Do okreslania elementów strzalu na podstawie danych otrzymanych z obserwa¬ cji stosuje sie naogól tabele strzelnicze, jednakowoz praca zapomoca tych tabel wy¬ maga duzo czasu, co stanowi wade, zwla¬ szcza wtedy, gdy chodzi o ostrzeliwanie ce¬ lów ruchomych. Krzywe tabel strzelni¬ czych, które zazwyczaj sa przedstawiane w ukladzie spólrzednych prostokatnych, ze wzgledu na ich ksztalt, niezupelnie nadaja sie do mechanicznego okreslania, zapomo¬ ca którego czas móglby byc skrócony. Oka¬ zalo sie jednak, ze jezeli te krzywe przed¬ stawic w ukladzie spólrzednych bieguno¬ wych i jako takie spólrzedne wziac odle¬ glosc punktu trafienia z i kat polozenia a, to krzywe te przyjmuja w przyblizeniu ksztalt hyperboli i moga sluzyc do mecha¬ nicznego okreslania. Przedmiotem wiec wy¬ nalazku jest takie urzadzenie do mecha¬ nicznego okreslania elementów strzalu, zwlaszcza do ostrzeliwania w przyblizeniu prostolinijnie i równomiernie poruszaja¬ cych sie celów, w którem boki dwóch po¬ dobnych trójkatów o wspólnym wierzchol¬ ku przedstawione sa zapomoca elementów konstrukcyjnych. Dlugosc tych elementów moze byc ustawiana odpowiednio do odle¬ glosci punktu trafienia z zaleznego od da¬ nych strzalu parametru b funkcji hyperbo-az licznej r~^ sluzacej, cip okreslania szuka- nego elementu strzalu, przyczem podstawa jednego trójkata odpowiada drugiemu pa¬ rametrowi a tej funkcji, a wielkosc elemen¬ tu strzalu bezposrednio wskazuje albo dlu¬ gosc y = r podstawy drugiego trójkata, równoleglej do podstawy pierwszego trój¬ kata, albo tez inna czesc podstawowa trój¬ katów, zalezna od podstawy drugiego trój¬ kata.Parametry a i 6, które naogól sa funk¬ cjami kata polozenia, okresla sie wylicze¬ niem lub graficznie dla róznych katów po¬ lozenia z danych tabel strzelniczych, po¬ silkujac sie dwiema parami wartosci y i z, azo . a wiec, np. z rownan y1 az\ i3V b—z1 b—z2 Parametry a i 6 sa zalezne od tego, ja¬ ki element strzalu ma byc okreslony, a po¬ za tern sa zalezne od kazdorazowego kata polozenia i odleglosci punktu trafiania.Wartosci ich, jak wyzej wspomniano, sa u- przednio wyliczone zapomoca tabel strzel¬ niczych tak, ze w urzadzeniach mechanicz¬ nych mozna zastosowac dla parametrów tarcze krzywiznowe i tym podobne narza¬ dy, wykonane na podstawie tych wyliczen.W urzadzeniu jeden z parametrów moze byc staly, przyczem wtedy drugi parametr nastawiany jest zapomoca ciala krzywizno¬ wego. Ze wzgledów konstrukcyjnych do¬ brze jest, aby obydwa parametry byly u- trzymywane jako stale. W tym przypadku czesci urzadzenia, nastawianej na odle¬ glosc punktu trafienia, nadaje sie dodatko¬ wy przesuw.Rysunek schematycznie przedstawia dla przykladu forme wykonania wynalaz¬ ku. Fig. 1 przedstawia zasade konstrukcji wynalazku. Fig. 2 przedstawia widok zgó- ry urzadzenia do okreslania odtykania za¬ palnika. Fig. 3 i 4 przedstawiaja widok zgóry oraz widok zboku urzadzenia do o- kreslania calkowitego bocznego przesuwu