Wynalazek niniejszy dotyczy pedni, a w szczególnosci pedni samochodowych, w których narzad napedzany staje sie w pe¬ wnych warunkach narzadem napedzaja¬ cym, a w innych obraca sie szybciej od na¬ rzadu napedzajacego czyli przesciga go.Nie wyklucza to jednak innych zastosowan.W samochodach potrzebny jest mecha¬ nizm, który rozlacza wal napedzajacy od narzadów roboczych czyli napedzanych z chwila, kiedy samochód zaczyna poruszac sie skutkiem innej sily anizeli sily motoru, a to w tym celu, aby narzady napedzane mogly obracac sie z szybkoscia wieksza od szybkosci, na która pozwala stosunek prze¬ kladni pomiedzy niemi i walem napedza¬ jacym.Takimmechanizmem rozlaczajacym jest wolne kolo, zawierajace sprzeglo cierne no¬ wej konstrukcji, którem osiaga sie cele w mysl wynalazku.Sprzeglo cierne wedlug niniejszego wy¬ nalazku, zawiera urzadzenie, wywolujace okreslony naregulowany nacisk elastyczny, dzieki któremu zostaje 000 wprowadzone w takie polozenie, iz moze przenosic okre¬ slony moment obrotu. Poza tern sprzeglo to jest wyposazone w urzadzenie przeno¬ szace rzeczony nacisk na narzad sasiedni, zmniejszajac lub wylaczajac zupelnie prze¬ noszenie momentu obrotowego, gdy poza¬ dane jest dzialanie wolnokolowe. Wyna¬ lazkiem niniejszym jest nadto objety jed¬ nolity mechanizm laczacy w sobie dziala¬ nie wolnego kola z dzialaniem przekladni biegowej, dzieki czemu reguluje sie, mani¬ pulujac jedna reczna dzwignia równiez sto¬ sunek przekladni urzadzenia pednego.Mechanizm powyzszy ;zawier& równiez •A-- ifizadtoeme?, zajpompca którego otrzymuje ¦**£ sief^ywaj^ w t/m celu jednej tylko dzwi¬ gni samoczynne dzialanie wolnokolowe przy rozmaitych nastawieniach stosunku przekladni, a jest talk zbudowany i umie¬ szczony wzgledem glównego sprzegla sa¬ mochodu, ze tworzy czesc jednolitej kon¬ strukcji, w której sklad wchodzi rzeczone sprzeglo glówne.Azeby zapobiec przenoszeniu sie wyzej wspomnianego nacisku, powodujacego dzia¬ lanie wolnego kola, chcac przejsc do nor¬ malnego dzialania przekladni biegowej, stosuje sie zwyczajna dzwignie, przesuwa¬ na recznie.Mechanizm w mysl wynalazku odznacza sie prostota konstrukcji, elastycznoscia dzialania, dostepnoscia i latwym monta¬ zem, co czyni go dogodnym w uzyciu.Na rysunku przedstawiono przyklad wykonania przedmiotu wynalazku; fig. 1 przedstawia przekrój podluzny przez sro¬ dek mechanizmu, który 'znajduje sie w po- lozeniiu, umozliwia jacem dzialanie kola wolnego, a fig. 2 — szczegól tego mecha¬ nizmu w wiekszej podzialce.Mechanizm w mysl wynalazku posiada ksztalt skrzynki, skladajacej sie z dwóch komór 4 i 5, polaczonych ze soba kolnie¬ rzami 7 i 8, przyczem komora 5 posiada plaskie obrzeze górne 9, na którem wspiera sie odpowiednie obrzeze 10 pokrywy 6. Ca¬ la ta skrzynka jest zamknieta w jednym koncu cylindrem U, w drugim "zas zagiete- mi do wewnatrz brzegami 12 i 13 komór 5 i 6. Wpoblizu obrzeza 10 pokrywy 6 znaj¬ duje fcie przegroda podporowa 15, zaopa¬ trzona w otwory, w jednym z których jest umieszczone lozysko kulkowe 16, w drugim zas — panewka ptfzeciwcierna 17. Ponadto w rzeczonem lozysku jest osadzony obroto¬ wo wal napedzajacy 19, sprzezony w przed¬ nim koncu zapomoca klinów lub podobnych narzadów 20, z tarcza 21, wchodzaca w