Stosowanie hydraulicznych pedni zmien¬ nych do pojazdów rozpowszechnia sie co¬ raz wiecej. Znana budowa takiej pedni po¬ lega na tern, ze na wale pedzonym pojazdu miesci sie pompa.wirowa oraz wirnik tur¬ biny, podczas gdy luzna oslona turbiny mo¬ ze byc sprzegana z tym walem zapomoca przekladni zebatej oraz sprzegla jednokie¬ runkowego. Przelaczenie tej przekladni na bieg bezposredni albo na pednie hydrau¬ liczna lub tez na naped mieszany uskutecz¬ nia sie w znanych urzadzeniach w ten spo¬ sób, ze krazaca ciecz pompy, obracajacej sie stale z walem pedzonym, moze byc wprowadzana calkowicie lub czesciowo do turbiny, natomiast przy bezposrednim na¬ pedzie krazenie cieczy zostaje wstrzyma¬ ne, wskutek czego pompa dziala jako sprze¬ glo.Pednie róznej budowy posiadaja liczne wady zasadnicze, które utrudniaja ich za¬ stopowanie praktyczne.Jest zasadniczo niepozadana rzecza, zeby pompa wirowa, stosowana w pedniach hydraulicznych, obracala sie stale i to bez wzgledu na to, czy bierze ona, udzial w na¬ pedzie, czy tez nie. Okolicznosc ta nastre¬ cza tak duze trudnosci przy uszczelnieniu, ze w praktyce sa one niemal nieprzezwycie¬ zone, tembardziej, ze w tern znanem urza¬ dzeniu kierunek obiegu cieczy w pompie po¬ winien byc zmieniany. Niezawodne uszczel¬ nienie jest jednak zasadnicza kwestja w przekladni hydraulicznej, gdyz wszelkaniedokladnosc Uszczelnienia powoduje na¬ tychmiast straty, spowodowane przenika¬ niem powietrza, i wówczas sprawnosc ta¬ kiej pedni szybko spada.Poniewaz w tych znanych pedniach kolo turbinowe obraca sie stale w oleju napedo¬ wym nawet przy bezposredniem sprzegnie¬ ciu z oslona turbiny, przeto wynikaja stad bardzo znaczne straty na tarcie i wiry podczas napedzania. Mozna, oczywiscie, te straty zmniejszyc, wypuszczajac w pew¬ nych okresach olej z oslony, wtedy jednak pozostaja zawsze straty wskutek przenika¬ nia powietrza. Oprócz tego wypuszczanie oleju mozna uskutecznic tylko w razach wyjatkowych. W pedniach do pojazdów mechanicznych wypuszczanie cieczy jest niemozliwe, gdyz ponowne napelnienie o- slony pedni zabiera tyle czasu, ze sprzeglo takie nie mialoby praktycznie zadnej war- x tosci.Poza tern próbowano stosowac do po¬ jazdów mechanicznych pednie plynowe ty¬ pu Fóttingera i to w ten sposób, ze wirnik napedowy (kolo pompy) byl stale polaczo¬ ny z walem pedzacym. Zasada ta wymaga jednak obrotowego osadzenia oslony dla opanowania ruchu przy róznych warun¬ kach. Przez zwolnienie lub zahamowanie oslony uzyskuje sie wylaczenie wzglednie wlaczenie pedni hydraulicznej.Zasadnicze wady tej budowy sa naste¬ pujace.Oslona pedni posiada duza mase, która przy polaczeniu z walem pedzonym obraca sie z wielka szybkoscia, ta sama co i silnik, a zatem otrzymuje sie tak znaczne sily bezwladnosci, ze przy hamowaniu, to zna¬ czy zatrzymywaniu oslony, zdarzaja sie nieuniknione silne wstrzasy. Mozna unik¬ nac lub zlagodzic te wstrzasy przez po¬ wolne hamowanie, wówczas jednak traci sie duzo czasu na wlaczenie, co w pedniach do pojazdów mechanicznych jest niedopu¬ szczalne.Jeszcze trudniejsza sprawa jest uszczel¬ nienie, które powinno zabezpieczac przed przedostaniem sie powietrza z zewnatrz przy bezposrednim biegu i utrzymaniu nad¬ cisnienia w pedni przy wlaczeniu pedni hydraulicznej, w celu unikniecia strat, spo¬ wodowanych obecnoscia powietrza.Pednie hydrauliczne, w których przela¬ czanie na naped bezposredni odbywa sie przez osiowe przesuniecie wirnika turbino¬ wego (wirnika pompy), osadzonego na wa¬ le pedzacym, posiadaja przedewszystkiem te wadef ze maja za duza dlugosc. Prócz tego jednak jest rzecza konieczna w tych pedniach, aby obracala sie równiez oslona, która w tym przypadku jest szczególnie duza i ciezka i wskutek tego jest bardzo niedogodna przy zatrzymywaniu i urucho¬ mianiu.Do wlaczania i przelaczania znanych pedni plynowych stosuje sie rózne sprze¬ gla mechaniczne, jak sprzegla cierne, stoz¬ kowe, klowe, zapadkowe, walkowe, hamul¬ ce pasowe i t. d. Wszystkie te sprzegla znajduja zastosowanie w róznych zespo¬ lach w zaleznosci od budowy pedni.W przekladniach hydraulicznych stosu¬ je sie równiez obrotowe lopatki dla zmia¬ ny kierunku obrotu walów pedzonych. Po¬ za tern znane jest stosowanie w takich ped¬ niach nastawnych lopatek kierunkowych, aby przez przestawienie tych lopatek kie¬ runkowych mozna bylo uzyskac zmiane stosunku przekladni. Równiez i przestawia¬ nie lopatek pompy jest juz znane, jednak pokrecanie lopatek wirnika pierwotnego odbywalo sie tylko w celu dlawienia cie¬ czy, a nie calkowitego