Wynalazek dotyczy samoustawnych lo¬ zysk krazkowych z kulista powierzchnia toczna na jednym z pierscieni obiegowych.Budowa lozyska sprawia, ze,wskutek odpo¬ wiedniej powierzchni tocznej drugiego pier¬ scienia obiegowego oraz odpowiedniego ksztaltu krazków, tworza sie dokladne pro¬ wadnice dla tych krazków, zapobiegajace ustawianiu sie ich skosnie, wzglednie unie¬ mozliwiajace zaciskanie krazków.Istota wynalazku polega na takim ksztalcie powierzchni tocznej i ukladzie wzgledem niej krazków, ze wypadkowa odporu zewnetrznej i 'wewnetrznej po¬ wierzchni tocznej tworzy pewien kat, wy¬ twarzajac w ten sposób dzialajaca na kraz¬ ki w kierunku ich osi sile, która przysuwa je do niekulistej powierzchni kolnierza, u- mieszczonego zboku powierzchni tocznej pierscienia.Zalaczony rysunek wyobraza szczególy wynalazku. Fig. 1 przedstawia czesc prze¬ kroju podluznego lozyska, posiadajacego dwa rzedy rolek, fig. 2 czesc widoku bocz¬ nego takiegoz lozyska, fig. 3 w skali wiek¬ szej lozysko podobne do uwidocznionego na fig- 1» fig- 4, 5 i 6 uwidoczniaja przekroje podluzne lozysk odmiennie wykonanych.Kazde z nich posiada dwa rzedy krazków.Czesciowy przekrój podluzny lozyska, skladajacego sie z trzech szeregów kraz¬ ków, daje fig. 7.Na fig. 8 i 9 widzimy podluzne prze¬ kroje odmiennych ustrojów lozysk tego sa¬ mego zasadniczego typu, które sluza prze- dewszystkiem w tych wypadkach, gdy lo-zysko ma przejac nacisk w kierunku osi.Fig. 8 przedstawia lozysko skladajace sie z dwóch szeregów krazków, fig. 9 zas lo¬ zysko jednoszeregowe.W lozysku, przedstawionem na fig. 1 i 2, pierscien zewnetrzny 1 sklada sie z jedne¬ go kawalka i posiada kulista powierzchnie toczna. Krazki 2 maja taki ksztalt, ze \ ^^^egaja^do^r^w^rzchni tocznej pierscie- * mk* zewnetrznego! 'Wewnetrzny pierscien obiegowy, wykonywany równiez z jedne¬ go kawalka, posiada równiez taka po¬ wierzchnie toczna, ze krazki przylegaja do niej na calej dlugosci tworzacej. W prze¬ kroju przeto zarówno powierzchnie tocz¬ ne obu pierscieni, jak i tworzace rolek po¬ siadaja jedna i te sama krzywizne. Rolki stykaja sie zatem z powierzchniami tocz- nemi obu pierscieni wzdluz pewnych linij.Nie stanowi to jednak koniecznego warun¬ ku wykonania niniejszego pomyslu; wy¬ starczy stykanie sie krazków wzdluz linji z jedna tylko z powierzchni tocznych; z druga powierzchnia toczna natomiast wy¬ starczy stykanie sie w jednym punkcie.Dla osiagniecia stykania sie punktowego z kulista powierzchnia toczna i linj owego z powierzchnia toczna niekulista nadajemy tworzacej krazka krzywizne mniejsza od krzywizny powierzchni kulistej, a jedna¬ kowa z krzywizna powierzchni niekulistej.Aby otrzymac linjowe stykanie sie z po¬ wierzchnia kulista, punktowe zas z po¬ wierzchnia niekulista, musimy nadac two¬ rzacej krazka krzywizne taka, jak krzy¬ wizna powierzchni kulistej, powierzchnia zas niekulista powinna posiadac krzywizne wieksza od krzywizny