celu. Fig. 5 przedstawia urzadzenie do o- kreslania skladowej bocznego przesuwu ce¬ lu. Fig. 6, 7 i 8 przedstawiaja dwa urzadze¬ nia do okreslania kata celownika. Fig. 9 u- widocznia urzadzenie do okreslania kata wyprzedzenia.Fig. 1 schematycznie przedstawa budo¬ wa, która jest podstawa dalszych form wy¬ konania wynalazku. Ramie 1 obraca sie o- kolo punktu D i jest prowadzone zapomo¬ ca ruchomych narzadów sprzegajacych 2 i 3 w prowadnicach 4 i 5, które przecinaja sie w punkcie 6. Równolegla do prowadnicy 5 czesc konstrukcyjna 7, na której znaj¬ duje sie os D obrotu ramienia, przecina prowadnice 4 w punkcie 8. Ustawiajac na¬ rzad sprzegajacy 2 na prowadnicy 4 w od¬ leglosci od punktu 6 i przyjmujac równiez nastawiane odstepy 8—6=b oraz 8—D=a, otrzyma sie dla odstepu 3 — 6 wartosc az y=r—* a wiec równanie hyperboli o pa¬ rametrach a i 6 oraz niezaleznie zmiennem z, odleglosci punktu trafienia.Fig. 2 przedstawia wykonane wedlug fig. 1 urzadzenie do okreslania odtykania zapalnika t. Na plycie podstawowej 9 u- rzadzenia jest na stale umocowane lozy¬ sko 10, w którem moze sie obracac wal sru¬ bowy 11, który poza tern jest osadzony w równiez nieruchomej ramie prowadniczej 12. Druga rama 13 przesuwa sie po lozysku 10 i jest przyciskana zapomoca sprezyny 14 do tarczy krzywiznowej 15, o która o- piera sie krazkiem 16. W ramie 13 znajdu¬ je sie przesuwajacy sie drazek 17, z któ¬ rym w miejscu D jest polaczone przegubo¬ wo ramie 1. Sprezyna 18 wysuwa drazek 17 nazewnatrz. Do nastawiania tego draz¬ ka sluzy tarcza krzywiznowa 19, która dziala na przesuwajacy sie w nieruchomem lozysku 20 suwak 21, na którego szerokiej powierzchni biezniowej 22 spoczywa kra¬ zek 23 drazka 17. Obydwie tarcze krzywi¬ znowe 15 i 19 sa osadzone w nieruchomych lozyskach 24 i 25 i sprzezone z kolami sli- — 2 -makowemi 26 i 27 r sczepiajacenri sie ze sli¬ makami 28 i 29, osadzonemi na wale 30.Obracanie walu 30 mogloby sie odbywac recznie odpowiednio do okreslonego w in¬ ny sposób kata polozenia celu, odbywa sie jednak zapomoca narzadu 31, który samo¬ czynnie zostaje ustawiany na kat poloze¬ nia. Zapomoca tarcz krzywiznowych 15 i 19 okreslany zostaje odstep miedzy oby¬ dwiema ramami 12 i 13, który odpowiada parametrowi b t, z drugiej zas strony odle¬ glosc osi obrotu D ramienia od osi walu srubowego 11 (parametr az). Na wale sru¬ bowym 11 znajduje sie nakretka 32, która zapomoca czopa 2 jest przegubowo pola¬ czona z tulejka 33, mogaca sie przesuwac po ramieniu /. Druga tulejka 34 polaczona jest zapomoca czopa 3 z suwakiem 35, przesuwajacym sie w ramie prowadniczej 12. Wal 11 jest obracany zapomoca narza¬ du 36, który ustawia czop 2 nakretki 32 od ramy prowadniczej 12 w odleglosci pro¬ porcjonalnej do odleglosci z punktu tra¬ fienia. Po odpowiedniem nastawieniu walu 30 i walu 11 otrzymuje sie odtykanie za¬ palnika t = ¦=- , jako odleglosc czopa 3 bt — z od osi walu 11. W celu praktycznego zrea¬ lizowania okreslonej wartosci, czop 3 jest polaczony ze sznurem 37, który jest prze¬ rzucony przez krazek 38 i przenosi przesuw czopa 3 wzgledem osi walu 11 na przyrzad wskaznikowy lub bezposrednio na inne przyrzady.Calkowity boczny przesuw celu okresla iloczyn z szybkosci celu v pomnozonej przez czas lotu pocisku l, a wiec po wsta¬ wieniu wartosci funkcyjnej dla / równa sie v.