przerwania jej o- biegu.Wynalazek niniejszy daje nowa budo¬ we pedmi hydraulicznych, dzialajacych na wzór pedni Fóttingera i zaopatrzonych e- wentualnie w przelaczanie na naped bez¬ posredni lub w nastawne lopatki pompy; pednie takie wyrózniaja sie tern, ze w pierwszym przypadku wal pedzacy jest po¬ laczony bezposrednio lub posrednio zesprzeglem mechanicznem, które w jednem polozeniu sprzega wal pedzacy bezposred¬ nio albo ewentualnie za posrednictwem sprzegla hydraulicznego z walem pedzo¬ nym, w drugiem zas polozeniu sprzega z wirnikiem lub wirnikami pompy pedni hy¬ draulicznej, natomiast w drugim przypad¬ ku lopatki, obracajace sie razem z wirni¬ kiem pompy, moga byc przestawione od najwiekszego otwarcia do calkowitego za¬ mkniecia kanalów przeplywu miedzy lo¬ patkami, przyczem liczba wlasciwa obro¬ tów turbiny wynosi 50 — 100%, a najlepiej 80% wlasciwej liczby obrotów pompy.Liczbe wlasciwa obrotów podaje jak wiadomo wzór h 3/4 gdzie n oznacza bezwzgledna liczbe obro¬ tów na minute, Q — krazaca ilosc cieczy w m3/sek i h — cisnienie slupka cieczy w me¬ trach, wytworzone przez: pompe, wzglednie na kazdy stopien wienca turbiny. Stwier¬ dzono, ze pednia hydrauliczna pracuje naj¬ lepiej wtedy, gdy liczba wlasciwa obrotów pompy jest zawarta pomiedzy 100 i 300, a liczba obrotów turbiny — pomiedzy 100 i 250. Szczególnie korzystne wartosci daja liczby wlasciwe obrotów 200 wzglednie 160. Podana wyzej wartosc 80% dotyczy tych warunków ruchu, w których ciecz ply¬ nie prostopadle do lopatek. W obrebie po¬ danych granic zmiany) liczby wlasciwej ob¬ rotów nie wywieraja prawie zadnego wply¬ wu na sprawnosc pedni. Natomiast spraw¬ nosc gwaltownie maleje, gdy wlasciwa liczba obrotów turbiny spada ponizej 100, podczas gdy zwiekszenie ponad 200 nie wywiera znaczniejszego wplywu na spraw¬ nosc, W pedni wedlug wynalazku oslona tur¬ biny moze byc umieszczona nieruchomo.Przez to najwieksza masa pedni jest unie¬ ruchomiona i nie moze wytwarzac sil bez¬ wladnych, wywierajacych niekorzystne dzialanie na elastycznosc i lagodnosc bie¬ gu pedni.Inna zaleta wynalazku polega na tern, ze waly wirników turbiny sa wydrazone i wewnatrz nich obraca sie wal przedluzony, polaczony sztywno z walem pedzonym, a na drugim koncu sprzegany bezposrednio z walem pedzacym lub odlaczany od niego.Gdy pednia hydrauliczna zawiera rów¬ niez sprzeglo hydrauliczne, to sprzeglo to jest najlepiej równiez stale wypelnione ciecza jak i pednia, przyczem obydwa ze¬ spoly, przenoszace sily, zlozone z pedni i sprzegla, moga byc sprzegane naprzemiaii zappmoca mechanicznego sprzegla z wa¬ lem pedzacym wzglednie pedzonym.Jak bedzie podane nizej, Uklad taki jest stosunkowo prostej budowy, przede- wszystkiem jednak zapewnia stala goto¬ wosc do pracy hydraulicznej zespolów pedni. Przelaczenie z jednego zespolu przenoszacego na drugi, np. hydraulicznej pedni na hydrauliczne sprzeglo moze byc dokonane w jednej chwili. Oprócz tego ze¬ spoly hydrauliczne, wypelnione stale cie¬ cza, sa zawsze szczelne tak, iz niema oba¬ wy niedogodnosci, wywolanych obecnoscia powietrza.Moznosc zmiany polozenia obracaja¬ cych sie z wirnikiem pompy lopatek od najwiekszego otwarcia kanalów lopatko¬ wych do calkowitego zamkniecia posiada istotne znaczenie w pedni hydraulicznej.Jezeli np. stosuje sie pednie hydrauliczna wedlug niniejszego wynalazku do przeno¬ szenia sily z silnika Diesla, to chodzi jak wiadomo o to, aby rozruch silnika Diesla mógl odbywac sie bez obciazenia. Warunek ten spelnia w prosty sposób pednia wedlug wynalazku, bowiem przy pelnem zamknie¬ ciu przeswitu miedzy lopatkami wirnika pompy wogóle niema zadnego momentu w pedni hydraulicznej. Proste przekrecenie lopatek wirnika w polozenie zamkniecia powoduje wiec odrazu calkowite odciaze- — 3 —nie pedni hydraulicznej bez potrzeby od¬ laczania jej w tym celu od walu silnika.Przy koncu rozruchu silnika otwiera sie powoli przeloty przez przekrecenie lopa¬ tek wirnika pompy i zwieksza sie je w dal¬ szym ciagu, przez co moment obrotowy, przenoszony przez pednie hydrauliczna, moze byc regulowany w dowolnych gra¬ nicach.Przyklady wykonania wynalazku sa przedistawione na zalaczonym rysunku, przyczem fig. 1 przedstawia pednie w przekroju pionowym, fig. 2 — szczegól spjrzegla jednokierunkowego, fig. 3 — 6 przedstawiaja w przekroju osiowym czte¬ ry odmiany p#dni, w których sprzeglo hy¬ drauliczne jest wlaczone do pedni, fig. 7 -— inna odmiane wykonania pedni wedlug wy¬ nalazku, fig. 8 — 11 przedstawiaja przy¬ klad wykonania pedni z nastawnemi lo¬ patkami pompy i wreszcie fig. 12 przedsta¬ wia wykres.Na fig. 1 cyfra 1 oznacza wal pedzacy, np. silnika lub inny sprzezony z nim po¬ srednio lub bezposrednio wal. Na wale tym jest umieszczone sprzeglo cierne, skladajace sie z cylindrycznej oslony 2, o- sadzonej sztywno na wale, i z tarcz cier¬ nych 3 i 4. Tarcza 5 nioze byc przesuwana w kadlubie 2 w kierunku osiowym. Wszyst¬ kie te czesci obracaja sie razem z walem pedzacym /, a gdy tarcza 5, jak przedsta¬ wiono na rysunku, dociska okladzine 6 do tarczy ciernej, zmusza' do obracania sie po¬ laczony z ta okladzina 6 wal wewnetrzny 7, przyczem obraca sie równiez wal 28, sztyw¬ no polaczony z walem wewnetrznym 7.Gdy tarcza 5 zostanie przesunieta zapomo- ca urzadzen, o których bedzie mowa nizej, w kierunku osiowym tak, iz okladzina 8 zostanie dbcisnieta do tarczy ciernej 4, to okladzina 6 zostanie zwolniona, natomiast okladzina 8 zostanie sprzezona z walem pedzacym 1. Okladzina 8 jest umieszczo¬ na na wale wydrazonym 10 hydraulicznej pedni 9. Na tym wydrazonym wale glów¬ nym 10 jest umocowany pedzacy wirnik (wirnik pompy) hydraulicznej pedni zmien¬ nej. Wirnik 11 stanowi tarcza 12, zaopa¬ trzona w pewna liczbe lopatek 13, przy¬ czem tarcza ta tloczy w kierunku strzalki 14 krazacy czynnik.Pedzony wirnik turbinowy 16 hydrau¬ licznej pedni zmiennej jest osadzony na wydrazonym przyleglym wale 1S\ i posiada tarcze turbinowa 17. Ta tarcza, turbinowa posiada szereg lopatek 18, polaczonych z pierscieniem 19, umieszczonym w srodko¬ wej czesci hydraulicznej pedni zmiennej.Pierscien lopatkowy 19 jest w ten sposób podtrzymywany przez tarcze turbinowa 17 zapomoca lopatek 18. Wewnetrzny pier¬ scien lopatkowy 19, obracajacy sie z tar¬ cza turbinowa, posiada równiez lopatki 20 i 21. Pedzony wirnik turbiny posiada za¬ tem trzy wience lopatek 18, 20 i 21, pola¬ czone z tarcza turbinowa 17 lopatkami 18.Liczby 22 i 23 oznaczaja szeregi lopatek kierunkowych, polaczonych ze stala oslo¬ na pedni i przez to nieobracajacych sie.Ciecz, tloczona przez wirnik pedzacy 11, przeplywa zatem przez wszystkie wymie¬ nione tu lopatki, przenoszac momenty obrotowe z walu glównego hydraulicznej pedni zmiennej na wal przylegly. Wal ten 15 jest osadzony czesciowo w nieobraca- jacej sie czesci hydraulicznej pedni zmien¬ nej, a czesciowo w lozyskach 26 wewnatrz kola zebatego1 27, polaczonego z walem pe¬ dzonym 28. Gdy wal przylegly 15 obraca sie, to jego ruch obrotowy zostaje przenie¬ siony przez sprzeglo cierne jednokierunko¬ we 30 na tuleje 29, która tf zewnatrz posia¬ da wieniec zebaty 31, odpowiadajacy kolu zebatemu 27. W przedstawionym na rysun¬ ku przykladzie wykonania tuleja 29 i kolo zebate 27 sa sprzezone ze soba zapomoca zebatej nasuwki 32, która zazebia sie za¬ równo z kolem 27 jak i z wiencem 3L Sila moze byc w ten sposób przeniesiona z wa¬ lu pedzacego na wal pedzony 28 poprzez hydrauliczna pednie zmienna przy jedno- — 4 —czesnem zmniejszeniu szybkosci obrotowej tego walu.Jezeli tarcza cierna 5 jest nastawiona w polozeniu, przedstawionem na rysunku, to sila jest przenoszona z walu pedzacego 1 na wal pedzony 28 bez posrednictwa hy¬ draulicznej pedni zmiennej i bez zmiany stosunku szybkosci pomiedzy walami. Wal 7 jest, mianowicie, przepuszczony- przez waly wydrazone 10 i 15, a przy pomocy lacznika 33, zlozonego z rowka i sprezyny, jest polaczony z walem pedzonym 28 na stale, ale w sposób, umozliwiajacy posuw osiowy. Sprezyna 34 przytrzymuje wal 7 w lewem lozysku 35. Okladziny 6 i 8 sa osa¬ dzone na walach zapomoca klinów tak, iz moga przesuwac sie w kierunku osiowym.Sprezyny 36 i 38 przesuwaja okladziny 6 i 8 w kierunku osiowym tak, iz nie dotykaja one tarcz ciernych, jezeli nie sa wlaczone pomiedzy tarcze 5 i jedna z tarcz ciernych 3 lub 4. Dzieki temu, ze tarcza 5 zostaje przestawiona przez ruch osiowy, przeto si¬ la moze byc przeniesiona na wal pedzony bezposrednio poprzez wal 7 lub posrednio poprzez hydrauliczna pednie zmienna.Wal pedzony 28, stale polaczony z wa¬ lem 7, jest napedzany przez ten wal, gdy okladzina 6 jest polaczona ze sprzeglem ciernem, jest jednak napedzany przez wal przylegly, gdy wal ten posiada wieksza szybkosc niz czesc 29, polaczona z walem 28.Na fig. 2 jest przedstawione sprzeglo jednokierunkowe, w którem pewna liczba walków 30 jest umieszczona pomiedzy tu¬ leja 29 i pierscieniem 70, umieszczonym na wale przyleglym 15 i zaopatrzonym w wy¬ ciecia w ksztalcie stopni. Gdy wal 15 obra¬ ca sie w kierunku strzalki 71 (fig. 2), to walki zakleszczaja sie, przyczem tuleja 29 i