tworzacej krazka.W pewnych wypadkach krazki stykac sie moga punktowo i z zewnetrznym i z we¬ wnetrznym pierscieniem. W takim razie krzywizna obu powierzchni tocznych, kuli¬ stej i niekulistej, posiada krzywizne wiek¬ sza niz krzywizna tworzacych krazków.W kazdym razie krazki posiadac musza ksztalt taki, aby wypadkowe odporu — na powierzchniach tocznych zewnetrznej i we¬ wnetrznej — tworzyly pewien kat i wy¬ twarzaly skutkiem tego sile, dazaca do przesuniecia rolek *wbok. Sile te przej¬ muje umieszczony z boku niekulistej po¬ wierzchni tocznej (na fig. 1 na pierscieniu wewnetrznym) kolnierz lub obrzeze 4, sta¬ nowiace jedna calosc z pierscieniem albo odpowiednio do niego przymocowane. Kol¬ nierz 4 obsluguje zazwyczaj oba szeregi krazków, mozna miec jednak dla kazdego szeregu krazków osobne kolnierze, o ile odleglosc pomiedzy krazkami na to po¬ zwala.Sily, dzialajace w lozysku przedstawio¬ nem na fig. 1, ujawnia fig. 3. Wypadkowa a odporu zewnetrznej kulistej powierzchni tocznej skierowana jest ku srodkowi tej powierzchni o. Wypadkowa 6 — sil • na wewnetrznej powierzchni — tworzy z osia x—x lozyska kat wiekszy niz kierunek wy¬ padkowej a—o, przecinajac ja w punkcie c. Sily a i b daja przeto wypadkowa, dzialajaca na krazek w kierunku c—d i przysuwajaca go do srodkowej plaszczyzny prostopadlej wzgledem osi lozyska. Wy¬ padkowa równowazy odpór d kolnierza 4.Przy pracy wiec lozyska krazki sa przy¬ ciskane pewna sila do kolnierza, który sta¬ nowi wobec tego pewna ich prowadnice i uniemozliwia skosne ustawienie sie kraz¬ ków. Krazki sa zatem zawsze w ukladzie prawidlowym oraz tocza sie spokojnie i bez wstrzasnien. Stanowi to powazna za¬ lete lozyska, pokrywajaca z nadmiarem tarcie dodatkowe, powstajace na styku z kolnierzem i spowodowane wypuklym ksztaltem krazków.Poza tern fig. 3 uwidocznia zasadnicze styczne tx i t2 krazków w punktach, w któ¬ rych dzialaja wypadkowe odporów. W ce¬ lu zmniejszenia tarcia styczne powinny przecinac sie w punkcie, lezacym na osi x—x lozyska albo wpoblizu tej osi.Fig. 3 wskazuje, ze stosowane tu krazki posiadaja przy zewnetrznych powierzch- — 2 —niach kulistych wypukle powierzchnie sztorcowe. Najwieksza srednica krazka le¬ zy blizej jednego (wewnetrznego) jego sztorca. Wypadkowe a i b dzialaja w punktach, lezacych zboku od owej najwiek¬ szej srednicy. Niejednokrotnie najwieksza srednica stanowi krancowa (wewnetrzna) srednice krazka.Od ksztaltu kolnierza urzeczywistnienie wynalazku nie zalezy zupelnie. Kolnierz wedle fig. 1 posiada wklesle scianki boczne formy kulistej. Odpowiednio do tego sztorce wewnetrzne krazków posiadaja równiez kulista postac. Sciany boczne kol¬ nierza moga równiez posiadac ksztalt stoz¬ ka. Powierzchnia sztorcowa krazka moze byc w takim razie plaska albo stozkowa.Na fig. 1 widzimy klatke do rolek 5, zlozona z masywnej obraczki z wyskokami bocznemi, pomiedzy któremi powstaja gniazda dla poszczególnych