Znane sa sprzegla cierne, w których do¬ ciskanie powierzchni ciernych czesci nape¬ dzajacej do powierzchni ciernych czesci napedzanej nastepuje wskutek dzialania sily odsrodkowej na specjalne narzady po¬ mocnicze, osadzone w sprzegle przesuwnie w kierunku promieniowym. Te narzady po¬ mocnicze sa osadzone na czesci napedza¬ jace j albo tez na czesci napedzanej sprze¬ gla. Pierwszy sposób wykonania stosuje sie do sprzegiel, wlaczajacych sie samoczyn¬ nie, gdy czesc napedzajaca jest wprawiana w ruch z polozenia nieczynnego lub przy zmianie powolnego biegu na szybszy, przy- czem sprzegla te wylaczaja sie równiez sa¬ moczynnie, gdy czesc napedzajaca zostanie unieruchomiona lub jej bieg zwolniony. Dru¬ gi sposób stosuje sie w sprzeglach, wlacza¬ nych i wylaczanych podczas obracania sie czesci napedzajacej. W tym przypadku za¬ stosowanie narzadów pomocniczych posia¬ da te zalete, ze przy wzrastajacej liczbie obrotów sprzegla wzrasta równiez sila do¬ ciskania sie powierzchni ciernych sprzegla, a tern samem przenoszony moment obroto¬ wy. Takie sprzeglo wymaga jednak przy wlaczaniu i wylaczaniu duzego nakladu si¬ ly, poniewaz przy wlaczaniu sila odsrodko¬ wa jeszcze nie wspóldziala w dociskaniu powierzchni ciernych, natomiast przy wy¬ laczaniu musi byc przezwyciezona calko¬ wita wartosc sily odsrodkowej, dzialajacej na narzady pomocnicze. Gdy sile, zuzywa¬ na na wlaczanie, stanowi nacisk sprezyny,to sila, niedbedna do Wylaczenia sprzegla, i powieksza sie jeszcze o napiecie sprezyny.Wyrialafzek itia na celu usuniecie tych wad, co zostaje osiagniete przez zmniej¬ szenie oporów, przezwyciezanych przy wlaczaniu i wylaczaniu sprzegla.Wedlug wynalazku narzady pomocni¬ cze sa w tym celu oddzielone od czesci na¬ pedzanej sprzegla i osadzone w oddzielnej czesci sprzegla, która nie jest polaczona z zadna z dwóch polówek sprzegla, lecz jest wykonana tak, ze moze byc sprzegana za¬ pomoca sprzegla dodatkowego z czescia napedzajaca sprzegla; ta czesc jest ponad¬ to zaopatrzona w hamulec, umozliwiajacy szybkie_unieruchomienie jej. Narzady po¬ mocnicze dzialaja na jedna lub druga po¬ wierzchnie cierna polówek sprzegla w ten sposób, ze te powierzchnie cierne zostaja docisniete jedna do drugiej pod dzialaniem sily odsrodkowej.Rysunek przedstawia dwa przyklady wykonania przedmiotu wynalazku. Fig. 1 przedstawia w przekroju podluznym sche¬ matycznie sprzeglo do laczenia dwóch wa¬ lów; fig. 2—w przekroju podluznym wzdluz linji //—// na fig. 3 sprzeglo do laczenia kola z walem; fig. 3 — w przekroju po¬ przecznym wzdluz linji ///—/// na fig. 2 to samo sprzeglo, a fig. 4 — pierscien roz¬ porowy tego sprzegla w widoku perspekty¬ wicznym.W przykladzie wykonania wedlug fig, Iz walem napedzajacym 1, np. z walem korbowym silnika, ma byc polaczony wal napedzany 2, którego obrót zostaje przeno¬ szony dalej zapomoca kola zebatego 3.Wal napedzajacy / jest w tym celu zaopa¬ trzony w stozek 4, polaczony z nim na sta¬ le, naprzeciw którego znajduje sie na wa¬ le 2 drugi stozek 5, osadzony przesuwnie w kierunku osiowym. Pomiedzy stozkami znajduje sie sprezyna 6, rozsuwajaca te stozki, a przez to i powierzchnie cierne tych stozków. Na wale 1 osadzone jest luz¬ no i