wal pedzony 28 sa obracane przez wal przylegly. Gdy tuleja 29 posiada wieksza szybkosc obrotowa niz pierscien 70, lub gdy wzgledny kierunek obrotu jest przeciwny do strzalki 71, wtedy walki zwalniaja po¬ laczenie pomiedzy pierscieniem 70 i tuleja 29. Przypadek ten zachodzi, gdy wal 28 jest napedzany przez wal 7.Ruch wsteczny otrzymuje sie w ped¬ niach samochodowych w sposób znany przez wlaczenie znajdujacych sie na wale 73 kól zebatych i kola zebatego, nieprzed- stawionego na rysunku, pomiedzy wieniec zebaty 31 i kolo zebate 72 po przesunieciu nasuwkii 32 po kole zebatem 27.Fig. 1 przedstawia równiez urzadzenie do rozrzadzania sprzegla ciernego.Tarcza 5 jest nastawiana zapomoca dzwigni 40, której rózne polozenia sa re¬ gulowane zapomoca tulei 41, przesuwnej w kierunku osiowym zapomoca drazka 42, u- ruchoimianego z zewnatrz. W celu utrzy¬ mania tarczy 5 w obydwóch polozeniach sprzegniecia stosuje sie zabezpieczenie, które sklada sie z dzwigni dwuraimiennej 43, polaczonej z tarcza sprzegajaca 5, a u dolu polaczonej zapomoca trzpienia z tu¬ leja lozyskowa 44. Przy przelaczaniu tar¬ czy 5 pociagana jest za kazdym razem dzwignia dwuramienma 43. Przez to zosta¬ je obrócona jednoczesnie odtahyina tuleja lozyskowa, która napreza zawarta w niej sprezyne 46 tak, iz przy przekroczeniu martwego punktu sprezyna przerzuca dzwi¬ gnie) 43, a tem samem i tarcze sprzegajaca 5 w drugie polozenie sprzegniecia. Urza¬ dzenia tego rodzaju moga byc umieszczone w dowolnej liczbie aia obwodzie calego sprzegla, np. w liczbie trzech.Z powyzszego opisu wynika, ze do prze¬ laczenia napedu hydraulicznego na bezpo¬ sredni naped potrzebne jest tylko przela¬ czenie sprzegla. Inne czynmosei nie sa po¬ trzebne, gdyz sprzeganie i wylaczanie pe¬ dzonego wirnika turbinowego od walu tur¬ binowego odbywa sie samoczynnie przez sprzeglo jednokierunkowe. Poniewaz oslo¬ na jest nieruchoma i nie obraca sie, bez¬ wladna mase, podlegajaca przyspieszeniu, stanowia w niniejszym przykladzie tylko wirniki 12 i 16. Przy przejsciu na naped — 5 —hydrauliczny mase, podlegajaca przyspie¬ szaniu, stanowi tylko wirnik 12, jednak ma¬ sa ta jest bardzo mala i ze swej strony za posrednictwem cieczy przyspiesza wirnik pedzony 16, przyczem elastycznosc nape¬ du zapewnia ciecz, znajdujaca sie pomie¬ dzy obydwoma wirnikami.Wszelkie hamowanie w celu przytrzy¬ mania lub zwolnienia obrotowych czesci jest zupelnie zbyteczne.Poniewaz wirniki sa calkowicie oslonie¬ te w nieruchomym kadlubie, przeto dobre uszczelnienie, tak niezmiernie wazne w pednicach hydraulicznych, nie nastrecza zadnych trudnosci W postaciach wykonania, przedstawio¬ nych naj fig. 3 — 6, przenoszenie sily moze odbywac sie równiez przy pomocy sprze¬ gla hydraulicznego. Wedlug fig. 3 z walem pedzacym 1 jest polaczona polówka 2a sprzegla hydraulicznego, podtrzymujaca lopatki 2c pompy, podczas gdy d'ruga po¬ lówka 2b jest wyposazona w sprzeglo cier¬ ne.W piascie polówki 2a w lozysku kulko- wem 35 jest osadzony wal wewnetrzny 7, na którym jest zaklinowany wirnik turbi¬ nowy 2d sprzegla hydraulicznego. Na tym samym wale jest zaklinowana tarcza sprze¬ gajaca 6, przy pomocy której podczas wla¬ czenia sprzegla ciernego wal 7 moze byc sztywno polaczony z polówka 2b oslony.Wal wewnetrzny 7 jest osadzony równiez zapomoca lozyska kulkowego 50 w pedzo¬ nym wale 28 i podtrzymuje wpoblizu tego lozyska jedna polówke sprzegla tarczowe¬ go 51. Cala pednia jest umieszczona w cze¬ sciach oslony 9a, 9b, 9c i 9d. W czesci o- slony 9b jest osadzony wal wydrazony 10 wirnika pompowego 11 hydraulicznej ped¬ ni zmiennej przy pomocy lozyska kulkowe¬ go 52 w tulei 53, osadzonej na czesci 9b o- slony, oraz w innem lozysku np. w lozysku walkowem 54. Na wolnym koncu wal wy¬ drazony posiada tarcze sprzegajaca 8, przy pomocy której! wirnik pompy hydrau¬ licznej pedni moze byc polaczony przy wlaczaniu sprzegla ciernego z czescia 2b oslony i tern samem z walem pedzacym. W czesci 9c oslony hydraulicznej pedni jest osadzony zapomoca lozyska kulkowego 25 wal wydrazony 15 wirnika! turbinowego 16.Osadzenie walu wydrazonego 15 jest usku¬ tecznione dalej zapomoca dwóch lozysk kulkowych 55, 56 w tulei sprzegajacej 29, sztywno polaczonej z walem pedzonym 28 i podtrzymujacej na wewnetrznym obwo¬ dzie druga polowe sprzegla tarczowego 51.Lopatki kierunkowe hydraulicznej ped¬ ni umieszczone na stale w oslonie, sa o- znaczone liczbami 22, 23, a lopatki turbi¬ nowe — liczbami 18, 20, 21.Koncowe osadzenie pedni jest wykona¬ ne* w ten sposób, ze czop 28 walu pedzone¬ go