rolek.Lozysko, przedstawione na fig. 4, po¬ siada klatke odmiennej konstrukcji i tern tylko rózni sie od poprzedniego. Klatka ta sklada sie z dwóch przylegajacych do siebie albo polaczonych ze soba obraczek blaszanych 6 i 7, zaopatrzonych w odgiete wyskoki lub lapki 8 i 9, oddzielajace kraz¬ ki i tworzace dla nich gniazda. Lapa 8 lezy zazwyczaj posrodku krazków, druga zas 9 wspiera krazki wpoblizu kulistej po¬ wierzchni tocznej i zewnetrznych sztorców krazków.Fig. 5 przedstawia odmiane, w której powierzchnia toczna pierscienia wewnetrz¬ nego 3 jest kulista, krazki zas 2 posiadaja wklesla powierzchnie boczna. Tworzacatej powierzchni przylega do kulistej po¬ wierzchni tocznej. Pierscien zewnetrzny 1 posiada dwie wypukle powierzchnie o krzy- wiznie jednakowej z krzywizna tworzacej krazków. Powierzchnie te przylegaja prze¬ to wzajemnie do siebie. Kolnierz 4 jest umieszczony w pierscieniu zewnetrznym pomiedzy dwoma jego powierzchniami tocznemi. Zasada ukladu i ksztaltu kraz¬ ków pozostaje w lozysku tern, jak równiez w lozyskach nastepnych, ta sama, co w lo¬ zysku przedstawionem na fig. 1 i 3. I w tym zatem wypadku wypadkowa odporów do¬ ciska krazki do kolnierza. Taksamo, jak na fig. 1, mozna stosowac tutaj równiez styka¬ nie sie punktowe na jednej z powierzch¬ ni tocznych. Dla otrzymania punktowego styku na powierzchni kulistej, zas linjowe- go na powierzchni niekulistej, nalezy krzy¬ wizne tworzacej krazków wykonac wieksza od krzywizny powierzchni kulistej, krzy¬ wizne zas zewnetrznych powierzchni tocznych dostosowac scisle do krzy¬ wizny tworzacych krazków. Aby otrzy¬ mac styk linjowy na powierzchni kulistej a punktowy na powierzchniach niekuli- stych, nalezy, odwrotnie, krzywizne two¬ rzacej krazków dostosowac do krzywizny powierzchni kulistej, krzywizne zas nieku- listych powierzchni tocznych uczynic mniej¬ sza od krzywizny tej tworzacej.Fig. 5 wskazuje, ze w lozyskach o kuli¬ stej powierzchni tocznej na pierscieniu we¬ wnetrznym krazki posiadaja wklesle scian¬ ki boczne. Najmniejsza srednica krazka wypada blizej jednego (zewnetrznego) ze sztorców krazka. Najmniejsza srednica moze jednak stanowic krancowa (zewnetrz¬ na) krawedz krazka. Ustroje, przedsta¬ wione na fig- 1 do 5, nadaja sie przewaznie w tych wypadkach, gdzie nacisk na lozysko j^st prostopadly do osi, w kierunku zas osi dziala najwyzej sila nieznaczna. W tym celu krazki ulozone sa w lozyskach syme¬ trycznie w stosunku do srodkowej pla¬ szczyzny, prostopadlej do osi lozyska.Krazki leza dosc blisko tej plaszczyzny.Wobec tego sily, dzialajace na krazki, two¬ rza z osia lozyska kat prawie prosty. 