Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania pochodnych cyklopentenonu-2 o ogólnym wzorze 1, w którym R1 i R2 sa jednakowe lub rózne i ozna¬ czaja atom wodoru albo prostolancuchowa lub roz¬ galeziona grupe Ci-C4-alkilowa, R8 oznacza atom wo¬ doru lub grupe Ci-C4-alkoksylowa, a Y oznacza atom wodoru, wzglednie R8 i Y oznaczaja wspólnie atom tlenu lub podwójne wiazanie.Zwiazki o wzorze 1 sa cennymi substancjami wyj¬ sciowymi do wytwarzania zwiazków o ogólnym wzo¬ rze 4, w którym R1, R2, R8 i Y maja wyzej podane znaczenie, a R oznacza prostolancuchowa lub rozga¬ leziona grupe alkilowa. Zwiazki o wzorze 4 sa cen¬ nymi substancjami owadobójczymi.Zwiazek o ogólnym wzorze 1, w którym R1, R2, R8 i Y oznaczaja atomy wodoru jest zwiazkiem znanym, natomiast pozostale zwiazki o wzorze 1 sa nowe. Za¬ równo znany, jak i nowe zwiazki o wzorze 1 wy¬ twarza sie nowym sposobem wedlug wynalazku.Jedyny znany zwiazek o wzorze 1 stosowano do wytwarzania zwiazku o wzorze 4, w którym R1, R2, R8 i Y oznaczaja atomy wodoru, a R oznacza grupe etylowa (CA. Henrick i inni, Bioorg. Chem. 7, 235 (1978)). Stwierdzono, ze zwiazek ten skutecznie zwal¬ cza wiele róznych owadów. Sila jego dzialania jest w porównaniu z preparatem Hydroprene dwukrotnie wieksza w przypadku Aedes aegypti, dziesieciokrot¬ nie wieksza w przypadku Galleria mellenella, stu- krotnie wieksza w przypadku Heliothis yerescens 2 i tysiackrotnie wieksza w przypadku Musca domes- tica.Znane sa dwa sposoby wytwarzania pochodnych cyklopentenonu (Bioorganic Chemistry, 7, 235 (1978)). 5 Zgodnie z pierwszym z nich 2,6-dwumetylohepten-l poddaje sie reakcji z boroetanem, otrzymujac trój- alkilobor, który poddaje sie reakcji najpierw z bro¬ mem, a potem z metanolanem sodowym. Powstaly l-bromo-2,6-dwumetyloheptan poddaje sie dzialaniu io metalicznego magnezu w etanie, otrzymujac odczyn¬ nik Grignarda, który poddaje sie reakcji z 3-meto- ksycyklopent-2-enonem-l, wytworzonym z cyko- pentanodionu-1,3 i dwuazometanu. Po odszczepieniu wody z powstalego 3-(2,6-dwumetyloheptylo)-cyklo- 15 pent-2-enonu-l, za pomoca kwasu, otrzymuje sie z niewielka wydajnoscia (23%) zwiazek o wzorze 1, w którym R1, R2, R8 i Y oznaczaja atomy wodoru.Sposób ten jest nieekonomiczny ze wzgledu na dro¬ gie surowce wyjsciowe i odczynniki (boroetan, dwu- 20 azometan) i bardzo niska wydajnosc. Ponadto, spo¬ sobem tym nie mozna wytworzyc zwiazków o wzo¬ rze 1 zawierajacych grupe alkoksylowa (we wzorze 2 Ra = 0-alkil), ze wzgledu na ogólnie znana wra¬ zliwosc takich zwiazków na kwas. 25 Zgodnie z ulepszonym sposobem CA. Hericka i in¬ nych jako zwiazek wyjsciowy stosuje sie 2,6-dwu¬ metylohepten-l, który borowodoruje sie, otrzymujac l-hydroksy-2,6-dwumetyloheptan, przeprowadzany nastepnie w l-chlóro-2,6-dwumetyloheptan dziala- 30 niem chlorku tionylu. Zwiazek chloro przeprowadza 135 844135 844 3 4 sie przy uzyciu metalicznego litu w odpowiednia po¬ chodna litoalkilowa, która poddaje sie reakcji z cy- klopentenonem-2, otrzymanym droga bromowania cyklopentanonu i odszczepienia bromowodoru. Po¬ wstaly 1-hydroksyl-i-(2,6-dwumetyloheptylo)cyklo- penten-2 utlenia sie kwasem chromowym (tlenek chromu i kwas siarkowy) w roztworze eterowym, otrzymujac zwiazek o wzorze 1, w którym R1, R2, R3 i Y oznaczaja atomy wodoru. Wydajnosc tego pro¬ cesu jest wyzsza, lecz ma on szereg wad. Poza ko¬ niecznoscia stosowania drogich odczynników i re¬ agentów, nie istnieje mozliwosc otrzymania zwiaz¬ ków o wzorze 1, w którym R8 oznacza grupe alko- ksylowa, gdyz w dwóch etapach procesu stosuje sie silnie kwasowe reagenty.Celem