Twórcy wynalazku: Antoni Rudizanski, Rysizand Szostak Uprawniony z patentu: Zaklady Elektrotechniki Motoryzaoyjjinerj „ZEIMOT", Warszawa i(Poisika) Forma lub kokila Dziedzina techniki: Wynalazek dotyczy formy lub kokili do cisnieniowego formowania przedmiotów z metali lekkich lub tworzyw sztucznych zwlasz¬ cza prasowanych luib formowanych wtryskowo.Stan techniki: Znaine sa formy lub kokle, slu¬ zace do formowania przedmiotów z tworzyw sztucznych wtryskiwanych do wnetrza formy pod cisnieniem. Znane sa równiez podobne formy (ko- kile) przeznaczone do formowania przedmiotów z metali dostarczanych do wnetrza formy pod cis¬ nieniem. Znane te formy dzielone na co najmniej dwie czesci, stykajace sie ze soba i zamykajace lorme podczas procesu jej napelniania formowa¬ nym materialem a nastepnie odsuwane od siebie w celu wyjecia uformowanego przedmiotu. Kon¬ strukcja taka pozwala na szybkie otwieranie for¬ my, wyjecie uformowanego przedmiotu i ponowne zamkniecie opróznionej formy w celu przygotowa¬ nia jej do ponownego napelnienia, co umozliwia stosowanie takich form na wtrysikarkach badz ma¬ szynach do odlewania cisnieniowego, pracujacych w powtarzalnym cyklu automatycznym lub pólau¬ tomatycznym.W opisanych formach plaszczyzna podzialu czes¬ ci formy musi byc tak dobrana, aby zaden z punk¬ tów powierzchni roboczej jednej z rozsuwanych czesci formy, znajdujacych sie w okreslonej od¬ leglosci od plaszczyzny podzialu nie lezal dalej od osi glównej fótnmy ndiz punkty lezace na tym sa¬ mym torze przesuwu tej czesci formy lecz dalej od plaszczyzny podzialu. Inne Uksztaltowanie po¬ wierzchni roboczej formy uniemozliwialoby bo¬ wiem nasuwanie (otwieranie) formy i wyjmowanie z niej uformowanego przedmiotu bez jego uszko- 5 dzenia.Przykladowo, zgodnie z tymi zasadami, florma sluzaca do uksztaltowania przedmiotów o ksztal¬ cie zblizonym do czaszy ma plaszczyzne podzialu prostopadla do osi symetrii czaszy w miejscu jej io najwiekszej srednicy i rozsuwana jest w kierunku równoleglym do osi symetrii tej czaszy.Znane sa równiez formy lub kokile przeznaczo¬ ne do formowania przedmiotów o bardziej zlozo¬ nych ksztaltach, przykladowo takich przedmiotów, !5 w których maksymalne odleglosci poszczególnych punktów ich powierzchni od glównej osi symetrii nie leza w jednej plaszczyznie, która moglaby byc przyjeta jako plaszczyzna podzialu formy. W tego rodzaju formach stasuje sie szereg dodatkowych 20 rdzeni formujacych zewnetrznych i wewnetrznych, które jednak musza byc wyciagane z formy przed jej otwarciem, przy czyim wyciaganie to odbywa sie w kierunkach róznych od glównego kierunku otwierania formy a najczesciej prostopadle do tego 25 kierunku.Takie rozwiazanie wymaga stosowania dodatko¬ wych silowników sluzacych do wyciagania rdzeni, co znacznie komplikuje konstrukcje prasy, wtrys- ' karki czy tez maszyny do odlewania cisnieniowego i nie pozwala na stosowanie takich form na ty- 30 124 6863 124 686 4 powyeh urzadzeniach tego rodzaju, a ponadto zwieksza czas potrzebny na otwarcie formy, wy¬ dobycie z niej uformowanego przedmiotu i po¬ nowne zamkniecie formy, co z kolei znacznie obni¬ za wydajnosc procesu formowania.Zadaniem wynalazku jest skonstruowanie formy lub kokili do ksztaltowania przedmiotów o skom- * plikowanych ksztaltach, wymagajacych przy for¬ mowaniu stosowania rdzeni, która pozbawiona by¬ laby wad znanych rozwiazan a w szczególnosci nie wymagalaby stosowania dodatkowych silowników do wyciagania rdzeni i moglaby byc stosowana na typowych urzadzeniach do formowania, jak prasy, .