sklad sprzegla 22, spelniajacego role glów¬ nego mechanizmu sprzeglowego samocho¬ du. Sprzeglo to mozna wlaczac i wylaczac zapomoca jarzma 23 i ramienia 24, laczac wzglednie rozlaczajac wal 19 z walem na- pednym 26 silnika.Wal 19 jest wzgledem kól pociagowych czyli roboczych lub innych narzadów na¬ pedzanych samochodu walem napedzaja¬ cym, przyczem pomiedzy walem 19 i temi narzadami znajduje sie polaczony mecha¬ nizm wolno-biezny i zmiany biegów, który sprzega wal 19 z narzadami napedzanemi.Mechanizm ten sklada sie z równole¬ glych do siebie walków 30, 31 i 32, z któ¬ rych walek 31 jest walkiem pednym, lacza¬ cym ten mechanizm z narzadami napedza¬ nemi samochodu, i znajduje sie na jednej linji z walem 19, lecz moze obracac sie wzgledem niego, dzieki umieszczeniu po¬ miedzy koncem 35 walka 31 i rozszerzonym koncem czyli kielichem 36 walu 19 lozyska rolkowego 34. Kielich 36 walu 19 jest zao¬ patrzony w uzebienia 37 i 38, z których pierwsze zazebia sie z kolem zebatem 39, umocowanem na walku 32 lub z tym wal¬ kiem jednolitym, przyczem tworzy ono wraz zmiany biegów.Mechanizm zmiany biegów zawiera po¬ za tern kola zebate 41, 42 i 43, osadzone na walku 32 lub z nim jednolite. Zewnetrzny koniec 45 walka 32 jest osadzony obroto¬ wo w panewce 47 w zgrubieniu 46 brzegu 13 skrzynki, w którym znajduje sie ponad¬ to drugi otwór z lozyskiem kulkowem 49 dla walka 31, przytrzymywanem zapomoca pierscienia 50 i plytki 51.Mechanizm zmiany biegów zawiera o- prócz wyzej wymienionych przesuwne ko¬ lo zebate 53, pokazane na fig. 1 w stanie nieczynnym, dajace 'sie przesuwac w lewo lub w prawo celem zazebienia z kolami ze- batemi 42 i 54, z których drugie jest osa¬ dzone luzno i posredniczy w zazebieniu z kólkiem zebatem 43. Wal 31 jest polaczo¬ ny w odpowiedni sposób z kolem zebatem - 2 —53 tak jednak, ze kolo 53 moze przesuwac sie osiowo czyli podluznie. W tym celu jest ono [polaczone z walem 31 zapomoca klinów 57 i 58, wpuszczonych odpowiednio w kolo 53 i wal 31. Na wale 30 znajduje sie ramie 59, którego koniec 60 wsuwa sie w rowek obwodowy 61, utworzony na kole 53, dzieki czemu przy przesunieciu tego walu w lewo lulb w prawo przesuwa sie równiez kolo ze¬ bate 53.Sprzeglo elastyczne, sluzace do .sprze¬ gania walu 19 z walem 31, sklada sie z ze¬ spolu pierscieni 64, z których kazdy jest zaklinowany przelsuwinie na wewnetrznej powierzchni obwodowej ipochwy 66, której jeden koniec 67 je!st ¦wsruibowany w odpo¬ wiednio nagwintowany kolnierz 68, zaopa¬ trzony w uzebienie wewnetrzne 69, mogace zazebiac sie ze wzmiankowanem juz uze¬ bieniem 38 (na fig, 1 oden odsuniete).Mechanizm sprzeglowy zawiera ponadto narzady elastyczne, wywierajace nacisk osiowy na pierscienie 64, sluzace do prze¬ noszenia momentu obrotowego i sprzezenia pochwy 66 z nakretka 63. Te narzady ela¬ styczne skladaja sie z zespolu sprezyn spi¬ ralnych 70, rozmieszczonych w jednako¬ wych odstepach na obwodzie podkladki podtrzymujacej 71, której obwód jest na¬ gwintowany w celu umozliwienia ws-rubo- wania jej w nagwintowany odpowiednio koniec piochwy 66. Drugi koniec tych spre¬ zyn cisnie na podkladke 72, wtspierajaca sie na obrzezu 73 (fig. 2), utworzonem na powierzchni wewnetrznej pochwy 66, zao¬ patrzonej w kliny. Nakretka 