« —* Jasne jest,ze at mozna utrzymy¬ wac jako wielkosc stala, jezeli bt bedzie okreslane jako funkcja odleglosci celu i ka¬ ta polozenia. Urzadzenie, przedstawione na fig. 3 i 4, naogól odpowiada urzadzeniu wedlug fig. 2. Drazek 39, odpowiadajacy drazkowi 17, nie jest jednak odpowiednio do stalego at poruszany tarcza krzywizno¬ wa, lecz tylko celem uwzglednienia czyn¬ nika v, powstajacego z przemnazania, jest nastawiany w ramie 13 zapomoca sruby 40.W tym celu rama posiada skale 41. Tarcza krzywiznowa 15 zastapiona jest cialemkrzy- wiznowem 42, które przesuwa sie wzdluz walu 43. Cialo to moze byc przesuwane na wale w jedna lub druga strone zapomoca widelek 44, umocowanych na nakretce 46, znajdujacej sie na wale 45. Wal ten jest uruchomiany zapomoca osadzonego na wa¬ le 11 kola zebatego 48, polaczonego z prze¬ kladnia kól zebatych, osadzonych na wale 47. Wal 43 uruchomiany jest, jak i po¬ przednio, zapomoca kola slimakowego 26.Przesuwanie wzdluz osi oraz obracanie sie ciala krzywiznowego 42, a wobec tego i u- stawianie ramy 13 wzgledem ramy 12, od¬ bywa sie w zaleznosci od odleglosci punk¬ tu trafienia i kata polozenia. Polozenie czopa 3 po dokonaniu wymaganych nasta¬ wien wskazuje bezposrednio calkowity boczny przesuw celu.Do okreslenia skladowej bocznego prze¬ suwu celu sluzy urzadzenie, przedstawio¬ ne na fig. 5. Jezeli oznaczyc litera p kat nachylenia linji ruchu celu do linji lacza¬ cej punkt obserwacyjny i cel, to skladowa odchylenia celu y = v.t. sin p. Do zreali¬ zowania tego równania sluza dwa urzadze¬ nia, umieszczone we wspólnej ramie 49.W dolnem urzadzeniu drazek 50, podobnie jak drazek 1, przesuwa sie w dwóch tulej¬ kach 51 i 52. Tulejka 52 jest polaczona przegubowo z suwakiem 53, który moze sie przesuwac w ramie 12. Suwak ten porusza¬ ny jest zapomoca wodzidla 55 z suwakiem, chodzacym w jego widelkach. Jezeli wo- dzidlo 55 przekrecic o kat (i, a dlugosc je¬ go równa sie a t to kazdorazowa odleglosc suwaka 53 od osi wodzidla równa sie at.sin p. Druga tulejka 51 jest osadzona przegubowo na nakretce 56, prouszanej za¬ pomoca obracania walu srubowego 57.Ustawianie nakretki odbywa sie zapomoca — 3 —wskazówki 58 i skali 59. Skala 59 jest to skala hyperboliczna dla szybkosci celu v wedlug formuly y-j—- • bt • Parametr bt rów¬ na sie odstepowi miedzy osiami boków ra¬ my 49. Ramie 50 jest osadzone przegubowo w punkcie 61 drazka 60, przesuwanego w boku 13 ramy. Jezeli powyzej opisane usta¬ wiania sa dokonane, to na podstawie pro¬ stego obliczenia otrzyma sie, ze odleglosc osi obrotu 61 ramienia 50 od osi walu 