jest osadzony w lozysku kulkowem 57 w oslonie 9d, przyczem zamkniecie stanowi uszczelniajaca pokrywka koncowa 58.W czesci wydrazonego- walu wirnika turbinowego 15, znajdujacej sie nize- wnatrz czesci 9c oslony, jest umieszczony pierscien wewnetrzny sprzegla jednokie¬ runkowego 30, który zapomoca narzadów, sprzegajacych w jednym kierunku, np. wa¬ leczków, moze uskutecznic sprzezenie z tu¬ leja sprzegajaca 29.Piasty 6' i 8' sprzegla nie sa sztywno polaczone z odpowiedniemi okladzinami sprzegajacemi 6 i 8, lecz okladziny te sa przesuwne na okraglych klinach 59 w kie¬ runku osiowym na obwodzie wskazanych piast 6' wzglednie 8*.W polozeniu, przedstawionem na fig. 3, sprzeglo cierne umieszczone w polówce 2b oslony jest wylaczone. Okladziny sprze¬ gajace 6, 8 sa swobodne. Przenoszenie sily odbywa sie w tym przypadku z walu pe¬ dzacego / poprzez sprzeglo hydrauliczne i wal wewnetrzny 7, który w tym przy¬ padku jest polaczony przez sprzeglo tar¬ czowa 51 z tuleja sprzegajacaj 29 i tern sa¬ mem z pedzonym walem 28. Silnik zatem poprzez sprzeglo hydrauliczne napedza - 6 —bezposrednia wal pedzony. Hydrauliczna pednia' zmienna jest w tym przypadku nie¬ czynna, gdyz jej wirnik jest odlaczony od sprzegla ciernego, a z drugiej strony wir¬ nik turbinowy 16 jest odlaczony od tulei sprzegajacej 29 zapomoca sprzegla jedno¬ kierunkowego.Gdy teraz! sprzeglo cierne zostanie wla¬ czone, to z jednej strony wal wewnetrz¬ ny 7, a z drugiej strony wal 10 wirnika pompy pedni hydraulicznej zostana sprze¬ zone z walem pedzacym. Wirnik turbino¬ wy 2d sprzegla hydraulicznego, zaklinowa¬ ny na wale 7, jest zatem wylaczony. Prze¬ noszenie sily odbywa sie teraz poprzez pednie hydrauliczna, której wirnik turbino¬ wy (wal 15) po zwolnieniu sprzegla tar¬ czowego 51 jest polaczony poprzez sprze¬ glo jednokierunkowe 30 z tuleja sprzega¬ jaca 29 i tern samem z walem pedzonym.Zarówno sprzeglo hydrauliczne, jak i hydrauliczna pednia zmienna sa stale wy¬ pelnione ciecza. Opróznianie i napelnianie tych hydraulicznych zespolów przenosza¬ cych jest zbyteczne. Przez to osiaga sie te korzysc, ze zarówno sprzeglo hydrauliczne, jak i pednia sa w kazdej chwili gotowe do wlaczenia tak, iz przez proste uruchomie¬ nie obydwóch sprzegiel 6, 8 i 51, które, o- czrywiscie, moga byc w znany sposób sprze¬ zone kinetycznie ze soba przy pomocy jed¬ nego ruchu nastawiania, wlacza sie prawie natychmiast pednie hydrauliczna wzgled¬ nie sprzeglo hydrauliczne lub odwrotnie, t. j. mozna zastapic jeden hydrauliczny ze¬ spól zespolem drugim natychmiast i bez wstrzasu. W kazdym jednak przypadku po¬ miedzy walem pedzacym i pedzonym znaj¬ duje sie elastyczny hydrauliczny zespól przenoszacy tak, iz w pojazdach, tocza¬ cych sie po szynach, wszelkie wstrzasy i naprezenia walu pedzonego, szkodliwe dla silnika napedowego, sa pochlaniane ela¬ stycznie i nie nadwyrezaja silnika.Pednia wedlug fig. 4 jest wykonana za¬ sadniczo tak samo, jak i na fig. 3, z ta tyl¬ ko róznica, ze obok sprzegla jednokierun¬ kowego potrzebne jest tylko jedno sprze¬ glo mechaniczne do przelaczania obydwóch hydraulicznych czesci przenoszacych. Na wale pedzacym 1 jest osadzona oslona 60, w której miesci sie sprzeglo hydrauliczne, a z prawej strony — sprzeglo cierne 61.Sprzeglo to posiadk dwie tarcze sprzegaja¬ ce 62, 63, które sa polaczone, jak na fig. 3, z jednej strony z piasta 64 polówki 65 o- slony, a z drugiej strony z piasta 66, osa¬ dzona na wydrazonym wale 10 wirnika 11 pedni hydraulicznej. Oslona sprzegla hy¬ draulicznego, skladajaca sie z polówek 65 i 67, jest osadzona obrotowo w lozysku kul- kowem 68 wl piasciel 69 oslony zewnetrznej 60, a wal wewnetrzny 7 jest osadzony rów¬ niez za posrednictwem lozyska kulkowego 75 w piascie polówki 67 oslony. Polówka ta posiada stale lopatki pompowe 2c sprze¬ gla hydraulicznego1, którego wirnik turbi¬ nowy 2d jest zaklinowany na1 lewym koncu walu wewnetrznego 7. Osadzenie walów wirników hydraiuliczn&j pedni jest takie samo, jak i na fig. 3, tak iz niema potrzeby ponownego szczególowego opisywania tego osadzenia. Nalezy jednak awrócic uwage na te róznice, ze niema w tym przypadku uwidocznionego na fig. 3 sprzegla tarczo¬ wego i ze wal wewnetrzny 7 stanowi zara¬ zem wal pedzony, na prawym koncu sztyw¬ no polaczony przy pomocy klinów 33a z tuleja sprzegajaca 29, która ze swej strony, podobnie jak i na fig. 3,\ moze byc polaczo¬ na z walem 15 wirnika turbinowego przy pomocy sprzegla jednokierunkowego 30.Hydrauliczna pednia mieszczaca sie w polówkach 9b i 9c oslony, odpowiada