63 jest nasru- bowana na nagwintowana odpowiednio po¬ wierzchnie zewnetrzna nasrubka 74. Na ko¬ niec nasrubka 74 o drobniejszym gwincie jest nakrecona obraczka 75. Wewnetrzna powierzchnia nasrubka 74 jest polaczona z tuleja 77 izapomoca klinów 76 lub innych narzadów, dzieki czemu nasrubek 74 obra¬ ca isie wraz z tuleja 77. Srednica wewnetrz¬ na nasrubka 74 jest tak dobrana, iz podczas skladania tych czesci mozna nasunac ten nasrubek na zewnetrzny koniec tulei 77, przesuwajac go wzdluz klinów 76.Tuleja 77 jest polaczona z walem 31 zapomoca klinów 78 i obraca sie wraz z nim, lecz jednoczesnie moze tez przesuwac sie w peiwnych granicach wzdluz niego.Nasrubek 74 tworzy, po stronie bardziej oddalonej od podkladki 72, kolnierz 80 o srednicy wiekszej anizeli nagwintowana czesc nasrubka. Kolnierz ten wspiera isie na podobnym kolnierzu, utworzonym na na¬ kretce 63, której ruch podluzny jest ogra¬ niczony wystepem, utworzonym na po¬ wierzchni wewnetrznej pochwy 66 (fig. 1 i 2). Pochwa 66 posiada kolnierz wewnetrz¬ ny 62, który, wraz z kolnierzem tulei 77, tworzy gniazdo lozyska kulkowego 85 obu rzeczonych narzadów obracajacych sie wzgledem siebie. Lozysko to przekazuje ruch osiowy .pochwy 66 tulei 77. Pochwa 66. zaopatrzona jest ponadto w wystep pier¬ scieniowy 87, z uzebieniem wewnetrznem 88, które na fig. 1 nie zazebia sie z odpo- wiedniem uzebieniem 89, utworzonem na powierzchni zewnetrznej obreczy 90. Dla zazebienia jego nalezy przelsunac pochwe 66 w prawo.Obrecz 90 zazebia sie odpowiednio z piasta 92 kola zebatego 93, wspóldzialaja¬ cego z kolem zebatetm 41 opisanem po¬ przednio. Obrecz 90 posiada drugie uzebie¬ nie 95, które na fig. 1 nie zazebia sie z uze¬ bieniem 96, utworzonem na koncu tulei 77.Zazebienie to nastepuje dopiero po prze¬ sunieciu tej tulei z polozenia, podanego na fig. 1, w prawo, a wtedy uzebienia 95 i 96 wspóldzialaja ze soba. Na drugim koncu tulei 77 jest zamocowany, zapomoca nasru- bowania i przytrzymywania wkretka 98 (fig. 2), wiefriiec zebaty 99, wspóldzialaja¬ cy, po przesunieciu tulei 77 w lewo, z uze¬ bieniem wewnetrznem 100 kielicha 36 wa¬ lu 19.Przesuwaniu sie kola zebatego 93 pod¬ czas obrotu na wale 31 zapobiega pierscien ustalajacy 102, zamocowany na walku 31 — 3 —z&p&moca oJwracztó Jft3r i wystep HM. O- braczka 99 jest polaczona z-.kolem z^batean 93 zajooioca wkreci J05.Ruchom podhtómym czyli osiowym wa¬ lu 19 zapobiega nakretka ii0, nasrubowana na gwint 109 tego walu, przytrzymujac jednoczesnie lozysko 16. Nakretka ii# mie¬ sci nie we wglebieniu tanczy pierscieniowej 112. przymocowanej do scianki poprzecz¬ nej 9 komory 5 skrzynki.Urzadzenie sltazace do uruchomiania i regulowania dzialania kola wolnego i zmiany biegów sklada sie z dzwigni pio¬ nowej 115, przechodzacej przez garby stoz¬ kowe 116 pokrywy 6 i polaczonej: z wal¬ kiem przegubowym 123, przyczem górny jej koniec: (nieuwidoczjnony) tworzy racz¬ ke lub glówke, poruszana przez kierowce recznie. Na walku 123 jest osadzone pólko¬ liste jarzmo 11%, wsumeftc w rowek 119 po¬ miedzy koncem kolnierza 58 i wystepem 120 oa pochwie 66. Przedni koniec walka 123 jest odpowiednio polaczony z walkiem 30. Dzieki tej konstrukcji, narzady 30, 66 i 68 mozn*, naciskajac dzwignie 115, prze¬ suwac