57 równa sie v.a t. sin p. Na drazku 60 zusl]- duje sie równiez czop D ramienia 1, skut¬ kiem cze,go otrzymuje sie, ze odleglosc tego punktu obrotu od osi walu 11 rów¬ niez posiada powyzsza wartosc. Poza tern urzadzenie wykonane jest tak, jak urzadzenie wedlug fig. 4, z ta tylko róznica, ze przestawienie ciala krzywizno¬ wego 42 nie zmienia odleglosci miedzy obydwoma bokami 12 i 13 ramy, lecz prze¬ suwa wal 11 w ramie, wobec tego rama jest sztywna, a wal jest tak osadzony w ra¬ mie, ze nietylko moze sie obracac, lecz i wzdluz swej osi przesuwac. Umieszczona w ramie sprezyna 61', która opiera sie o na¬ sadzona na wal plytke 62, przyciska go do ciala krzywiznowego 42. Jezeli narzady nastawnicze 36 i 31 zostana przestawione odpowiednio do odleglosci punktu trafienia i kata polozenia, to czop 3, wskazujacy wy¬ niki, przesunie sie na odleglosc u.l.sin pod osi walu 11. Jezeli przestawic wodzidlo 55 nie na kat p lecz na kat 90°— p to otrzyma sie druga skladowa odchylenia celu, u.l. cos p.Okazuje sie, ze jezeli zapomoca urza¬ dzenia wedlug wynalazku ma byc okreslo¬ ny kat celownika a to naogól parametry a a i 6 a moga byc stale. Azeby jednak dojsc do prawidlowych rezultatów, trzeba w urzadzeniu ustawic zamiast rzeczywiste¬ go kata polozenia a poprawiony kat polo¬ zenia *s. Wielkosc kata celownika daje wówczas równanie o^-r^ cqs o • Kat a bo —z * musi byc tak obrany, aby kat celownika a, jak to odpowiada rzeczywistym warun¬ kom, przy pewnym okreslonym kacie a=a0 byl maksimum, a przy a = 90° równal sie zeru. Kazdej wielkosci odleglosci punktu trafienia z odpowiada przytem pewna okre¬ slona wielkosc ol0. Powyzszym warunkom uczyni sie zadosc, gdy dla az wstawi sie funkcje 90°. r^—-Dlatego tez w urzadze¬ ni/ —ao niu do okreslania kata celownika musi byc zrealizowana funkc ja a = " • cos 90° Oo — Z a — ol0 9O°-a0 ' Ze wzgledu na staly parametr 6o oby¬ dwie ramy (fig. 6) sa na stale umocowane na plycie podstawowej 9. Urzadzenie skla¬ da sie z dwóch urzadzen czesciowych, z których jedno, dalej opisane, okresla wiel¬ kosc a„ = 90°*~a° . która zapomoca kola 63 zostaje przenoszona na kolo zebate 64.Z tern kolem zebatem jest sprzezone wo¬ dzidlo 65, które sczepione jest z widelka¬ mi 66 suwaka 67, mogacego sie przesuwac w ramie. Dlugosc wodzidla wynosi a ai wskutek czego po obróceniu wodzidla o kat a„ odleglosc suwaka od osi walu srubowe¬ go równa sie «a cos «,, Ramie 1 jest prze¬ gubowo polaczone z suwakiem 68, moga¬ cym sie przesuwac w ramie 12. Przy usta¬ wieniu nakretki odpowiednio do odleglosci punktu trafienia z i ustawieniu wodzidla 65 suwak znajduje sie w odleglosci o od osi 11.Urzadzenie do okreslania poprawione¬ go kata polozenia a2 jest wykonane po¬ dobnie, jak wyzej opisane urzadzenie. W stalej odleglosci m od ramy 12 znajduje sie rama 69, o która opiera sie sprezyna 72, przyciskajaca pochwe 71, nasunieta na drazek 70, do tarczy krzywiznowej 73. Tar¬ cza krzywiznowa jest tak