wynalazku bylo opracowanie prostego i eko¬ nomicznego sposobu wytwarzania zwiazków o wzo¬ rze 1, umozliwiajacych uzyskanie zarówno znanego biologicznie czynnego zwiazku o wzorze 4 (R = C2H5), jak i nowych biologicznie czynnych zwiazków o wzo¬ rze 4.Cecha sposobu wedlug wynalazku jest to, ze a) pochodna dodekanodionu-2,5 o ogólnym wzorze 2, w którym R1, R*, R* i Y maja wyzej podane zna¬ czenie, poddaje sie w srodowisku rozpuszczalnika aprotonowego, korzystnie eterowego, reakcji z wo¬ dorkiem metalu alkalicznego lub wodorkiem metalu ziem alkalicznych albo dwu-Ci-C4-alkiloamidkiem litu, po czym powstaly zwiazek o ogólnym wzorze 3, w którym R1, R2, R8 i Y maja wyzej podane zna¬ czenie, poddaje sie reakcji z kwasem, albo tez b) pochodna dodekanodionu-2,5 o ogólnym wzorze 2, w którym R1, R2, R8 i Y maja wyzej podane znacze¬ nie, poddaje sie w srodowisku rozpuszczalnika apro¬ tonowego, korzystnie eterowego, reakcji z wodor¬ kiem metalu alkalicznego lub wodorkiem metalu ziem alkalicznych albo dwu-Ci-C4-alkiloamidkiem litu, po czym powstaly zwiazek o ogólnym wzorze 3, w którym R1, R2, R8 i Y maja wyzej podane znacze¬ nie wyodrebnia sie i poddaje sie reakcji z zasada, korzystnie w rozpuszczalniku, po czym ewentualnie wyodrebnia sie powstaly zwiazek o wzorze 1 z mie¬ szaniny reakcyjnej.W przypadku stosowania wodorku metalu alka¬ licznego korzystnie stosuje sie wodorek sodu lub po¬ tasu, zas jako dwu-Ci-C6-alkiloamidek litu korzyst¬ nie stosuje sie dwuetylo- lub dwuizopropyloamidek litu.W alternatywnym sposobie wedlug wynalazku ja¬ ko rozpuszczalniki aprotonowe korzystnie stosuje sie rozpuszczalniki eterowe, takie jak eter etylowy, dio¬ ksan, tetrahydrofuran itp.Zwiazku o wzorze 3 wytwarzanego tym sposobem nie trzeba wyodrebniac, gdyz mozna go przeprowa¬ dzic bezposrednio w zadany zwiazek o wzorze 1 bez stosowania czynników zewnetrznych, dzieki katali¬ tycznej ilosci kwasu obecnej w mieszaninie reakcyj¬ nej.Zgodnie z drugim alternatywnym postepowaniem, zwiazek o wzorze 3 poddaje sie reakcji z zasada. Re¬ akcje prowadzi sie korzystnie w rozpuszczalniku or¬ ganicznym, zas jako zasade korzystnie stosuje sie wodorotlenki lub wodorki metali alkalicznych lub metali ziem alkalicznych. Reakcje z uzyciem dwu- -Ci-Cc-alkilpamidku litu prowadzi sie w mieszani¬ nie telrahydrofuranu i szesciometyloamidu kwasu fosforowego.Gdy w sposobie a) stosuje sie wodorek metalu al¬ kalicznego lub metalu ziem alkalicznym, reakcje prowadzi sie w temperaturze od —20°C do 80°C, ko¬ rzystnie 0°—30°C. W przypadku uzycia dwu-Ci-C6- -alkiloamidku litu, stosuje sie nizsze temperatury, korzystnie od -80°C do 0°C, a zwlaszcza od -30°C do — 70°C. W przypadku stosowania wodorku meta¬ lu lub dwu-Ci-C6-alkiloamidku litu, reakcje prowa¬ dzi sie korzystnie w atmosferze gazu obojetnego.Zwiazki o wzorze 2 wytwarza sie z pochodnych cytronellalu o ogólnym wzorze 5, w którym R1, R2, R3 i Y maja wyzej podane znaczenie. Zwiazki o wzo¬ rze 5 wytwarza sie znanymi sposobami z dostepnego w handlu cytronellalu. W celu wytworzenia zwiazku o wzorze 2, zwiazek o wzorze 5 poddaje sie reakcji z ketonem metylowowinylowym o wzorze 6, w obec¬ nosci uzytej w katalitycznej ilosci soli tiazolilowej o ogólnym wzorze 7, w którym R5 oznacza prosto¬ lancuchowa lub rozgaleziona grupe d-C5-alkilowa, grupe 2-hydroksyetylowa lub grupe benzylowa, R6 oznacza atom wodoru lub grupe Ci-C3-alkilowa, R7 oznacza prostolancuchowa lub rozgaleziona grupe Ci-C4-alkilowa lub grupe 2-hydroksyetylowa, a X- oznacza jon halogenkowy.Reakcje prowadzi sie ewentualnie w rozpuszczal¬ niku