 osadzone sa dwa stozki 14.Stozki te wspóldzialaja z pierscieniami bieznymi 18 w tarczach napedzanych 19.Tarcze te osadzone sa na tulei 31 tak, ze moga sie przesuwac wzdluz niej, lecz nie moga sie obracac. Na tulei 31 osadzone jest kolo zebate 7. Kazda z tarcz napedza¬ nych 19 utrzymywana jest ramieniem 21.Jedno z tych ramion zazebia sie z gwintem prawoskretnym, a drugie — z gwintem le- woskretnym wrzeciona 32. Jesli za pomoca kólka recznego 33 przekrecac wrzeciono 32, to oba ramiona 21 wraz z ujetymi przez nie tarczami napedzanymi 19 albo porusza¬ ja sie ku wewnatrz w celu zmniejszenia przenoszonej szybkosci, albo ku zewnatrz w celu powiekszenia szybkosci. W srodko¬ wej czesci wrzeciona 32 umieszczone jest kolo zebate 8. Kolo to zazebia sie jeszcze z drugim kolem zebatym 34 na wale nape¬ dzanym 6.Z fig. 8 widac, ze stozek napedzajacy 14 na wale 2 moze byc takze umieszczony odwrotnie niz stozki wedlug fig. 6. Po¬ trzebny do tego uklad pierscieni bieznych 18 i tarcz napedzanych 19 równiez wynika z fig. 8. Przestawianie tarcz napedzanych 19 ma miejsce w kierunkach, zaznaczonych strzalkami, to jest albo obie tarcze porusza¬ ja sie ku wewnatrz, albo tez obie — ku ze¬ wnatrz.Jesli os napedzajaca tworzy kat z osia napedzana 6, to dobrze jest zastosowac budowe wedlug fig. 9. Os 6 jest zwrócona ku osadzonemu na wale 2 stozkowi 14.Pierscien biezny 18 tarczy napedzanej 19 moze byc zatem wewnatrz wytoczony wal¬ cowo. Przestawianie tarczy napedzanej 19 wzgledem stozka napedzajacego 14 odby¬ wa sie za pomoca ramienia 21, dajacego sie nieco przesuwac w bok wzgledem tar¬ czy napedzanej 19 i osadzonego na wrze¬ cionie srubowym 35, obracanym kólkiem recznym 36. Takze i tutaj w kierunkach obrotu, zaznaczonych strzalkami, tarczy napedzanej 19 i stozka napedzajacego 14 opór czesci napedzanych wraz z malymi przesunieciami tarczy 19 wzgledem ramie¬ nia 21 równowazy sie dociskiem powierzch¬ ni ciernych.W pedni wedlug fig. 10 i 11 stozek na¬ pedzajacy 14 jest osadzony w podobny sposób, jak wedlug fig. 3. Jednak tarcza _ 4 _napedzana 19 wraz ze swym pierscieniem bieznym 18 i walem 5 jest umieszczona na koncu wahacza, skladajacego sie z dzwigni 37 i 38, polaczonych przegubowo czopem 39. Wolny koniec dzwigni 38 daje sie przy tym obracac okolo walu napedzanego 6.Dzwignie 37 i 38 sa wykonane jako dzwi¬ gnie podwójne, miedzy które wlaczone jest kolo zebate 7, kolo 8 i laczace te oba kola kolo posrednie 40. Wszystkie trzy kola zazebiaja sie i tworza przekladnie, prze¬ noszaca ruch obrotowy z walu 5 na wal 6.Dzwignie 37 i 38 umieszczone sa wzgle¬ dem siebie pod katem, którego wierzcho¬ lek tworzy czop 39 dla kola posrednie¬ go 40.Zespól jest przy tym tak wykonany, ze zarówno ciezary czesci 38, 39, 40, polozo¬ nych (fig. 11) na prawo od walu 6, jak i ciezary czesci 18, 19, 5, 7 i 37 na lewo od walu 6, oddzialywaja na dociskanie pier¬ scienia bieznego 18 do stozka napedzajace¬ go 14. Ma to miejsce przy zachowaniu kierunków obrotu, zaznaczonych na fig. 11 strzalkami. Takze i tutaj nastawianie stoz¬ ka napedzajacego odbywa sie za pomoca zebnicy 16, kola zebatego 17, jego osi 41 i kólka recznego 42.Fig. 