przesuwnie w kierunku osiowym ogni¬ wo pomocnicze, posiadajace postac tulei 7, z która polaczona jest gwiazda 8. Pomie¬ dzy ramionami gwiazdy 8 znajduja sie ku¬ le 9, tworzace narzady pomocnicze, prze- ' suwne w kierunku promieniowym. Kule moga sie toczyc pomiedzy powierzchniami stozkowemi 10 i 11, tworzacemi lacznie pierscieniowe koryto o skosnych scianach.Jedna z powierzchni stozkowych 10 jest polaczona ze stozkiem 4, a druga 11 ze stozkiem 5, wskutek czego przy rozsuwa¬ niu powierzchni stozkowych 10 i 11 stozki 4 i 5 sa przysuwane do siebie i odwrotnie.Tuleja 7 jest na jednym koncu zaopatrzo¬ na w stozek hamulcowy 14, wspóldziala¬ jacy przy hamowaniu z nieruchomym stoz¬ kiem 15. Sprezyna 21, opierajaca sie o nie¬ ruchome oparcie, stara sie dosunac stozki 12 i .13 jeden do drugiego, czyli polaczyc ogniwo pomocnicze z czescia napedzajaca sprzegla. Dzwignia dwuramienna 17, osa¬ dzona obrotowo na czopie 16, której jedno ramie zachodzi w pierscieniowe wyciecie 18 tulei 7, a drugie ramie jest polaczone drazkiem 19 z pedalem 20, umozliwia prze¬ suw ogniwa pomocniczego w kierunku prze¬ ciwnym do wzmiankowanego poprzednio, czyli rozlaczanie sprzegla 12, 13, i wlacze¬ nie hamulca 14, 15.Urzadzenie dziala w sposób nastepuja¬ cy. W sprzegle nieczymnem, przedstawio- nem na rysunku, (wal napedzajacy i na¬ pedzany nie obracaja sie), powierzchnie 4, 5 sprzegla sa odsuniete jedna od drugiej zapomoca sprezyny 6, czyli sprzeglo jest w tym przypadku wylaczone. Tuleja 7 jest sprzezona z czescia napedzajaca 1 sprze¬ gla zapomoca sprzegla pomocniczego, skla¬ dajacego sie ze stozków 12, 13, wlaczonego pod dzialaniem sprezyny 21. Przy urucho¬ mieniu czesci napedzajacej sprzegla na¬ rzady pomocnicze 9 obracaja sie wraz z nia, toczac sie w korycie, utworzonem ze stoz¬ ków 10, 11, i daza pod dzialaniem sily od¬ srodkowej do rozsuniecia tych stozków W kierunku osiowym, w celu zetkniecia ze so- - 2 -ba powierzchni ciernych 4, 5 sprzegla. Gdy szybkosc obrotowa czesci napedzajacej (a wiec i ogniwa pomocniczego) wzrosnie o ty¬ le, ze sila odsrodkowa, dzialajaca na na¬ rzady pomocnicze, przewyzszy napiecie sprezyny 6, to powierzchnie cierne 4, 5 zo¬ staja dosuniete do siebie, wskutek czego sprzeglo jest stopniowo wlaczane, az czesc napedzajaca osiagnie te liczbe obrotów, przy której sila odsrodkowa, dzialajaca na kule 9, tak mocno dociska do siebie po¬ wierzchnie cierne 4, 5, ze one sie juz nie slizgaja po sobie.Gdy sprzeglo ma byc wylaczone, wy¬ starczy zwykle nacisniecie na pedal 20; wskutek tego ogniwo pomocnicze zostaje przeciw dzialaniu napiecia sprezyny 21 przesuniete w lewo (fig. 1), a jego stozek cierny 14 docisniety do nieruchomego stoz¬ ka 15, wskutek czego stozek 14 a wraz z nim i ogniwo pomocnicze zostaje zatrzy¬ mane, sila odsrodkowa zanika, a sprezyna 6 moze odsunac powierzchnie cierna 5 od powierzchni ciernej 4, przyczem kule prze¬ suwaja sie ku walowi 1. Sprzeglo jest za¬ tem wylaczone.Wlaczanie podczas obracania sie walu napedzajacego 1 uskutecznia sie przez u- wolnienie pedalu 20. Ogniwo pomocnicze zostaje wtedy przesuniete w prawo (fig. 1) zapomoca sprezyny 21 i polaczone zapo- moca sprzegla pomocniczego 12, 13 z cze¬ scia napedzajaca, wskutek