Od czasu odkrycia lasecznika kokluszu przez Bordet'a i Gengou'a napotyka sie w literaturze wzmianki o tern, ze lasecznik kokluszu potrzebuje bezwzglednie w pierw¬ szych pokoleniach do swego wzrostu na sztucznej pozywce hemoglobiny, ale stop¬ niowo daje sie przyzwyczaic do pozywek, pozbawionych hemoglobiny (p. Handhuch der pathogem. Mikroorganismen, Kolie, Kraus, Uhlenhuth, tom V, 2, 1928, artykul Lowenthala i Zurukzoglu, str. 1346 i nasi).Wedlug nowszych badan autorów angiel¬ skich (porówn. Gardner i Leslie, The Lan¬ cet 222,9, 1932) przyzwyczajania hodowli do coraz innej pozywki ma zachodzic jed¬ noczesnie z przemiana antygenów. Jedno¬ rodne pod wzgledem serologicznym fazy I i II (wzglednie A i B) maja sie przetwa¬ rzac w fazy III i IV, dajace sie serologicz¬ nie oddzielac i juz zewnetrznie zaznacza¬ jace sie ksztaltem swych kolonij. Fazy I i II odpowiadaja postaci S, natomiast fa¬ zy III i IV maja reprezentowac postac R.Szczególnie wazna jest rzecza, ze razem ze zmiana faz ginie równiez toksycznosc kultur. Toksyczne sa jedynie fazy I i II.W przeciwienstwie do tych wszystkich danych przekonano sie jednak, ze z po¬ szczególnych epidemij kokluszu w ostat¬ nich latach dalo sie wyodrebnic przeszlo 50 szczepów, które od szczepów, przyta¬ czanych dotychczas w literaturze, róznia sie zasadniczo tern, ze pod kazdym wzgle¬ dem okazuja sie absolutnie stalemi. Wciagm przeszlo czteroletniej obserwacji ho¬ dowano te szczepy, przeprowadzajac je przez sto posiewów, przyczem zachowaly one bez zaniany wszystkie swoje wlasciwo¬ sci. Zaden z tych szczepów nie dal sie przyzwyczaic do pozywek, pozbawionych hemoglobiny. Jezeli rosna one na podlo¬ zu, wolneni od hemoglobiny, to w sposób zupelnie niedostrzegalny. Zewnetrzny ob¬ raz koloni j pozostaje niezmieniony. O zmianie faz nie moze byc mowy, a ich to¬ ksycznosc — na co trzeba zwrócic spe¬ cjalnie uwage — zostaje zachowana w ca¬ lej pelni.Te szczepy lasecznika kokluszu róznia sie zatem zasadniczo od szczepów, opisy¬ wanych dotychczas. Stanowia one materjal wyjsciowy dla omawianych nizej antyge¬ nów czesciowych, t. j. antygenów, powsta¬ jacych przez rozszczepianie antygenów naturalnych na oddzielne czesci. Jak juz wspomniano, toksycznosc laseczników ko¬ kluszu jest znana juz oddawna i polega na pewnej endotoksynde, silnie zwiazanej z organizmem bakteryj. Wielokrotnie usi¬ lowano juz oddzielic te ilosc toksyny w postaci rozpuszczalnej od zasadniczo nie- jadowitych skladników korpuskularnych bakteryj, t. j. skladników, które nie prze¬ szly do roztworu czasteczkowego lub ko¬ loidalnego. Ze sposobów tych najbardziej znany jest sposób Besiredki. Opisane do¬ tychczas sposoby nie nadaja sie jednak do uzytku, poniewaz otrzymywanie na ich podstawie toksyny wysokowartosciowej, rozpuszczalnej i wolnej od bakteryj, uda¬ je sie naogól z regularnoscia niedosta¬ teczna.Okazalo sie, ze zupelnie niezawodnie mozna uzyskac substancje o znacznej to¬ ksycznosci, jezeli komórki bakteryjne do¬ prowadza sie do pekniecia w taki sposób, aby otrzymana z nich masa przy badaniu mikroskopowem przedstawiala juz tylko mase bezpostaciowa. To pekanie wzgled¬ nie rozsadzanie komórek bakteryjnych mozna osiagnac np. przez dzialanie me¬ chaniczne, jak rozcieranie w mozdzierzu z uzyciem lub bez uzycia piasku lub zie¬ mi okrzemkowej, albo przez dzialanie roz¬ tworami hypotonicznemi, jak wylugowy- wanie zapomoca wody destylowanej, lub jeszcze skuteczniej pirzez wielokrotne za¬ mrazanie i odtajanie hodowli, a wiec za¬ pomoca sposobu, wogóle niestosowanego dotychczas do uzyskiwania szczepionek bakteryjnych. Zawiesiny, wstepnie w ten sposób potraktowane, mozna nastepnie, np. przez odwirowanie, uwolnic od nierozpu¬ szczalnych czastek komórek bakteryj; tworza one wówczas substancje trujace, które przeszly do roztworu, a poprzednio byly zawarte w komórkach laseczników kokluszu. Ich wlasciwosci trujace latwo jest wykazac przez wstrzykiwania doskór- ne, podskórne lub dozylne zwierzeciu do¬ swiadczalnemu (królikowi lub swince mor¬ skiej). Wycenienie wartosciowosci uzysku¬ je sie przez oznaczenie tak zwanej Dosis necroticans minima u swinki morskiej lub królika. Zapewnia to równiez moznosc u- zyskania pozadanego stezenia substancji toksycznej.Mozna przytem postepowac np. w spo¬ sób nastepujacy.Hodowle lasecznika kokluszu zawiesza sie w fizjologicznym roztworze soli ku¬ chennej i zamraza w mieszaninie oziebia¬ jacej. Po calkowitem zamarznieciu zawie¬ siny bakteryjnej doprowadza sie ja po¬ nownie do odtajania, a nastepnie znów do zamarzniecia.Proces ten powtarza sie kilkakrotnie.Przy badaniu mikroskopowem osadu za¬ wiesin bakteryjnych, przedwstepnie w ten sposób obrobionych, okazuje sie, ze bakte- rje przeistoczyly sie w mase bezposta¬ ciowa.Dzialanie immunizacyjne (uodporniaja¬ ce) posiadaja nietylko trucizny rozpuszcza¬ jace sie, ale równiez i nierozpuszczajace sie i niezawierajace jadu pozostalosci bak- — 2 —teryjne. Oprócz otrzymywania antygenów trujacych, lecz wolnych od bakteryj, ma sie równiez moznosc wytwarzania nietru- jacych antygenów lasecznika kokluszu.Substancje trujace mozna usunac równiez przez poddawanie tych substancyj dziala¬ niu ciepla w temperaturach wyzszych, np. do 100°C.Wynalazek niniejszy umozliwia ze szczepów o jednolitej toksycznosci, po rów- nomiernem a sztucznem odciagnieciu tru¬ cizny, wytwarzanie szczepionek i nadawa¬ nie im ewentualnie kazdorazowo zadanej zjadliwosci, a to przez odpowiednie pola¬ czenie bakteryj, pozbawionych trucizny, z roztworami trucizny, wolnemi od bakteryj.W ten sposób mozna kazdy z obu antyge¬ nów czesciowych doprowadzic w stosow¬ nej ilosci do dzialania i stworzyc najlepsze warunki uodpornienia ustroju. PL