cal¬ kowicie pedni wedlug fig. 3.W polozeniu przedstawionem na fig. 4, sprzeglo 61 jest wylaczone. W tym przy¬ padku niema wogóle przenoszenia sily. Gdy sprzeglo to zostanie przelaczone w lewo, to oslona hydraulicznego sprzegla zostaje sprzezona z walem pedzacym 1, a przeno¬ szenie sily odbywa sie bezposrednio przez — 7 —wirnik turbinowy 2d sprzegla hydraulicz¬ nego na wal wewnetrzny 7. Gdy sprzeglo 61 jest przelaczone w prawo, to polaczenie pomiedzy hydraulicznem sprzeglem i wa¬ lem pedzacym fcostaje przerwane, Zamiast tego wirnik pompy 11 hydraulicznej pedni zostaje polaczony z walem pedzacym, a przenoszenie sily odbywa sie teraz poprzez te pednie, sprzeglo jednokierunkowe 30 i tuleje sprzegajaca 29 na wal wewnetrzny 7.W tym przypadku, jak widac, jest po¬ trzebne tylko jedno sprzeglo do przelacza¬ nia obydwóch hydraulicznych zespolów przenoszacych, Poniewaz jednak wal pe¬ dzony 7 jest sztywno polaczony z wirni¬ kiem turbinowym 2d sprzegla hydraulicz¬ nego, przeto to sprzeglo hydrauliczne jest obracane równiez przez wal tak, iz pod¬ czas biegu luzem obraca sie stale, nie bio¬ rac udzialu w przenoszeniu sily, gdy pednia hydrauliczna jest czynna.Przyklad wykonania wedlug fig. 5 od¬ powiada w zasadzie przykladowi wykona¬ nia wedlug fig. 4, z ta jednak róznica, ze sprzeglo mechaniczne jest umieszczone z lewej strony, hydrauliczne zas — z prawej sitrony hydraulicznej pedni, przyczem po¬ miedzy dwoma hydraulicznemi zespolami przenoszacemi jest umieszczona przeklad¬ nia kól zebatych 80 — 85, napedzana pr&ez wal pedzony, który w tym przypadku obej¬ muje, jako wal wydrazony 28, wal we¬ wnetrzny 7, przyczem przekladnia ta slu¬ zy do wlaczania róznych przekladni zeba¬ tych. W polozeniu, przedstawionem na fig. 5, sprzeglo mechaniczne 61 jest przelaczo¬ ne w lewo (62), a wiec wal pedzacy jest po¬ laczony sztywno z walem wewnetrznym 7.Wal ten napedza wirnik 2c lezacego cal¬ kowicie z prawej strony sprzegla hydrau¬ licznego, którego oslona 86, zawierajaca lopatki turbinowe 2d, jest sztywno polaczo¬ na z walem 28, posiadajacym kola zebate.Gdy sprzeglo 61 jest przelaczone w prawo, to wtedy hydrauliczna pednia zostaje wla¬ czona, a jej wirnik turbinowy 16 napedza poprzez sprzeglo jednokierunkowe 13 pe¬ dzony wal wydrazony 28, na którym sa o- sadzone kola zebate.Na fig. 6 przedstawiono przyklad wy¬ konania, w którym sprzeglo mechaniczne jest polaczone z wirnikiem turbinowym sprzegla hydraulicznego tak, iz zarówno przy bezposredniem sprzezeniu, jak i przy polaczeniu zapomoca hydraulicznej pedni jest wlaczone stale sprzeglo hydrauliczne.Na wale pedzacym / jest zaklinowany wirnik pompowy 2c sprzegla hydraulicz¬ nego. Wirnik turbinowy sprzegla jest osa^ dzony swobodnie w lozysku 89 i moze byc laczony zapomoca sprzegla 61, 62, 63 badz bezposrednio z walem wewnetrznym 7, badz tez z wirnikiem pompowym 11 pedni hydraulicznej. W obydwóch przypadkach sprzeglo hydrauliczne 2c, 2d jest wlaczone.Pozostale czesci na fig. 6 odpowiadaja co do ukladu i dzialania odpowiednim cze¬ sciom na fig. 4.W przykladzie wykonania wedlug fig. 7, uklad i dzialanie sprzegla ciernego i hy¬ draulicznej pedni odpowiada w zasadzie odmianie wykonania wedlug fig. 5. Rów¬ niez i w tym przypadku pedzony wydra¬ zony wal turbinowy 15, oddzialywa po¬ przez sprzeglo jednokierunkowe 30 na tu¬ leje zewnetrzna 29, która jest rozszerzona w prawo i posiada wieniec zebaty we¬ wnetrzny 90. Na wale pedzonym 7 jest za¬ klinowane kolo zebate 91. Kola zebate 90 i 91 sa sprzezone ze soba zapomoca po¬ srednich kól zebatych 92. Osie 93 posred¬ nich kól zebatych 92 sa osadzone w obroto¬ wym pierscieniu 94, który jest sztywno po¬ laczony z obrotowa czescia 95 sprzegla ciernego 95, 96. Na zewnetrznej tulei 29 sprzegla jednokierunkowego jest zaklino¬ wana przesuwna w kierunku osiowym na- suwka, zaopatrzona w kly 98, którym od¬ powiadaja kly 99, sztywno polaczone z obrotowym pierscieniem 94. Przez osiowe przesuniecie nasuwki 97 mozna laczyc ze soba, wzglednie rozlaczac kly 98 i 99. — 8 —Gdy hydrauliczna pednia jest wlaczona, otrzymuje sie polozenie czesci wskazane na rysunku, a mianowicie, gdy nasuwka 97 zajmuje polozenie, - przedstawione na ry¬ sunku, a sprzeglo 95, 96 jest wlaczone (t. j. pierscien 94 jest nieruchomy), to wtedy ko¬ lo zebate 91 i równiez wal 7 sa napedzane przez kola zebate 90 i 92 w kierunku od¬ wrotnym do kierunku obrotu walu turbino¬ wego 15 i z wieksza szybkoscia niz ten wal- Oczywiscie, w tym przypadku bezposred¬ nie -sprzezenie pomiedzy walami / i 7 jest wylaczone.Gdy