wykonana, ze przy obróceniu jej z polozenia zerowego o wartosc odleglosci punktu trafienia z prze- — 4 —suwa ffocliwe 71 o wielkosc ' , przy- o czem ao jest odpowiadajacy danej wartos- sci z kat polozenia z najwiekszym katem celownika, a m —^ odleglosc ramy 12 od ra¬ my 69. Z pochwa 71 jest przegubowo pola¬ czona tulejka 74, w której przesuwa sie drazek 75. Drazek ten jest przegubowo po¬ laczony z suwakiem 76, który moze byc przestawiany w ramie 12. Gdy suwak ten zapomoca walu srubowego 77 zostanie u- stawiony tak, ze odleglosc jego od osi draz¬ ka 70 wynosi 90° a, to tulejka 78, przesuwa¬ jaca sie w ramie 69 oraz po drazku 75, u- stawia sie w odleglosci -y v (90° — a) Po zamianie wyrazenia dla * wyraze- 90°-a - . \ \ niema2= a — ao. ^rz , okazuje sie, ze wy- yU —aa kazana przez tulejke 78 wielkosc równa sie polowie drugiej czesci powyzszego wyraze¬ nia. Do tulejki 78 przymocowana jest li¬ stwa zebata 79, która równiez przesuwa sie w ramie 69 wgóre i wdól i sczepia sie z ko¬ lem zebatem 80 (fig. 7), które na stale jest polaczone z dzwigarkiem 81 kól planetar¬ nych 82 przekladni planetarnej. Jezeli ko¬ lo 83 tego mechanizmu zostanie obrócone odpowiednio do wartosci a i zapomoca ze¬ batki 79 dzwigarek 81 kól planetarnych zo¬ stanie obrócony o wartoscy • ~ a?toko- lo 84 zostanie w rezultacie obrócone o war¬ tosc a — ao. ^0 » która równa sie¦«„, która yu ap to wartosc jest w powyzej opisany sposób zapomoca. kola posredniego 63 przenoszo¬ na na wodzidlo 65.Zamiast mechanizmu pomocniczego, slu¬ zacego do okreslania ust mozna oczywiscie takze zastosowac (analogicznie jak na fig. 5) do poprawiania bledów cialo krzywizno¬ we, dzialajace na wal srubowy 11.Fig 8 przedstawia uproszczona budowe do okreslania kata celownika i kata podnie¬ sienia s. Wal U jest tutaj odchylony o kat « wzgledem linji zerowej 86, prostopadlej do czesci konstrukcyjnej 85, przedstawia¬ jacej parametr aa. Tulejka 33 drazka / jest polaczona przegubowo z nakretka 32 walu 11, podczas gdy tulejka 34 jest pola¬ czona przegubowo z koncem drazka 87A obracajacego sie okolo osi 8 walu 11 i od¬ dalona jest od tej osi o parametr &3. Przy upraszczajacem zalozeniu, waznem dla ma¬ lych wartosci a, ze cos a = 1, a sin a = a, wynika z prostego geometrycznego rozwa¬ zania, ze kat, zawarty miedzy drazkiem 87 a walem 11, równa sie katowi celownika a.Miedzy drazkiem 87 a linja zerowa 86 za¬ warty jest kat £. Urzadzenie to mozna tak polaczyc z dzialem, aby lin ja zerowa 86 byla pozioma, a drazek 87 równolegly do osi lufy, wtedy, po ustawieniu walu srubo¬ wego 11 na kat « i odleglosc z, otrzymuje sie bezposrednio prawidlowe polozenie lu- Dokladnosc urzadzenia mozna zwiek¬ szyc, laczac przegubowo w punkcie 8 czesc 85, wal 11 oraz drazek 87 i nastawiajac wedlug a i z, wskutek czego w urzadzenie wprowadza sie czesc korekcyjna. Ustawie¬ nie to moze sie odbywac samoczynnie za¬ pomoca ciala krzywiznowego lub tez recz¬ nie, np. na podstawie