organicznym, korzystnie w bezwodnym dioksa¬ nie, w temperaturze niezbyt wysokiej, korzystnie 65—80°C. Jesli chodzi o ilosc katalizatora, to stosuje sie co najmniej 1 równowaznik zasady, korzystnie trójalkiloaminy. Produkt wyodrebnia sie z miesza¬ niny reakcyjnej droga destylacji prózniowej lub eks¬ trakcji.Stosowane tu okreslenie „grupa alkilowa" oznacza prostolancuchowa lub rozgaleziona grupe alkilowa, np. grupe metylowa, etylowa, n-propylowa, izopro- pylowa, n-butylowa, itd. Okreslenie „grupa d-C4-al- koksylowa" oznacza prostolancuchowa lub rozgale¬ ziona grupe alkoksylowa o 1—4 atomach wegla, np. grupe metoksylowa, etoksylowa, n-propoksylowa, izobutoksylowa, itd. Okreslenie „jon halogenkowy" oznacza jon chlorkowy, bromkowy lub jodkowy, ko¬ rzystnie jon chlorkowy.Sposób wedlug wynalazku ilustruja ponizsze przy¬ klady, nie ograniczajace wnioskowanego zakresu ochrony.Przyklad I. Wytwarzanie 7,11-dwumetylo-ll- -metoksycyklododekanodionu-2,5 (we wzorze 2 R1 — = R2 = Y = H; R8 = OCH3) Mieszanine 37,3 g (0,2 mola) 7-metoksy-6,7-dihyd- rocytronellalu (we wzorze 5 R1 = R2 = Y= H, R8 = = OCH3), 21 g (0,3 mola) przedestylowanego ketonu metylowowinylowego (wzór 6) i 5 g (0,02 mola) chlorku 3-benzylo-5-(2-hydroksyetylo)-4-metylo-tia- zoliowego (we wzorze 7 R5 = benzyl, R<* = CH3, R7 = = —CH2—CH2—OH, X = Cl) ogrzewa sie do tempe¬ ratury 70°C, po czym dodaje sie 3,64 g (5 ml, 0,036 mola) bezwodnej trójetyloaminy i mieszanine mie¬ sza sie w temperaturze 75°C w ciagu 16 godzin, w atmosferze argonu. Po ochlodzeniu mieszanine wlewa sie do mieszaniny 150 ml 5% wodnego roz¬ tworu H2S04 i 15 g lodu, a nastepnie ekstrahuje dwukrotnie dwuchlorometanem, zuzywajac ogólem 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60135 844 5 6 300 ml tego rozpuszczalnika. Ekstrakt przemywa sie kolejno 20 ml wody, 20 ml 5% H2S04 i 20 ml wody i suszy nad MgS04. Rozpuszczalnik oddestylowuje sie, a pozostalosc destyluje pod cisnieniem 26,7 Pa.Otrzymuje sie 23 g (44,9%) produktu o temperaturze wrzenia 110—114°C (26,7 Pa).Analiza elementarna dla C15H28O3 (256,37) Obliczono: C = 70,26%, H = 11,15% Stwierdzono: C = 69,98%, H = 11,00% IR(NaCl): 1715, 1460, 1400, 1380, 1360, 1150,1070 cm~i. iH-NMR(CCl4): 0,9 (3H, d, J = 6 Hz, CH8), 1,1 (6H, s, 2CH3), 1,3 (6H, mc, 3CH2), 2,1 (3H, s, CH3), 2,58 (4H, s, 2CH2), 3,08 (3H, s, OCHB).Widmo masowe: M+ 256 (2%), m/e 241 (10), 226 (15), 225 (20), 210 (10), 186 (25), 131 (8), 99 (90), 73 (100), 43 (95).Przyklad II. Wytwarzanie 3-(2,6-dwumetylo-6- -metoksyheptylo)-3-hydroksycyklopentanonu (we wzorze 3 R1 = R* = Y = H, R* = OCH8) oraz 3-(2,6- -dwumetylo-6-metoksyheptylo)cyklopentenonu-2 (we wzorze 1 R1 = R* = Y = H, R* = OCH8).Do zawiesiny 0,5 g (0,0176 moli) wodorku sodu (80% zawiesina w oleju) w 20 ml bezwodnego eteru wkrapla sie w atmosferze argonu w ciagu 5 go¬ dzin, stosujac mieszanie, roztwór 2,56 g (0,01 mola) 7,ll-dwumetylo-ll-metoksydodekanodionu-2,5 (we wzorze 2 Ri = R2 = Y= H, R* = OCH8) w 10 ml bez¬ wodnego eteru. Mieszanine miesza sie w temperatu¬ rze pokojowej w ciagu 6 godzin, a nastepnie wlewa do lodowatej wody. Po oddzieleniu fazy organicz¬ nej faze wodna ekstrahuje sie 20 ml eteru, ekstrakt laczy sie z faza organiczna, przemywa woda i su¬ szy nad MgS04. Po oddestylowaniu rozpuszczalnika oleista pozostalosc oczyszcza sie chromatograficznie (Kieselgel G, benzen-metanol 10 : 0,2). Otrzymuje sie 0,80 g (31,3%) 3-(2,6-dwumetylo-6-metoksyheptylo)-3- -hydroksycyklopentanonu o Rf = 0,25 (benzen-meta¬ nol 10 : 1).IR(NaCl): 3410, 1720, 1460, 1380, 1350, 1230,1140,1060 cm-1. iH-NMR(CDCl3): 0,9 (3H, d, J = 6 Hz, CH8) 1,05 (6H, s, 2CH8), 1,3 (6H, mc, 3CH2), 2,1 (4H, mc, 2CH2), 2,55 (2H, mc, CH2), 3,05 (3H, s, OCH3), 3,55 (1H, mc, moze byc zmieniony na deuter, OH).Widmo masowe: M+ 256 (1%), m/e 238 (2), 207 (37), 206 (2), 188 (11), 183 (3), 150 (2), 135 (3), 123 (4), 109 (5), 108 (4), 96 (3), 93 (5), 91 (7), 85 (8), 81 (5), 73 (100).Otrzymuje sie takze 0,45 (18,9%) 3-(2,6-dwumetylo-6- -metoksyheptylo)cyklopentenonu-2 oRf = 0,47 (ben¬ zen-metanol 10 : 1).Analiza elementarna dla C15H26O2 (238,36) Obliczono: C = 75,58%, H = 11,00% Stwierdzono: C = 75,07%, H = 10,72% IR(NaCl): 1705, 1615, 1460, 1430, 1400, 1380,1360,1270, 1240, 1160, 1070 cm-1. iH-NMR(CCl4): 0,9 (3H, d, J = 6 Hz, CH8), 1,05 (6H, s, 2CH3), 1,3 (6H, mc, 3CH2), 2,3 (6H, mc + m, 3CH2), 3,03 (3H, s, OCH3), 5,75 (1H, m, = CH).Widmo masowe: M+ 238 <1%), mje 223 (1), 207 (3), 165 (4), 151 (2, 135 (2), 124 (3), 123 (7), 109 (3), 108 (2), 96 (8), 95 (7), 93 (4), 85 (8), 73 (100). 5 Jako produkt uboczny otrzymano 0,24 g (10,08%) 2-(l,5-dwumetylo-5-metoksyheksylo)-3-metylocyklo- pentenonu-2 o Rf = 0,64 (benzen-metanol 10 :1).Analiza elementarna dla C15H21O2 (238,36) Obliczono: C = 75,58%, H = 11,00% 10 Stwierdzono: C = 75,42%, H = 11,21% IR(NaCl): 1690, 1630, 1460, 1380, 1360, 1200, 1070 cm-1. iH-NMR(CDCl3): 1,05 (6H, s, 2CH8), 1,1—1,7 (10H, m, 3CH2, CH, CH,), 2 (3H, s, CH3), 2,4 (4H, m, 2CH2), 3,02 (3H, s, OCH8). 15 Widmo masowe: M+ 238 (2%), m/e 223 (1), 206 (5), 151 (10), 150 (7), 135 (7), 124 (6), 123 (6), 109 (3), 95 (4), 93 (4), 91 (3), 85 (2), 81 (6), 73 (100).Przyklad III. Wytwarzanie 3-(2,6-dwumetylo- 20 -6-metoksyheptylo)cyklopentenonu-2 (we wzorze 1 Ri = R« = y = H, R* = OCH8).W trakcie mieszania do zawiesiny 2 g (0,36 mola) wodorku sodu (80% zawiesina w oleju) w 30 ml bez¬ wodnego eteru wkrapla sie w ciagu 0,5 godziny, 25 w atmosferze azotu, roztwór 5,12 g (0,02 mola) 7,11- -dwumetylo-ll-metoksydodekanodionu-2,5 (we wzo¬ rze 2 Ri = R* = Y = H, R* = OCH8) w 200 ml bez¬ wodnego eteru, po czym otrzymana zawiesine mie¬ sza sie w temperaturze pokojowej w ciagu 12 go- 30 dzin. Mieszanine reakcyjna wlewa sie do mieszani¬ ny 20 ml 5% wodnego roztworu HC1 i 30 g lodu.Faze organiczna oddziela sie, laczy z nia ekstrakt uzyskany droga ekstrakcji fazy wodnej 30 ml eteru, przemywa woda i suszy nad MgS04. Rozpuszczalnik 35 oddestylowuje sie. Pozostalosc rozpuszcza sie w mie¬ szaninie 25 ml etanolu i 50 ml 0,5n wodorku sodu i roztwór utrzymuje sie w temperaturze wrzenia pod chlodnica zwrotna w ciagu 2 godzin. Po ochlo¬ dzeniu mieszaniny reakcyjnej do temperatury poko- 40 jowej, ekstrahuje sie ja dwukrotnie ogólem 100 ml eteru, a ekstrakt eterowy przemywa 20 ml nasyco¬ nego roztworu NaCl i suszy nad MgS04. Rozpusz¬ czalnik oddestylowuje sie, a stanowiacy pozostalosc olej chromatografuje na kolumnie (Kieselgel 60, ben- 45 zen-metanol 10 : 0,2). Otrzymuje sie 2,16 g (45,38%) produktu identycznego z produktem z przykladu II.Przyklad IV. Wytwarzanie 3-(2,6-dwumetylo- -6-metoksy-heptylo)cyklopentenonu-2 (we wzorze 1 ri = R2 = Y = H, R» = OCH8). 