0 ile jednak lozysko przejac ma, prócz obciaze¬ nia promieniowego, pewne sily osiowe, ce¬ lowym bedzie uklad niesymetryczny kraz¬ ków, jak wskazuje fig. 6. Pierscien ze¬ wnetrzny /, tak jak w fig. 1, posiada kuli¬ sta powierzchnie toczna. Pierscien zas we- — 3 —wnetrzny 3 jest zaopatrzony w dwie wkle¬ sle powierzchnie toczne. Jeden szereg kraz¬ ków 2a lezy w plaszczyznie prostopadlej do osi lozyska i przechodzacej przez sro¬ dek kulistej powierzchni tocznej. Krazki te prowadza dwa kolnierze 4a i 4b umie¬ szczone po bokach krazków. Drugi szereg krazków 2b prowadzi kolnierz 4b. Wów¬ czas wypadkowa sil, dzialajacych na kaz¬ dy krazek na wewnetrznej i zewnetrznej powierzchniach tocznych, powoduje przy¬ ciskanie krazków 2b do kolnierza 4b.Lozysko na fig. 7 rózni sie od przedsta¬ wionego na fig. 6 tern jedynie, ze sklada sie z trzech szeregów krazków 2a, 2b i 2c.Z nich krazki 2b i 2c przejmuja sily, dzia¬ lajace w kierunku osi w jednym i drugim kierunku.We wszystkich opisanych dotychczas odmianach lozysko tworzy pewna samo- utrzymujaca sie calosc. Lozysko skladac sie moze przytern albo z dwóch szeregów krazków, umieszczonych po obu stronach srodkowej plaszczyzny, prostopadlej do osi i przechodzacej przez srodek kulistej powierzchni tocznej, albo tez z jednego szeregu krazków, lezacego w tej wlasnie plaszczyznie, i z innych szeregów krazków, lezacych po jednej lub po obu stronach wzmiankowanej plaszczyzny. Lozyska mo¬ ga jednak równiez nie stanowic ustroju samoutrzymujacego sie, gdy zaopatrujemy lozysko w jeden lub wiecej szeregów kraz¬ ków, które leza po jednej tylko stronie wy¬ zej wymienionej plaszczyzny srodkowej i zaden z tych szeregów nie bedzie miescil sie w tej plaszczyznie, albo po drugiej jej stronie. Fig. 8 przedstawia przyklad ta¬ kiego lozyska. Szereg krazków 2a znajdu¬ je sie tutaj pomiedzy kolnierzami 4a i 4b.Szereg 2b prowadzi kolnierz 4b. Cisnie¬ nie przytern na krazki 2a powstaje w takim kierunku, ze krazki tego szeregu sa do¬ ciskane do kolnierza 4a, zas cisnienie na krazki 26 posiada kierunek taki, ze te kraz¬ ki przylegaja do kolnierza 4b. Fig. 9 przed¬ stawia nie utrzymujace sie samoczynnie lo¬ zysko o jednym tylko szeregu krazków 2, umieszczonych pomiedzy kulista powierzch¬ nia toczna zewnetrznego pierscienia 1 i wklesla powierzchnia toczna wewnetrzne¬ go pierscienia 3. Kolnierze kierownicze 4a i 4b widzimy po obu stronach rolek na pierscieniu wewnetrznym. Powierzchnie toczne i tworzace powierzchnie krazków posiadaja taka postac, ze krazki przylega¬ ja do kolnierza 4a. Kolnierz 4b sluzy^prze¬ to jedynie za srodek pomocniczy, który nie jest tu konieczny. Lozyska wedlug fig. 8 i 9 przejmuja obciazenie prostopadle do osi lozyska oraz równolegle do osi tej, o ile jednak dziala ono w jednym tylko kierun¬ ku; ustroje te nadaja sie w takich naprzy- klad wypadkach, kiedy chodzi o to, by móc bez zbytniej straty czasu wyjmowac oparty na lozyskach wal, wraz z przymo¬ cowanym na nim wewnetrznym pierscie¬ niem obiegowym lozyska, zapomoca zwy¬ klego przesuniecia tego walu w kierunku osi.Oczywiscie, wynalazek nie ogranicza sie do wyzej przedstawionych form wyko¬ nania. Mozliwe sa liczne odmiany bez za¬ tracenia samej istoty wynalazku. PL