nasuwka 97 jest przesunieta w pra¬ wo, a sprzeglo 95, 96 jest wylaczone, to kly 98 i 99 zaczepiaja sie, a pierscien 94, podtrzymujacy lozyska kól posrednich 92, uczestniczy w obracaniu sie zewnetrznej tulei 29 sprzegla jednokierunkowego tak, iz wszystkie kola zebate sa sztywno ze so¬ ba polaczone i obracaja sie wspólnie z wa¬ lem 7, który w tym przypadku obraca sie w tym samym kierunku i z ta sama szybko¬ scia, co wirnik turbinowy hydraulicznej pedni.Lopatki wirnika turbinowego lub jedne¬ go wienca lopatek turbinowych, najlepiej wienca lopatek obrotowych znajdujacego sie bezposrednio za wirnikiem pompowym, sa zaopatrzone w zaokraglone krawedzie wejsciowe jak w turbinach wodnych. Dzie¬ ki temu wirnik, wzglednie wirniki turbino- we sa niewrazliwe na zmiany katów wej¬ scia cieczy, posiadaja wiec bardzo malo wygieta krzywa sprawnosci, tak iz otrzy¬ muje sie w granicach nastawiania lopatek, zachodzacych w praktyce, prawie stala sprawnosc pedni, zapewniajaca jej prze¬ wage nad innemi pedniami.Na fig. 8 liczba 103 oznacza wydrazony wal zasadniczy hydraulicznej pedni zmien¬ nej, posiadajacej tarcze 104. Na tarczy tej sa umieszczone lopatki 105 wirnika pompo¬ wego. Lopatki te sa skierowane ku osi ped¬ ni zmieranej, a na swobodnym koncu posia- ;flaja pierscie$vLowa tarcze 106, która wraz z tarcza 1Q4 Agrai^cza kapaly przeplywo¬ we kola pompowego w kierunku osiowym.Na wale wtórnym 107 jest osadzona tarcza turbinowa 108, na której jest umieszczony wieniec lopatek turbinowych 109, umoco¬ wany drugim koncem na pierscieniu wy¬ drazonym 110, który podtrzymuje równiez wience lopatek turbinowych 111 i 112. Licz¬ by 113 i 113' oznaczaja nieruchome wience lopatek kierunkowych. Ciecz pedna plynie ze srodkowej przestrzeni 114 w kierunku strzalki 115 przez pednie hydrauliczna.Przedstawiony na rysunku wal wydrazony /03 jest polaczony z walem silnikowym 11.9 zapomoca przekladni kól zebatych 116, wal silnika moze byc umieszczony w innem miejscu i sprzezony z walen^ 118.Wewnatrz wydrazonego walu 103 znajdu¬ je sie wal 120, obracajacy sie wraz z wa¬ lem 103. Wal 120 posiada na zewnetrznym koncu gwint 121 o duzym skoku. Na gwint ten jest nakrecona tuleja 122, zaopatrzona w gwint wewnetrzny (patrz równiez fig. 9).Przez przesuniecie tulei 122 w kieruniku podluznym walu 120 wal ten zostaje obró¬ cony zapomoca gwintu 121 wzgledem wy¬ drazonego walu 103. Do przesuwania tulei 122 sluzy otaczajacy ja osadzony nierucho¬ mo pierscien 124. Pierscien 124 jest osadzo¬ ny zapomoca lozyska kulkowego 125 na ru¬ chomej tuilei 122 tak, iz nie moze byc prze¬ suniety wzgledem niej w kierunku osiowym.W ten sposób poprzez lozysko kulkowe 125 moze byc przeniesiona w kierunku o- siowym sila przesuwajaca z pierscienia 124 na tuleje 122 przy pomocy dzwigni 126, dzialajacej na pierscien 124, a przez to wal wewnetrzny 120 zostaje obrócony wzgle¬ dem walu wydrazonego 103. Normalnie wal 103, wal 120 i tuleja 122 obracaja sie z *ta sama szybkoscia. Gdy tuleja 122 zostanie przesunieta przy pomocy dzwigni 126 yt kierunku osiowym, to wal 120 wykonywa obrót wzgledem walu 103; taka zmiana po¬ lozenia moze byc uskuteczniona równiez podczas biegu jwalów. Wzjg^ny obirót wa- .t- i9 —lów jest wyzyskany do- przestawiania lo¬ patek pompowych 105, co jest objasnione przy opisie fig. 10, w której uzyto tych sa¬ mych oznaczen co i na fig. 8 i 9. Kazda lo¬ patka 105 jest osadzona nastawnie w opi¬ sywanej pedni na osi 127, umocowanej jednoczesnie w tarczy pompowej 104 i pierscieniu 106. Lopatki 105, przestawne wzgledem tarczy pompowej 104 i tarczy 106, sa umocowane jednym koncem na plytce lub krazku 128, który od strony we¬ wnetrznej, zwróconej do srodka walu, jest zaopatrzony w nosek 130. Wal 120 pod¬ trzymuje na wewnetrznym koncu sztywno polaczona i w tym przypadku stozkowata tarcze 131 z wycieciami, które obejmuja noski 130, utrzymujac w ten sposób tarcze 128 w okreslonem polozeniu. Gdy waly 103 i 120 wykonywaja w okreslony wyzej spo¬ sób ruch wzgledny, to i tarcze 131 i 104 wy¬ konywuja równiez obrót wzgledny wzgle¬ dem siebie, to znaczy przesuwaja sie wzgle¬ dem siebie w kierunku obwodowym. Wsku¬ tek tego wystepy 130 tarcz 128 zostaja przesuniete, np. z polozenia 130a w poloze¬ nie 130b, i wskutek tego tarcze 128 obraca¬ ja równiez osie 127 tak, iz lopatki, umoco¬ wane na tych osiach, zostaja pokrecone w inne polozenie, np. w polozenie 105a, za¬ znaczone lin ja przerywana na fig. 11. Przez przesuniecie tulei 122 moze byc zatem zmienione polozenie konca walu 120, wsku¬ tek czego