Znane jest juz zlacze srubowe, znamien¬ ne tern, ze czesc wkrecana i czesc nakreca¬ na posiadaja przekroje nieokragle, których obwody stanowia odcinki spirali Archime- desa o koncach, polaczonych ze soba jakie- mikolwiek linjami krzywemi w ten sposób, ze w razie nieznacznego pokrecenia jednej czesci wzgledem drugiej — czesci te zo¬ staja sztywno polaczone ze soba wskutek tarcia powierzchni stykajacych sie, przy- czem polaczenie zostaje utrzymane nawet wtedy, gdy ustaje dzialanie momentu obro¬ towego, powodujacego zakleszczanie sie czesci wkrecanej zlacza, jezeli tylko kat a, który tworzy prostopadla do najmniejsze¬ go promienia-wektora ze styczna do spira¬ li przy koncu tego promienia jest taki, ze tg a < /, przyczem / jest wspólczynni¬ kiem tarcia stykajacych sie tworzyw.Na fig. 1 rysunku przedstawiony jest ten kat a, który tworzy styczna t w punk¬ cie c spirali z prostopadla p do promie¬ nia oc.Katowi temu a mozna nadac wartosc dostatecznie mala (nadajac odcinkowi spi¬ rali dostatecznie maly skok), aby polacze¬ nie tych czesci ze soba bylo bardzo mocne; sa jednak przypadki (gdy czesci sa nara¬ zone np, na dzialanie znacznych sil w kie¬ runku osiowym lub na dzialanie sil zgina¬ jacych), w których tarcie, laczace jedna czesc z druga, staje sie niedostateczne, abyzapobiec calkowicie wzglednemu przesu- ^waniu. sie jednej czesci wzgledem dru¬ giej. * * * f Zlacze, opisane ponizej i stanowiace przedmiot wynalazku niniejszego, umozli¬ wia zastapienie tarcia, zapewniajacego po¬ laczenie czesci laczacych sila odporowa.W zlaczu wedlug wynalazku po¬ wierzchnie czesci wkrecanej i nakrecanej, posiadajacych przekroje nieokragle, któ¬ rych obwody stanowia odcinki spirali Ar- chimedesa, sa wyposazone w rowki o do¬ wolnym ksztalcie przekroju, przyczem rowki jednej czesci zlacza odpowiadaja wystepom drugiej czesci tak, ze przez po¬ krecenie jednej z czesci zlacza wzgledem drugiej wystepy jednej czesci wsuwaja sie w rowki czesci drugiej i odwrotnie. W tych warunkach scianki boczne rowków two¬ rza powierzchnie oporowe, które unie¬ mozliwiaja calkowicie przesuniecie osiowe czesci zlacza.Fig. 2 przedstawia w przekroju podluz¬ nym czesci zlacza wkrecana a i nakrecana b o przekrojach, których obwody stanowia odcinki spirali Archimedesa, przyczem cze¬ sci te sa przeznaczone do laczenia ze soba przez gwaltowne ich zakleszczanie; na fig. 2 zlacze jest rozluznione. Fig. 3 — prze¬ krój wzdluz linji 3 — 3 na fig. 2, fig. 4 i 5 przedstawiaja czesci zlacza zakleszczone¬ go, fig. 6, 7 i 8 uwidoczniaja rozmaite ksztalty, które mozna nadac pobocznicom a1, b1 czesci a i b zlacza.Jak to uwidoczniono na rysunku, po- bocznica ta moze byc zazebiona, przyczem zeby jej moga posiadac zaokraglone wierz¬ cholki (fig. 6), falista, utworzona np, z lu¬ ków lub pólkuli, sprzezonych ze soba (fig. 7), trapezowa z wierzcholkami zaokraglo- nemi (fig. 8) lub tez moze posiadac jaki¬ kolwiek inny ksztalt, innemi slowy, za¬ miast tego, aby jako pobocznice walców ab przyjmowac linje prosta, przyjmuje sie lamane, faliste lub tym podobne linje, jak to przedstawiono na fig. 6, 7 i 8. Poboczni¬ ce te podczas wytwarzania powierzchni obrotowej moga nie przesuwac sie w kie¬ runku powierzchni osi równolegle