12 objasnia budowe pedni, za po¬ moca której ruch obrotowy mozna przeno¬ sic w dwóch kierunkach. Wal napedzajacy wchodzi na nieznaczna tylko dlugosc w oslone 47 i dzwiga kolo zebate 48. Wal na¬ pedzany 6 jest ulozony wspólosiowo z walem napedzajacym 2 i jest umieszczony obrotowo z jednej strony w lozysku 49 oslony 47, a z drugiej strony w wydrazeniu 50 walu napedzajacego 2. Na wale nape¬ dzanym 6 umieszczona jest przesuwnie osiowo tuleja 51, polaczona na stale z ko¬ lem glównym 52 dwustronnej przekladni zebatej. Kola zebate 53 i 54, zazebiajace sie z kolem 52, sa osadzone w opisany po¬ przednio sposób w oslonie posredniej 55, która wraz ze swymi panewkami 56 i 57 moze sie swobodnie obracac okolo tulei 51.Kolo zebate 53 polaczone jest na stale z tarcza napedzana 58, a kolo zebate 54 — z tarcza napedzana 59. Tarcze 58 i 59 leza. po róznych stronach oslony posredniej 55.Stozek cierny 60, wspóldzialajacy z tarcza napedzana 59, polaczony jest z ko¬ lem zebatym 61, zazebiajacym sie bezpo¬ srednio z kolem zebatym 48 na wale nape¬ dzajacym 2. Stozek cierny 62, wspóldzia¬ lajacy z tarcza napedzana 58, polaczony jest z kolem zebatym 63. Miedzy tym ko¬ lem a kolem zebatym 48 na wale napedza¬ jacym 2 wlaczony jest wal posredni 65, polaczony przez kolo zebate 64 z kolem 62 i przez kolo zebate 66 z kolem 48. < Wskutek tego stozek cierny 62 obraca sie w odwrotnym kierunku niz stozek cierny 60. Odpowiednio do tego, jezeli zapomoca znanego urzadzenia, np. zebnicy 73 i kola zebatego 74, przesunie sie tuleje 51 wraz z przekladnia kól zebatych 52, 53, 54 w dól czy w góre, wówczas stozek 60 albo stozek 62 laczy sie z walem napedzanym 6, który wskutek tego obraca sie w tym sa¬ mym lub w przeciwnym kierunku niz wal napedzajacy.W celu sprowadzenia niezawodnie pra¬ widlowych polaczen, oslona posrednia 55 zostaje zaopatrzona w osobne czopy 67, przesuwajace sie wzdluz prowadnic 68 oslony 47. Prowadnice 68 przebiegaja do miejsc 72, gdzie tarcza napedzana 58 wzglednie 59 ma byc przylozona do przy¬ naleznego stozka ciernego 62 wzglednie 60, w celu zapewnienia prawidlowego i swobodnego przylegania powierzchni cier¬ nych.Pednia wedlug fig. 12 i 13 moze byc jeszcze zaopatrzona w bezposrednie sprze¬ glo miedzy walem napedzajacym 2 i wa¬ lem napedzanym 6, zwlaszcza gdy jest ona przeznaczona do napedu pojazdów.W tym celu, np. z kolem zebatym 48 laczy sie uzebione kolo sprzeglowe 69, które mozna wprowadzac w odpowiednie szcze¬ liny miedzyzebne 70 na koncu tulei 51. — 5 —Zamiast wlaczania sprzegla nalezy wtedy zastosowac np. wystep 71 na przynaleznej prowadnicy 68, w celu unoszenia tarczy napedzanej 59 z jej stozka ciernego 60 pod¬ czas bezposredniego sprzezenia.We wszystkich przedstawionych po¬ staciach wykonania stozek napedzajacy i stozek napedzany wzglednie pierscien na¬ pedzany wykonane sa z twardego materia¬ lu, np. z metalu, przy czym pierscien na¬ pedzany jest zwykle wykonany z tward¬ szego materialu wzglednie metalu, niz stozek napedzajacy. Polaczenia kolnierzo¬ we 44, przedstawione na fig. 6 i 9, sluza do przylaczania walu urzadzenia napedzaja¬ cego wzglednie walu 46 urzadzenia nape¬ dzanego. PL