jednoczesnie.Jezeli wal 31 ma sie obracac przy naj¬ wyzszym stosunku przekladni, to nalezy przesunac 4razek 115 w lewo (fig. 1) tak, aby uzebienie wewnetrzne 69 kolnierza 68 zazebilo sie z uzebieniem zewnetrznem 38 kielicha 36 walu 19, przyczem przesuniecie nie powinno przekraczac wymienionych granic.Wal 19, napedzany przez silnik, obraca sie w kierunku wskazówki zegara, patrzac nan z lewej strony fig. 1, powodujac wsku¬ tek zazebienia sie kolnierza 68 z kielichem 36 obrót pochwy 66 w tym samym kierunku.Przesuniecie kolnierza 68 w lewo ku kieli¬ chowi 36 wywoluje odprezenie sprezyn 70, skutkiem czego tarcie pomiedzy .pierscie¬ niami 64 jest bardzo male, wystarcza jed¬ nak do praeniesienia momentu obrotowego, wprawiajacego nakretke 63 w ruch obroto¬ wy (dzieki odpowiedniemu kierunkowi jej gwintu) wzgledem nasrubka 74, opierajace go sie temu obrotowi z powodu bezwladno¬ sci narzadów, z któremi jest polaczony.Dzialanie to jest podobne do dzialania dzwigarki srubowej. Nakretka 63 pod wply¬ wem tego przesuwa sie w lewo (fig. 1) az do zetkniecia isie z obraczka 75, zapobiega¬ jaca jej dalszemu ruchowi Toprzesuniecie nakretki 63 powoduje scisniecie sprezyn 70 oraz pierscieni 64, które moga teraz prze¬ niesc moment obrotowy tak, jakby nasru- bek 74 i pochwa 66 'byly sztywnie sprzezo¬ ne. Napiecie sprezyn 70, ilosc pierscieni 64 oraz ich promien i ciernosc sa tak dobra¬ ne, by przenoszony moment obrotowy byl najwiekszym, wymaganym przez samochód, i jednoczesnie tak elastyczne, by pochla¬ nialy wszelkie mozliwe uderzenia lub szarpniecia.Poniewaz tuleja 77, nasrubek 74 i wal 31 sa sprzezone ze soba sztywnie i obraca¬ ja ®ie razem, wiec mechanizm przekazuje walowi 31 ruch obrotowy o szybkosci ta¬ kiej, jaka posiada wal 19.Dzialanie kola wolnego wystepuje, gdy wal 31 poczyna obracac sie predzej od walu 19 samoczynnie, wskutek dzialania nakretki 64 na nasrdbku 74, jako dzwigar¬ ki srubowej. Dzialanie to jest jednak od¬ wrotne do opisanego poprzednio, gdy na¬ srubek 74 zaczyna obracac sie z szybko¬ scia, przewyzszajaca szybkosc obrotów na¬ kretki 63, co wywoluje reakcje osiowa, po¬ wodujaca powrót nakretki 63 do .polozenia, uwidocznionego na fig. 1, i oparcie sie spre¬ zyn 70 na obrzezu 73, wsktrtek czego spre¬ zyny te nie cisna na pierscienie 64, umozli- s wdajac, praktycznie biorac, swobodne obro¬ ty nasrubka 74 i nakretki 63 z szybkoscia, przewyzszajaca szybkosc walu 19 i pochwy 66. Wal 31 nie przekazuje wtedy momentu obrotowego walowi 19, a pomiedzy temi narzadami powstaje swobodny wzgledny ruch obrotowy, który trwa tak dlugo, dopó¬ ki istnieje sila zewnetrzna, poruszajaca sa¬ mochód lub tez do chwili zwiekszenia — 4 —szybkosci obrotów silnika w celu zrówna¬ nia jej z szybkoscia obrotów waltj 31, obra¬ cajacego sie pod wplywem ruchu samocho¬ du, (niezaleznego od silnika. Sprzeglo za¬ czyna wtedy ponowtnie przenosic calkowi¬ ty moment obrotowy, dzialajac jak opisa¬ no (poprzednio.Przed samoczynnem sprzezeniem wa¬ lów 19 i 3/, mozna spowodowac to recznie czyli dowolnie, przesuwajac dzwignie 115 na jeden stopien dalej w lewo, skutkiem czego uzebienie 99 tulei 77 zazebia sie z ze¬ bami 100 kielicha 36, sprzegajac wal 19 sztywnie z tuleja 77, a za posrednictwem klinów 78 z