czego znowu sie obraca; Wytwarza sie sila odsrodkowa, która dziala na kule 9 i powoduje wlacze¬ nie sie sprzegla 4, 5.W sprzegle tern stozek cierny 4 walu napedzajacego moze byc równiez osadzo¬ ny przesuwnie w kierunku osiowym, a sto¬ zek cierny 5 walu napedzanego moze byc umocowany sztywno na odnosnym wale, przez co nie zmienia sie w niczem sposób dzialania sprzegla. Zamiast stozkowych po¬ wierzchni ciernych mozna równiez zasto¬ sowac powierzchnie cierne o innych ksztal¬ tach, np. plaskie powierzchnie, cylindry i t. d.Do zapewnienia lagodnego wlaczania sie sprzegla moze byc zastosowany tlumik, który przy szybkiem obciazeniu pedalu 20 dopuszcza tylko powolny przesuw ogniwa pomocniczego w celu sprzezenia go z cze¬ scia napedzajaca sprzegla. Takie urzadze¬ nie moze np. skladac sie z nieruchomego cylindra 25, napelnionego ciecza, w któ¬ rym znajduje sie przesuwny tlok 26, pola¬ czony z odpowiedniem ramieniem dzwigni 17. Ciecz, przetlaczana przy przesuwie tlo¬ ka, moze przy wylaczaniu sprzegla, czyli przesuwaniu ogniwa pomocniczego (fig. 1) w lewo, przeplywac przez zawór zwrotny praktycznie bez oporu z jednej strony na druga. Natomiast przeplywowi cieczy w kierunku przeciwnym przy wlaczaniu sprzegla przeciwstawia sie znaczny opór, np. w postaci waskiego otworu przeplywo¬ wego 28, którego wielkosc moze byc zmie¬ niana zapomoca iglicy 29. Ten opór prze¬ plywowy opóznia przetlaczanie cieczy i zmniejsza wskutek tego szybkosc przesu¬ wu ogniwa pomocniczego.Sprzeglo wedlug fig. 2 — 4 jest prze¬ znaczone do sprzegania czesci napedzanej, np. kola zebatego 3, z walem 1, na którym kolo to jest osadzone. W tym celu na wa¬ le 1 umieszczone jest luzno obracajacfe sie przesuwne osiowo ogniwo pomocnicze, po¬ siadajace postac tulei 7 z narzadami po- mocniczemi 9', osadzonemi w niej prze¬ suwnie w kierunku promieniowym w odpo¬ wiednio rozmieszczonych wycieciach. Na¬ rzady pomocnicze maja w tym przypadku ksztalt walków. Pomiedzy walem napedza¬ jacym 1 i czescia napedzana, czyli kolem 3, wlaczona jest pierscieniowa wkladka cierna 30, polaczona sztywno z walem 1.Cylindryczna powierzchnia zewnetrzna tej wkladki, stanowiaca jedna powierzchnie cierna sprzegla przylega do drugiej cylin¬ drycznej powierzchni ciernej, utworzonej z wewnetrznej powierzchni 31 kola 3.Do przenoszenia sily odsrodkowej, dzialajacej na walki 9', na wkladke cierna — 3 —30 sluzy przecieta wzdluz tuleja 32, umie¬ szczona pomiedzy temi czesciami. Szczeli¬ na 33 tej tulei posiada zalamanie (fig. 4), aby walki 9' przebiegaly to miejsce mozli¬ wie bez-wstrzasów lub uderzen. Tuleja 7 jest zaopatrzona w stozki 12, 14, które mo¬ ga wspóldzialac z odpowiedniemi stozka¬ mi 13 walu 1 wzglednie 15 nieruchomego lozyska 35. Do przesuwania tulei sluzy dzwignia reczna 36, obracana na czopie 37 i sprzezona z pierscieniem 38 tulei 7.Gdy wal 2 z kolem zebatem 3 ma byc sprzezony z walem /, przestawia sie tuleje 7 w polozenie, uwidocznione na fig. 2, w którem stozki 12 i 13 stykaja sie ze soba; tuleja 7 obraca sie wskutek tego lacznie z walem 1, walki 9* zostaja pod dzialaniem sily odsrodkowej przesuniete nazewnatrz, przyczem rozpychaja pierscien 32, który przyciska wkladke cierna 30 do