równiez i tarcze 131 i 104 przyj¬ muja wzgledem siebie rózne polozenia tak, iz równiez i lopatki mozna ustawic pod róznemi katami wzgledem kierunku prze¬ plywu cieczy. Dla okreslonej liczby obro¬ tów i okreslonego' przenoszenia sily lopatki moga byc nastawione zapomoca tego urza¬ dzenia tak, iz krawedzie wylotowe lopatek znajduja sie w okreslonej odleglosci od krawedzi wejsciowych 136 lopatek turbi¬ nowych 112. Zaleznie od warunków ruchu lopatki 105 moga byc nastawione tak, iz krawedzie wylotowe 135 lopatek oddalaja sie od krawedzi wejsciowych 136 lopatek obrotowych 112 lub zblizaja sie do nich.Lopatki 105 moga byc nawet nastawione tak, iz w polozeniu 105a zamykaja calkowi¬ cie kanaly przeplywowe pompy. Dzieki te¬ mu, ze kanaly przeplywowe moga byc zwiekszane lub zmniejszane i to od naj¬ wiekszej wartosci do najmniejszej, przez pompe moga przeplywac rózne ilosci cie¬ czy i to niezaleznie od liczby obrotów walu pompy. Przestawianie lopatek moze byc dokonane bez uzycia wiekszej sily, gdy lo¬ patki 105 wedlug wynalazku sa nastawiane dokola osi, przechodzacych przez nie pro¬ stopadle do kierunku przeplywu cieczy, przyczem kaida os pokrywa sie z lin ja ci¬ snienia na lopatke jako wypadkowa sily odsrodkowej i cisnienia krazacej cieczy na lopatki.Aby zmniejszyc opór przeplywu cieczy przez kanaly pompy, tarcze lub plytki 128 sa umieszczone w wycieciach tarczy 104 tak, iz powierzchnia tarcz 128, zwrócona do lopatek, znajduje sie w tej samej plaszczy¬ znie co i czesci tarczy 104, nieprzykryte przez tarcze 128. W tych miejscach jednak znajduja sie wydrazenia, w których poru¬ szaja sie noski 130. Aby zmniejszyc szkodli¬ we dzialanie tych niewypelnionych wydra¬ zen na przeplyw cieczy, tarcza 131 jest zao¬ patrzona w plytke ochronna 138, zakrywa¬ jaca te wydrazenia. Plytka ochronna 138 jest wykonana jako przedluzenie przed¬ stawionej na fig. 8 krzywej tarczy 139, któ¬ ra ma na celu nadanie kanalowi dla cie¬ czy tloczonej ksztaltu, dopasowanego do strumienia cieczy.Fig. 12 przedstawia niektóre krzywe, wykreslone w prostokatnym ukladzie wspólrzednych, przyczem na osi odcietych jest podana liczba obrotów walu wtórnego, a na osi rzednych — liczba obrotów walu pierwotnego oraz przeniesiona moc. Prosta linja kreskowana 140 przedstawia liczbe obrotów walu pierwotnego hydraulicznej pedni zmiennej, w której narzad, pompowy nie posiada wcale nastawnych lopatek. - 10 —Linja ta wskazuje, ze liczba obrotów walu pierwotnego przy malej ilosci obroitów wa¬ lu wtórnego jest znacznie nizsza, niz przy wiekszej ilosci obrotów walu wtórnego.Nalezy to przypisac temu, ze gdy na wal wtórny ma byc przeniesiona ta sama sila, to turbina na skutek mniejszej ilosci obro¬ tów walu wtórnego stawia, oczywiscie, wiekszy opór przeplywowi cieczy. Opór pompy staje sie przez to równiez wiekszy, wskutek czego silnik nie moze utrzymac dluzej dbislaecznie wielkiej (ilosci obrotów.Przez przestawienie lopatek na mniejsza ilosc przeplywajacej cieczy pompa przy tej samej ilosci obrotów podaje mniejsza ilosc cieczy, przyczem turbina stawia przeply¬ wowi cieczy mniejszy opór, a pompa moze dac wieksza ilosc obrotów i przez to rów¬ niez i wieksza sile. Prosta ciagla linja 141 Wskazuje, jak moze byc regulowana ilosc obrotów walu pierwotnego, gdy nastawne lopatki pompy przy wiekszej ilosci obrotów walu wtórnego zostana zwolna nastawione tak, ze otrzymuje sie wiekszy wylot prze¬ plywowy. Linja kreskowana 142 przedsta¬ wia sile, przeniesiona z silnika na wal pier¬ wotny, gdy narzad pompy nie zawiera lo¬ patek nastawnych, natomiast linja ciagla 143 przedstawia sile, gdy narzad pompy posiada takie nastawne lopatki, ze wal pierwotny moze utrzymac ilosc obrotów, jaka podaje linja 141. Linja kreskowana 144 przedstawia sile, przeniesiona na wal wtórny, gdy narzad pompy nie posiada wca¬ le nastawnych lopatek, natomiast krzywa 145 przedstawia sile, przeniesiona na wal wtórny, gdy narzad pompowy jest zaopa¬ trzony w nastawne lopatki. Krzywe te wskazuja, ze przy mniejszej ilosci obrotów mozna przenosic na wal pierwotny wieksza moc, anizeli w pedniach z narzadem pom¬ py bez nastawnych lopatek. Nastawne lo¬ patki narzadu pompy sa nastawiane prze¬ waznie tylko wtedy na mniejsze ilosci przeplywajacej cieczy, gdy ilosc obrotów walu wtórnego jest mniejsza od normalnej, wskutek czego lopatki pompy przy wiek¬ szych ilosciach obrotów przyjmuja takie polozenie, jakie maja zwykle lopatki nie- nastawne. Polozenie to odpowiada zatem na krzywych wedlug fig. 12 szybkosci 1 000 obr/min walu pierwotnego. PL