50 W trakcie mieszania do roztworu 1,3 g (0,013 mo¬ la) bezwodnej dwuizopropyloaminy i 10 ml szescio- metylotrójamidu kwasu fosforowego w 30 ml tetra- hydrofuranu dodaje sie w temperaturze —65°C i w atmosferze azotu 15% roztwór 0,9 g (0,014 mola) bu- 55 tylolitu w heksanie. Mieszanine miesza sie w tem¬ peraturze —30°C w ciagu 0,5 godziny, a nastepnie chlodzi do temperatury — 65°C i wkrapla do niej w ciagu 2 godzin roztwór 2,56 g (0,01 mola) 7,11- -dwumetoksydodekanodionu-2,5 (we wzorze 2 R1 = 60 =R2 = y = H, R3 = OCH8) w 30 ml bezwodnego tetrahydrofuranu. Mieszanine miesza sie w tempera¬ turze —65°C w ciagu 1 godziny, pozostawia do ogrzania sie do temperatury pokojowej i miesza w ciagu 3 godzin. Mieszanine reakcyjna wlewa fi5 sie do wody i ekstrahuje dwukrotnie ogólem 100 ml135 844 7 8 eteru. Ekstrakt eterowy przemywa sie woda i na¬ syconym roztworem NaCl i suszy nad MgS04. Roz¬ puszczalnik oddestylowuje sie, a pozostalosc oczysz¬ cza na kolumnie chromatograficznej (Kieselgel 60, benzen-metanol 10 : 0,2). Otrzymuje sie 1,0 g (42%) zwiazku identycznego z produktem z przykladu II.Przyklad V. Wytwarzanie 3-(2,6-dwumetylo-6- -metoksyheptylo)cyklopentenonu-2 (we wzorze 1 Ri = R2 = Y = H, R* = OCH,). 1,2 g (0,0047 mola) 3-(2,6-dwumetylo-6-metoksy- heptylo)-3-hydroksycyklopentenonu (we wzorze 3 R1 = R2 — Y = H, R8 = OCHj) rozpuszcza sie w mie¬ szaninie 25 ml etanolu i 25 ml 0,5n NaCl, po czym mieszanine utrzymuje sie w stanie wrzenia w ciagu 2 godzin. Po ochlodzeniu mieszaniny reakcyjnej do temperatury pokojowej, ekstrahuje sie ja dwukrot¬ nie ogólem 100 ml eteru. Ekstrakty eterowe laczy sie, przemywa woda i nasyconym roztworem NaOH i suszy nad MgS04. Rozpuszczalnik oddestylowuje sie, a pozostalosc oczyszcza na kolumnie chromato¬ graficznej (Kieselgel 40, benzen-metanol 10: 0,05).Otrzymuje sie 0,7 g (63%) zwiazku identycznego z produktem z przykladu II.Przyklad VI. Wytwarzanie 7,11-dwumetylodo- dekanodionu-2,5 (we wzorze 2 R1 = R2 = R* = Y = = H).Do roztworu 19,5 g (0,125 mola) dihydrocytronel- lalu (we wzorze 5 R1 = R2 = R* = Y = H), 14 g (0,2 mola, 16 ml) swiezo przedestylowanego ketonu mety- lowowinylowego (wzór 6) i 2,0 g (0,01 mola) chlorku 3- -etylo-5-(2^hydroksyetylo)-4-metylotiazoliowego (we wzorze 7 R« = CzHg, R« = CH*, R' = —CHa—CH2— —OH, X- = Cl-) w 50 ml bezwodnego dioksanu do¬ daje sie 1,82 g (0,018 mola, 2,5 ml) trójetyloaminy, po czym mieszanine utrzymuje sie na lazni wodnej w temperaturze 80°C w ciagu 24 godzin. Po ochlo¬ dzeniu odsacza sie wytracony osad i oddestylowuje rozpuszczalnik, a pozostalosc destyluje sie pod cis¬ nieniem 133,3 Pa, otrzymujac 11 g (48,7%) produktu o n'g = 1,442.Analiza elementarna dla C14H26O2 (226,35) Obliczono: C = 74,28%, H = 11,58% Stwierdzono: C = 73,96%, H = 11,32% IR(NaCl): 1715, 1460, 1380, 1360, 1140, 1080 cm-1. iH-NMR(CCl4): 0,9 (9H, d, J = 6 Hz, 3CH,), 1,2 (6H, mc, 3CH2), 2,1 (3H, s, CH,), 2,2 (2H, m, CH2), 2,58 (4H, s, 2CH2).Widmo masowe: M+ 226 (5%), m/e 114 (100), 113 (29), 99 (46), 71 (90), 56 (36).Przyklad VII. Wytwarzanie 3-(2,6-dwumetylo- heptylo)-3-1iydroksycyklopentanonu (we wzorze 3 Ri = R2 = R8 = Y =H) oraz 3-(2,6-dwumetylohepty- ló)cyklopentenonu-2 (we wzorze 1 R1 = R2 = R8 = = Y = H).W trakcie mieszania, w ciagu 0,5 godziny wkra- pla sie w atmosferze azdtu roztwór 3,0 g (0,013 mo¬ la) 7,ll-dwumetylododekanodionu-2,5 (we wzorze 2 R1 = R2 = R8 = Y = H) w 10 ml bezwodnego eteru do zawiesiny 1,0 g (0,033 mola) wodorku sodu (80% zawiesina w oleju) w 40 ml bezwodnego eteru. Mie¬ szanine reakcyjna miesza sie w temperaturze poko¬ jowej w ciagu 10 godzin, a potem wlewa do mie¬ szaniny 20 ml 5% wodnego roztworu HC1 i 40 g lo¬ du i ekstrahuje dwukrotnie ogólem 100 ml eteru.Ekstrakty laczy sie, przemywa woda i nasyconym roztworem NaCl i suszy nad MgS04. Rozpuszczal¬ nik oddestylowuje sie, a pozostalosc oczyszcza na kolumnie chromatograficznej (Kieselgel G, benzen- -metanol 10:0,05). Otrzymuje sie 0,72 g (24,5%) 3- 15 -(2,6-dwumetyloheptylo)-3-hydroksycyklopentanonu o Rf = 0,28 (benzen-metanol 10 : 0,1).IR(NaCl): 3410, 1720, 1460, 1380, 1360, 1220 cm-*. iH-NMR(CDCl3): 0,9 (9H, d i d, J = 6 Hz, 3CH3), 1,28 (6H, mc, 3CH2), 2,3 (8H, mc, 10 4CH2), 3,35 (1H, m, moze zmieniac sie na deuter, OH).Otrzymuje sie takze 1,1 g (40,62%) 3-(2,6-dwumetylo- heptylo)cyklopentenonu-2 o Rf = 0,62 (benzen-meta¬ nol 10 : 0,2). 