powierzch¬ ni ciernej 31 kola zebatego 3, wskutek cze¬ go kolo to zostaje sprzezone z walem 1.Gdy sprzeglo ma byc rozlaczone, prze¬ suwa sie tuleje w prawo (fig. 4), wskutek czego stykaja sie ze soba stozki 14, 15; tu¬ leja zostaje w ten sposób zahamowana za- pomoca nieruchomego stozka 15A sila od¬ srodkowa, dzialajaca na walki 9\ zanika, tuleja 32 i wkladka 30 zmniejszaja dzieki swej sprezystosci ponownie swa srednice, wskutek czego wal 2 odlacza sie wraz z kolem zebatem 3 od walu 1.Takie sprzeglo moze byc wykonane równiez w ten sposób, ze wkladka cierna 30 jest mocno polaczona z czescia nape¬ dzana i jest dociskana pod dzialaniem sily odsrodkowej, przenoszonej zapomoca wal¬ ków, do powierzchni ciennej czesci nape¬ dzajacej.W celu osiagniecia stalego dociskania sie stozków ciernych 12, 13 sprzegla dodat¬ kowego wzglednie stozków hamulcowych 14, 15 na dzwigni 36 umieszczona jest dzwignia katowa 39, polaczona z drazkiem 40, zaopatrzonym na koncu w dwie skosne powierzchnie 41, 42, z których, zaleznie od nastawienia dzwigni, jedna lub druga przy¬ lega pod dzialaniem sprezyny 44 do jednej z bocznych powierzchni nieruchomego wy¬ stepu 43. W jednem polozeniu tej dzwigni (uwidocznionem na rysunku), gdy sprzeglo jest wlaczone, lewa skosna powierzchnia 41 jest przycisnieta do prawego boku wy¬ stepu 43 (fig. 4). Wspóldzialanie tych po¬ wierzchni klinowych powoduje powstanie sily bocznej, dzialajacej na dzwignie 36 w ten sposób, ze stozki 12, 13 zostaja doci¬ sniete jeden do drugiego. W celu wylacze¬ nia sprzegla nalezy posunac do góry dra¬ zek 40, dzwignie 36 obrócic w lewo, a na¬ stepnie przesunac wdól drazek 40. Wtedy skosna powierzchnia 42 przylega do lewe¬ go boku wzmiankowanego wystepu 43, wskutek czego nastepuje docisniecie sie do siebie stozków 14, 15.Sprzeglo wedlug wynalazku ma te za¬ lete, ze umozliwia dowolnie szybkie lub po¬ wolne wlaczanie go bez koniecznosci stoso¬ wania stosunkowo ciezkich narzadów po¬ mocniczych, poddawanych dzialaniu sily odsrodkowej, poniewaz otrzymuje taka sa¬ ma szybkosc obrotowa, jaka posiada czesc napedzajaca, wskutek czego powstaja od¬ powiednio wielkie sily odsrodkowe. W sprzeglach z przesuwnym narzadem po¬ mocniczym, polaczonym z walem napedza¬ nym, wartosc sily odsrodkowej, dzialajacej przy wlaczaniu zalezy od szybkosci obro¬ towej, jaka osiaga wal napedzany pod na¬ ciskiem powierzchni ciernych, dociskanych zapomoca sprezyny; dopiero po przekro¬ czeniu pewnej okreslonej szybkosci obro¬ towej, sila odsrodkowa osiaga wartosc, wy¬ starczajaca do wlaczenia sprzegla. Takie sprzeglo nie da sie wskutek tego wogóle wlaczyc, gdy docisk powierzchni ciernych, powodowany zapomoca sprezyny, nie wy¬ starczy do nadania czesci napedzanej sprzegla odpowiedniej szybkosci obroto¬ wej.Inna wreszcie zaleta sprzegla jest la¬ twe wylaczanie go, nawet przy najwiek- — 4 —szej szybkosci obrotowe), poniewaz do te¬ go potrzebne jest tylko przezwyciezenie si¬ ly sprezyny 2 (fig. l)f sprzegajacej narzad pomocniczy z walem napedzajacym, która jest bardzo mala w porównaniu z dziala¬ niem sily odsrodkowej, polaczonem z na¬ ciskiem sprezyny glównego sprzegla, które musi byc przezwyciezane w znanych sprze¬ glach odsrodkowych. PL