odczytywan z bebna ze skala, poruszanego odpowiednio do tych wielkosci.Jezeliby w urzadzeniu wedlug fig. 3 ra¬ my prowadnicze 12 i 13 nie byly stale pro¬ stopadle do walu 11, lecz moglyby sie na¬ chylac ku niemu, to urzadzenie mogloby byc tak ustawiane, ze prowadnice te byly¬ by równolegle do kierunku ruchu celu, a wal 11 bylby równolegly do linji celowa¬ nia. W tych warunkach drazek 1 ustawia sie równolegle do linji celowania, a odle¬ glosc czopów 2 i 3 odpowiada odleglosci x do celu. Miedzy drazkiem 1 i walem 11 za¬ warty jest kat wyprzedzenia 8 który wte¬ dy moze byc odczytany lub tez bezposred- — 5 -nio. zastosowany do nadania kierunku na cel.Przy malych jednak katach pomiedzy kierunkiem na cel i kierunkiem ruchu kon¬ strukcja ta nie nadaje sie do uzytku, pod¬ czas gdy urzadzenie do okreslania kata wyprzedzenia, przedstawione na fig. 9, jest od tego niezalezne. Urzadzenie to posiada rame 88, w której wskazówka 93 przesuwa sie zapomoca walu 94. Koniec 92 wskazów¬ ki lezy na linji laczacej punkty 90 i 91 ra¬ my, pomiedzy któremi odleglosc równa sie parametrowi br Jezeli prosta 90—91 skie¬ rowac na punkt trafienia, a punkt 92 pola¬ czyc prosta linja z celem, przyczem odle¬ glosc 92—91 jest równa odleglosci do punktu trafienia z, a na prostej, przecho¬ dzacej przez putilkt 92, odklada sie odcinek 92—95, równy odleglosci do celu x, to od¬ cinek 95—91 jest równolegly do drogi ce¬ lu i równa sie calkowitemu odchyleniu sie cehi v.l, a kat miedzy prostemi 92—95 i 92—91 równa sie katowi wyprzedzenia 8.Azeby móc warunki te otrzymac w kon¬ strukcji, w punkcie 90 ramy 88 osadza sie przegubowo drazek 89, którego dlugosc mo¬ ze byc nastawiana i kazdorazowo powinna sie równac iloczynowi z parametru at i szybkosci celu. Do konca 96 tego drazka jest przymocowana linka 97, która prze¬ chodzi w punkcie 92 przez uszko wskazów¬ ki 93. Linka ta w punkcie 91 przerzucona jest przez blok 98, osadzony w ramie, i na¬ winieta na koniec 99 bebna 100. Na beben ten dziala sprezyna, usilujaca obracac go w kierunku nawijania. Z rysunku wynika, ze odleglosc celu x = (u + b t — z) ^—-• przyczem u jest to dlugosc linki miedzy punktami 96 i 91 zmniejszona o^, która to dlugosc wynika wskutek obrócenia sie bebna 100. Na bebnie 100 sa nacechowane linje 101 jednakowych wielkosci x, jako funkcje u oraz z. Azeby otrzymac kat wy¬ przedzenia 8, nalezy zapomoca obracania walu 94 tak przesunac wskazówke, aby stanela na krzywej, odpowiadajacej wy¬ mierzonej odleglosci celu x, przyczem od¬ cinki 96—92 i 90—96 winny byc stale u- trzymywane równolegle do kierunku na cel, wzglednie do kierunku ruchu celu, podczas gdy odcinek 90—91 samoczynnie ustawia sie w szukanym kierunku ria punkt trafienia, a odcinek 92—91 odpowiada od¬ leglosci punktu trafienia z.I w tern urzadzaniu mozna równiez wprowadzic poprawki, np. zapomoca sa¬ moczynnego lub recznego oddzialywania na dlugosc linki, odpowiednio do wielko¬ sci « oraz z. PL