15 Analiza elementarna dla C14H240 (208,33) Obliczono: C = 80,70%, H = 11,61% Stwierdzono: C = 80,49%, H = 11,42% IR(NaCl): 1705, 1615, 1460, 1380, 1360, 1250, 1150, 1090 cm-1. 20 iH-NMR(CDCl3): 0,9 (9H, d i d, J = 6 Hz, 3CH8), 1,3 (6H, mc, 3CH2), 2,4 (6H, mc, 3CH2), 5,95 (1H, m, = CH).Jako produkt uboczny utrzymuje sie 0,29 g (10,74%) 2-(l,5-dwumetyIoheksylo)-3-metylocyklopentenonu-2 25 o Rf = 0,83 (benzen-metanol 10 :0,2).Analiza elementarna dla C14H24O (208,33) Obliczono: C = 80,70%, H = 11,61% Stwierdzono: C '== 80,64%, H = 11,47% IR(NaCl): 1690, 1630, 1460, 1400, 1380, 1360, 1320, 1290, 30 126Ócm-i. iH-NMR(CDCl3): 0,9 (6H, d, J = 6 Hz, 2CH3), 1—1,8 (10H, m, 3CH2, CH, CH3), 2 (3H, s, CH3), 2,35 (5H, mc, 2CH2, CH).Przyklad VIII. Wytwarzanie 3-(2,6-dwumety- 35 loheptylo)cyklopentenonu-2 (we wzorze 1 R1 = R2 = = R3 = Y=H).W atmosferze argonu i w temperaturze — 65°C, w trakcie energicznego mieszania, 15% roztwór bu- tylolitu w heksanie (zawierajacy 0,9 g czyli 0,014 40 mola butylolitu) dodaje sie do roztworu 1,3 g (0,013 mola) bezwodnej dwuizopropyloaminy i 5 ml szes- ciometylotrójamidu kwasu fosforowego w 20 ml bez¬ wodnego tetrahydrofuranu, po czym mieszanine miesza sie jeszcze w ciagu 20 minut w temperaturze 45 — 30°C. Po ochlodzeniu mieszaniny, do temperatury — 65°C w ciagu 2 godzin wkrapla sie roztwór 2,26 g (0,01 mola) 7,ll-dwumetylododekanodionu-2,5 (we wzorze 2 R1 = R2 = R3 = Y = H) w 20 ml bezwodne¬ go tetrahydrofuranu. Mieszanine miesza sie w tem- 50 peraturze —65°C w ciagu 1 godziny, pozostawia do ogrzania sie do temperatury pokojowej i miesza w ciagu 6 godzin, a nastepnie wlewa do wody i eks¬ trahuje dwukrotnie ogólem 100 ml eteru. Ekstrakty eterowe przemywa sie woda i nasyconym roztwo- 55 rem NaCl i suszy nad MgS04. Rozpuszczalnik od¬ destylowuje sie, a pozostalosc oczyszcza na kolum¬ nie chromatograficznej (Kieselgel 60, benzen-meta¬ nol, 10 : 0,05). Otrzymuje sie 0,91 g (43,75%) zwiazku identycznego z produktem z przykladu II. 69 Przyklad IX. Wytwarzanie 7,11-dwumetylo- -10-dodecenodionu-2,5 (we wzorze 2 R1 = R2 = H, R8 +¦ Y ~ wiazanie podwójne).Do roztworu 15,4 g (0,1 mola) cytronellalu (we wzorze 5 R1 = R = H, R8 + Y = wiazanie po- •* dwójne), 14 g (0,2 mola, 16 ml) swiezo przedes-135 844 9 10 dzeniu mieszaniny do temperatury pokojowej wle¬ wa sie ja do mieszaniny 100 ml 2,5% wodnego roz¬ tworu H2SO4 i 25 g lodu i ekstrahuje dwukrotnie ogólem 150 ml dwuchlorometanu. Ekstrakt przemy- 5 wa sie woda, 5% HjSOi i znowu woda i suszy nad MgS04. Rozpuszczalnik oddestylowuje sie, a stano¬ wiacy pozostalosc olej oddestylowuje pod zmniej¬ szonym cisnieniem. Otrzymuje sie 11,6 g (42,96%) zwiazku o temperaturze wrzenia 112—114°C (26,7 Pa). 10 Analiza elementarna dla Ci8H8o03 (270,40) Obliczono: C = 71,07%, H = 11,18% Stwierdzono: G = 70,86%, H = 10,80% IR(NaCl): 1715, 1460, 1380, 1360, 1150, 1070 cm-*. iH-NMR(CCl4): 0,9 (3H, d, J = 6 Hz, CH,), 1,3 (15H, 15 mc, 3CH2, 3CH,), 2,1 (3H, s, CH,), 2,55 (4H, s, 2CH2), 3,6 (2H, q, J = = 6 Hz, OCH,).Przyklad XII. Wytwarzanie 3-(2,6-dwumetylo- -6-etoksyheptylo)cyklopentenonu-2 (we wzorze 1 20 Ri = R* = Y- H, R» = -OCHjCHj).Do mieszajliny 2,6 g (0,026 mola) bezwodnej dwu- izopropyloaminy i 10 ml szesciometylotrójattiidu kwasu fosforowego w 50 ml bezwodnego tetrahy- drofuranu, ochlodzonej w