walem 31. Czynnosc te mozna nazwac ,,zamykaniem lub wylaczaniem" wolnego kola. Oczywiscie, nalezy uprzed¬ nio waly 19 i 31 przygotowac do takiego wylaczania zapomoca zwiekszenia szybko¬ sci biegu silnika w takim stopniu, aby szyb¬ kosc obrotów walu 19 byla bliska szybkosci walu 31 celem ulatwienia zazebienia sie u- zebien 99 i 100.Azeby napedzac wal 31 za posrednic¬ twem kól zebatych 41 i 93, -przy jedno- czesnem dzialaniu kola wolnego, nalezy przesunac dzwignie 115 w prawo tak da¬ leko, azeby wystep 87 pochwy 66 zazebil sie z odpowiedniem uzebieniem 89 obreczy 9(K Skutkiem tego kolo zebate 93, które po¬ przednio obracalo sie luznie na wale 31, sprzega teraz wal 19 z walem 31, przeno¬ szac naped tetn przez kola zebate 37, 39, 41 i 93, z^by 92, obrecz 90, zeby 89, pochwe 66i pierscienie 64 na wal 31 (najwyzszy stopien przeniesienia). Przy przenoszeniu napedu w powyzszy sposób wystepuje samoczynne dzialanie kola wolnego tak samo, jak 'wte¬ dy, gdy w^l 31 stara sie przescignac wal 19. Przy posrednim stosunku przekladni, dzialanie kola wolnego mozna wylaczyc, przesuwajac dzwignie 115 o jeden stopien dadej w prawo i wprowadzajac tym spo¬ sobem uzebienia 96 w zazebienie z uzebie¬ niem 95 obreczy 90, skutkiem czego kolo zebate 93 zostaje sztywnie sprzezone z wa¬ lem 31 za posrednictwem obreczy 90 i te- lei 77, a elastyczny mechanizm sprzeglowy zostaje wylaczony. Takie samo wylaczenie ma miejsce, gdy kolo zebate 53 zostanie przesuniete do zazebienia sie z kolem 42 lub 54. Dzialanie kola wolnego moze byc utrzymane w razie zyczenia, na skutek wprowadzenia odpowiednich zmian kon¬ strukcyjnych przy wszystkich polaczeniach kól zebatych.Opisany powyzej polaczony mechanizm wolnego kola i zmian biegów jest stosun¬ kowo prostej konstrukcji, bardzo elastycz¬ ny w dzialaniui pewny zarówno w dziala¬ niu samoczynnem jak i sterowanem recz¬ nie, a dzieki tfwej zwartosci L jednolitej konstrukcji moze byc stosowany w pedniach dowolnego rodzaju, daje sie umiescic w rozmaitych polozeniach w tej samej prze¬ kladni pednej lub w silniku samochodo¬ wym. Wydluzajac lub podwajajac narza¬ dy* mozna dzialanie kola wolnego i zmiane stosunku przekladni zastosowac przy do¬ wolnej ilosci róznych kombinacyj, jak np* w przekladniach biegów, skladajacych, sie z kól zebatych 42, 43, 53 i 54, uwidocz*N- nych na rysutaku* które zwykle nazywane sa pierwszym biegiem i biegiem wstecz.Te kombinacje przekladniowe dzialaja, jak to widac na rysunku, niezaleznie od mechanizmu wolnego kola, mozna jednak wplywac na nie dzwignia 115, a mianowi¬ cie przesuwajac ja o odpowiedni kat, skut¬ kiem czego wal 30 zostaje tak przesuniety podluznie, ze ramie 59 przesuwa kolo ze¬ bate 53 w zazebienie z kolem 42y sprzega¬ jac je z walem 31. Tenstosunek przekladni jest najnizszy i nazywa sie ogólnie pierw¬ szym biegiem. Przesuwajac dzwignie w przeciwtnym kierunku, wprowadza sie kolo 53 w zazebienie z kolem 54 skutkieaa* cze¬ go wal 31 otrzymuje naped w odwrotnym kierunku. W obu przypadkach naped od¬ bywa sie za posrednictwem, kól zebatych 37 i 39 oraz walu 32% lecz bez udzialu ela¬ stycznego mechanizmu sprzeglowego* U- - 5 —rzadzenie to mozna tak zmienic, aby te kombinacje przekladniowe podlegaly rów¬ niez dzialaniu wolnego kola. PL