do niej, a wówczas rowki sa pierscieniowe, jezeli zas podczas wytwarzania powierzchni obro¬ towej pobocznice wykonywaja jednocze¬ snie z ruchem obrotowym ruch postepowy w kierunku osi z szybkoscia, proporcjonal¬ na do szybkosci ruchu obrotowego, to row¬ ki przebiegaja wzdluz spiralnych linij sru¬ bowych, które wzajemnie przedluzaja sie na podobienstwo jedno- lub wielozwojo- wego gwintu.Powierzchnie czesci wkrecanej i nakre¬ canej sa wytwarzane w opisany wyzej spo¬ sób; jezeli wiec czesc wkrecana wprowa¬ dza sie do czesci nakrecanej, przyczem mie¬ dzy wierzcholkami wystepów a dnami row¬ ków zostawiony jest nieznaczny luz /', u- widoczniony na fig. 3, którego wielkosc nie przekracza kilku dziesiatych czesci mili¬ metra, to przy obracaniu czesci a w kie¬ runku strzalki / (fig. 3 i 5) oraz unierucho¬ mieniu czesci b znajdujace sie naprzeciw siebie wystepy a' wsuna sie do rowków bl czesci nakrecanej b. Przy zakleszczaniu nacisk wspóldzialajacych ze soba po¬ wierzchni bedzie wzrastal i dazyl do prze¬ suniecia jednej czesci wzgledem drugiej w kierunku osi, az stanie sie równym sile, niezbednej do zgniecenia wystepów czesci zlacza. Zarys przekroju rowków moze byc wykonany np. wedlug fig. 6 i 8. Zastosowa¬ nie wiec rowków prócz wiekszej trwalosci zlacza pozwala na mocniejsze zakleszcza¬ nie czesci wkrecanej w czesci, do której ja wkreca sie, oraz umozliwia zakleszczanie spirali o wiekszym skoku, czyli nadanie rowkom wiekszej glebokosci, Glebokosc rowków musi byc dobrana w ten sposób, aby celem zakleszczenia cze¬ sci zlacza nie trzeba bylo obracac tych cze¬ sci wzgledem siebie wiecej niz o 90°. Jezeli np. wystepy zetkna sie swemi wierzchol¬ kami z dnami rowków w czesciach, któ¬ rych obwód spiralny wierzcholków posia- — 2 —da najwiekszy promien wodzacy równy 10 mm, a skok równy 3 mm, przyczem luz promieniowy wynosi 0,1 mm, to czesc wkre¬ cana trzeba obrócic o kat y» taki, aby T OJ v . 36 1O0 ~360 = 3~ CZyl1 T = 3 = 12 ' a wówczas wierzcholki wystepów w rzucie równoleglym do osi beda sie pokrywaly; jezeli glebokosc rowków wynosi 0,5 mm, to trzeba pokrecic o kat 8, obliczany z równania ¦-,,—- = 0—czyli o = — - = 60°, óoU J j aby wierzcholki wystepów zetknely sie z dnami rowków i aby nastapilo zakle¬ szczenie czesci wkrecanej. Calkowity kat obrotu wyniesie 72°, Jezeli zas styk ma miejsce na sciankach bocznych m, n, na¬ chylonych pod katem B, to zamiast wa¬ runku zakleszczenia lg a < / musi byc spelniony warunek, lg a <- . r . Z tego sin p wynika, ze mozna znacznie zwiekszyc kat '/, a zatem skok spirali oraz glebokosc rowków. Nadajac rowkom trójkatny prze¬ krój równoramienny (a = 30°) mozna byloby spirali nadac skok równy 6 mm, a glebokosci rowków okolo 1 mm bez zmniej¬ szenia skutecznosci zakleszczenia.Fig. 2, 3, 4 i 5 przedstawiaja czesci zla¬ cza, wyposazone w rowki pierscieniowe.Jak to zaznaczono-.juz powyzej, rowki mo¬ ga byc wykonywane w postaci zwojów, two¬ rzacych przedluzajace sie wzajemnie spi¬ ralne linje srubowe, jednak ten sposób wy¬ konania, który powoduje szybsze zuzycie sie zlacza, nie zawsze daje sie zastosowac.Rzeczywiscie, dociskanie czesci ab wywo¬ luje wzgledne przesuniecie czesci zlacza w kierunku osi, które nie zawsze jest po¬ zadane. PL