atmosferze azotu do tem- 25 peratury —65°C, dodaje sie 15% roztwór butylolitu w heksanie (zawierajacy 1,8 g czyli 0,028 mola buty¬ lolitu), po czym mieszanine reakcyjna miesza sie w temperaturze ponizej —30°C w ciagu 0,5 godziny, a potem chlodzi do —65°C. W ciagu 2 godzin wkra- 30 pla sie roztwór 5,4 g (0,02 mola) 7,11-dwumetylo-ll- -etoksydodekanodionu-2,5 (we wzorze 2 R1 = R8 =¦ = Y = H, R8 = -OCH2CH3) w 20 ml bezwodnego te- trahydrofuranu. Mieszanine miesza sie w tempera¬ turze —65°C w ciagu 1 godziny, pozostawia do ogrza- 35 nia sie do temperatury pokojowej i miesza jeszcze w ciagu 8 godzin. Po wlaniu mieszaniny do wody prowadzi sie dwukrotnie ekstrakcje ogólem 100 ml eteru. Ekstrakty laczy sie, przemywa woda i na¬ syconym roztworem NaCl i suszy nad siarczanem 40 magnezowym. Rozpuszczalnik oddestylowuje sie, a pozostalosc oczyszcza na kolumnie chromatogra¬ ficznej (Kieselgel 60, benzen-metanol 10 :0,1). Otrzy¬ muje sie 1,9 g (37,7% zwiazku) o Rf = 0,53 (benzen- -metanol, 10 :1). 45 Analiza elementarna dla C^U^Oz (252,38) Obliczono: C = 76,14%, H = 11,18% Stwierdzono: C = 75,91%, H = 10,89% IR(NaCl): 1705, 1615, 1460, 1380, 1270, 1240, 1155, 1065 cm-1.M iH-NMR(CDCl4): 0,9 (3H, d, J = 6 Hz, CH3), 1,05 (6H, s, 2CH3), 1,3 (9H, mc, 3CHa, CH,), 2,3 (6H, mc, m, 3CH2), 3,6 (2H, q, J = 6 Hz, OCH*), 5,78 (1H, m, = CH). 55 Zastrzezenia patentowe tylowanego ketonu metyIowowinylowego (wzór 6) i 3,1 g (0,01 mola) bromku 3-etoksyetylo-5-/2-hy- droksyetyloM-metylotiazoliowego (we wzorze 7 R5 = = C^HsOCHzCH*-, R« = CH,) w 40 ml bezwodnego dioksanu dodaje sie 1,82 g (0,018 mola) bezwodnej trójetyloaminy, po czym mieszanine miesza sie na lazni olejowej w temperaturze 80°C i w atmosferze argonu w ciagu 24 godzin. Po ochlodzeniu odsacza sie wytracony osad i oddestylowuje rozpuszczalnik, a pozostalosc destyluje sie pod zmniejszonym cisnie¬ niem. Otrzymuje sie 10,5 g (46,8%) produkt o tem¬ peraturze wrzenia 105—107°C (26,7 Pa) i nJf = 1,470 IR(NaCl): 1715, 1460, 1380, 1360 cm-1.NMRCCCU): 0,9 (3H, d, J = 6 Hz, CH3), 1,2 (12H, mc, 3CH2 i 2CH3), 2,1 (3H, s, CH*), 2,58 (4H, s, 2CH2), 5,1 (1H, m, = CH).Widmo masowe: M+ 224 (10%), m/e 206 (19), 166 (66), 153 (13), 141 (42), 114(16), 110 (49), 99 (10*), 71 (44), 69 <71), 55 (39), 43 im, 41 (71).Przyklad X. Wytwarzanie 3-(2,6-dwumetylo- heptenylo-5)cytóopentenonq*2 (we wzorze 1 R1 = = Ra = H, R* + Y = wiazanie podwójne).Do energicznie mieszanej mieszaniny 2,6 g (0,026 mola) bezwodnej dwuizopropyloaminy, 10 ml szes- ciometylotrójamidu kwasu fosforowego i 40 ml bez¬ wodnego tetrahydrofuranu dodaje sie w temperatu¬ rze —65°C, w atmosferze argonu, 15% roztworu bu¬ tylolitu w heksanie (zawierajacego 1,8 g, czyli 0,028 mola butylolitu), po czym mieszanine miesza sie w temperaturze — 30°C w ciagu 0,5 godziny. Po ochlodzeniu mieszaniny do temperatury ponizej —60°C dodaje sie w ciagu 2 godzin roztwór 4,5 g (0,02 mola) 7,ll-dwumetylo-10-dodecenodiono-2,5 (we wzorze 2 R1 = R2 = H, R8 + Y = podwójne wiazanie) w 30 ml bezwodnego tetrahydrofuranu. Mieszanine reakcyjna miesza sie w temperaturze — 65°G w cia¬ gu 1 godziny, a nastepnie pozostawia do ogrzania sie do temperatury pokojowej i miesza w ciagu 8 godzin. Po wlaniu mieszaniny do wody prowadzi sie dwukrotnie ekstrakcje ogólem 100 ml eteru, a eks¬ trakty laczy sie, przemywa woda i nasyconym roz¬ tworem NaCl i suszy nad MgS04. Rozpuszczalnik oddestylowuje sie, a pozostalosc oczyszcza na kolum¬ nie chromatograficznej (Kieselgel 60, benzen-toluen, 10 : 0,05). Otrzymuje sie 1,4 g (34%) zwiazku o Rf — = 0,7 (benzen-metanol, 10 : 0,3).IR(NaCl):1705,1615, 1380, 1250, 1150, 1090 i 1460 cm-1. iH-NMRfCCU): 0,9 (3H, d, J- 6 Hz, CH3), 1,2 (12H, mc, 3CH2 i 2CH,), 2,3 (6H, mc, 3CH2), 5,1 (1H, m, = CH).Przyklad XI. Wytwarzanie 7,11-dwumetylo- -ll-etoksydodekanodionu-2,5 (we wzorze 2 R1 = R? = = Y = H, R8 = OCHzCHs).Mieszanine 20 g (0,1 mola) 7-etoksy-6,7-dihydro- cyti*onellalu# (we wzorze 5 R1 = Rf = Y = H, R8 = = OCH2CH»), 10,5 g (0,15 mola) przedestylowanego ketonu metylowowinylowego (wzór 6) i 2,5 g (0,01 mola) chlorku 3-benzylu-5^(2-hydroksyetylo)-4-me- tylotiazoliowego (we wzorze 7 R5 = benzyl, R6 = = CH,, R^- -CHzCHaOH, X = Cl) ogrzewa sie do temperatury 70°C i po dodaniu 1,8 g (2,5 ml, 0,018 mola) bezwodnej trójetyloaminy mieszanine reakcyj¬ na miesza sie w atmosferze azotu na lazni olejowej w temperaturze 75°C w ciagu 16 godzin. Po ochlo^ 1. Sposób wytwarzania pochodnych cyklopenteno- nu-2 o ogólnym wzorze 1, w którym R1 i R* sa je¬ dnakowe lub rózne i oznaczaja atom wodoru albo prostolancuchowa lub rozgaleziona grupe Ci-C4-al- kilowa, R8 oznacza atom wodoru lub grupe C1-C4- -alkoksylowa, a Y oznacza atom wodoru, wzglednie R8 i Y oznaczaja wspólnie atom tlenu lub podwójne wiazanie, znamienny tym, ze pochodna dodekano- dionu-2,5 o ogólnym wzorze 2, w którym R1, Rf, R8 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60135 844 11 12 i Y maja wyzej podane znaczenie, poddaje sie w sro¬ dowisku rozpuszczalnika aprotonowego, korzystnie eterowego, reakcji z wodorkiem metalu alkaliczne¬ go lub wodorkiem metalu ziem alkalicznych albo dwu-Ci-C4-alkiloamidkiem litu, po czym powstaly zwiazek o ogólnym wzorze 3, w którym R1, R2, R3 i Y maja wyzej podane znaczenie, poddaje sie re¬ akcji z kwasem, po czym ewentualnie wyodrebnia sie powstaly zwiazek o wzorze 1 z mieszaniny re¬ akcyjnej. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze zwiazek o wzorze 2 poddaje sie reakcji z wodorkiem sodu. 3. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze jako dwu-Ci-C3-alkiloamidek litu stosuje sie dwu- etyloamidek litu lub dwuizopropyloamidek litu. 4. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze reakcje z uzyciem wodorku metalu prowadzi sie w eterze. 5. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze reakcje z uzyciem dwu-Ci-C6-alkiloamidku litu pro¬ wadzi sie w mieszaninie tetrahydrofuranu i szescio- metyloamidu kwasu fosforowego. 30 15 6. Sposób wytwarzania pochodnych cyklopenteno- nu-2 o ogólnym wzorze 1, w którym R1 i R2 sa je¬ dnakowe lub rózne i oznaczaja atom wodoru albo prostolancuchowa lub rozgaleziona grupe Ci-C4-al- kilowa, R3 oznacza atom wodoru lub grupe Ci-C4-al- koksylowa, a Y oznacza atom wodoru, wzglednie R3 i Y oznaczaja wspólnie atom tlenu lub podwójne wiazanie, znamienny tym, ze pochodna dodekano- dionu-2,5 o ogólnym wzorze 2, w którym R1, R2, R3 i Y maja wyzej podane znaczenie, poddaje sie w sro¬ dowisku rozpuszczalnika aprotonowego, korzystnie eterowego, reakcji z wodorkiem metalu alkaliczne¬ go lub wodorkiem metalu ziem alkalicznych albo dwu-Ci-C4-alkiloamidkiem litu, po czym powstaly zwiazek o ogólnym wzorze 3, w którym R1, R2, R3 i Y maja wyzej podane znaczenie, wyodrebnia sie i poddaje reakcji z zasada, po czym ewentualnie wyodrebnia sie powstaly zwiazek o wzorze 1 z mie¬ szaniny reakcyjnej. 7. Sposób wedlug zastrz. 6, znamienny tym, ze jako zasade stosuje sie wodorotlenek metalu alka¬ licznego lub metalu ziem alkalicznych, korzystnie wodorotlenek sodu.Wzór 1 R2 R1 COOR Wzór U R2 R1 n ,3\ \ 0 Y 0 Wzór 2 R2 R1 CHO Wzór 5 Wzór 9 CH2=CH-C-CH3 0 Wzór 6 9* Wzor 7 ZGK 0338/1331/6 85 egz.Cena 100 zl PL