* wtrya^itki^ubr^iiaszyny do odlewania cisnieniowe¬ go bez koniecadb/oi ich przeróbki a w szczegól- i nasci takiej fomjfo która umozliwialaby wyciaga- / nie rtize*hi? podczfes otwierania formy i w sposób 'Hz^y»ciiaXtnizowaciy z tym otwieraniem a takze od¬ wrotnie na untEeszczanie rdzeni na ich pozycjach roboczych podczas zamykania formy i w sposób zsynchronizowany z tym ruchem.Istota wynalazku: Postawione zadanie zostaje zgodnie z, wynalazkiem rozwiazane w ten sposób, ze forma sklada sie z dwóch zasadniczych, rozsu¬ wanych od siebie po uformowaniu wyrobu poló¬ wek formy, z których jedna osadzona jest na ru¬ chomej, przesuwanej plycie urzadzenia do formo¬ wania, przy czym obie polówki formy polaczone sa ze soba za pomoca co najmniej jednego zamka zatrzaskowego, pozwalajacego na ich rozdzielanie, W jednej lub obydwóch polówkach formy umiesz¬ czone sa przesuwnie — korzystnie w kierunku prostopadlym do kierunku rozsuwania polówek for¬ my — rdzenie zewnetrzne lu|b wewnetrzne, pola¬ czone posrednio lub bezposrednio z odpowiednimi suwakami zaopatrzonymi w jarzma krzywkowe, wspólpracujace z odpowiednimi plaskimi krzywka¬ mi klinowymi.Wspomniane plaskie krzywki klinowe korzystnie osadzone sa w nieruchomej, nieprzesuwnej plycie Uftfzariizentiia formujacego, w kazdym jednak razie podczas otwierania lub zamykania formy, krzyw¬ ki te wykonuja ruch wzgledem przesuwajacych sie czesci formy. , Ponadto forma wedlug wynalazku zaopatrzona jest iw co najmniej jeden suwak, polaczony z zam¬ kiem zatrzaskowym, laczacym ze soba polówki for¬ my i wspólpracujacy z plaska krzywka, posiadaja¬ ca ruch wzgledem polówek formy przy otwieraniu lub zamykaniu formy. Zgodnie z wynalazkiem jako krzywika wspólpracujaca z suwakiem zamka za¬ trzaskowego moze byc wykorzystana równiez jed¬ na z krzywek, wspólpracujacych z suwakiem rdze¬ ni formy.Wynalazek jest blizej wyjasniony w przykladzie wykonania, przedstawionym na' rysunkach, na któ¬ rych fig. 1 przedstawia w przekroju podluznym znana forme dzielona, przeznaczona do formowa¬ nia przedmiotów o ksztalcie zblizonym do czaszy, fig. 2 — w przekroju podluznym przedmiot o pod¬ stawowym ksztalcie czaszy, jednakze z bocznymi wystepami, przeznaczony do formowania w formie wedlug wynalazku, fig. 3 — forme wedlug wy¬ nalazku w przekroju podluznym w polozeniu zam¬ knietym, fig. 4 — forme wedlug wynalazku w przekroju podluznym w polozeniu rozpoczynajace¬ go sie lotwiemanlia, a fig 5 — forme wedlug wyna¬ lazku w przekroju podluznym w pozycji niemal calkowicie otwartej., 5 Rysunek fig. 1 przedstawia znana forme sluzaca do formowania przedmiotu 1 w ksztalcie miski wzglednie czaszy. Forma sklada sie z dwóch po¬ lówek 3 i 5 podzielonych wzdluz plaszczyzny po¬ dzialowej A = A. Po zetknieciu obu polówek 3 i 5 io formy plaszczyzna podzialowa I, miedzy ich po¬ wierzchniami powstaje wolna przestrzen o ksztalt cie odpowiadajacym w znany sposób ksztaltowi for¬ mowanego przedmiotu 1, polaczona kanalem 2 z tak zwanym ustinikiem urzadzenia do formowania, 15 przez który wnetrze formy zostaje napelnione for¬ mowanym materialem.Po napelnieniu formy formowanym materialem, polówka 3 formy, spoczywajaca na ruchomej ply¬ cie 6 urzadzenia zostaje odsunieta od. polówki 5 20 formy w kierunku I pozwalajac na wyjecie uksztal¬ towanego przedmiotu 1 z wnetrza formy. Zwrócic jednak nalezy uwage, ze w tego rodzaju znanych formach zaden z punktów powierzchni polówki 3 formy, lezacy w plaszczyznie prostopadlej do osi 2» formy dalszej od plaszczyzny podzialu A—A nie moze lezec w odleglosci wiekszej od osi symetrii formy niz punkt, lezacy na tej samej plaszczyznie równoleglej do osi formy lecz na plaszczyznie pro¬ stopadlej do osi formy blizszej plaszczyzny podzia- 30 lu A—A formy. Jest to warunek konieczny dla za¬ mkniecia formy i otwarcia formy.Warunek ten — bez stosowania ruchomych rdze¬ ni zarówno zewnetrznych jak i wewnetrznych — nie moze byc w przypadku formowania przedmio- 35 tów w rodzaju pokazanego na fig. 2 kadluba re¬ flektora 7 zaopatrzonego w dolny wystep 8. For¬ mowanie tego przedmiotu wymaga stosowania do¬ datkowych rdzeni zewnetrznego i wewnetrznego dla uformowania wystepu 8. Do formowania podobnych 40 przedmiotów szczególnie nadaje sie forma wedlug wynalazku, przedstawiona na fig. 3, 4 i 5. Forma sklada sie z plyt podstawowych: nieruchomej 9 i ruchomej 10, przy czym w plycie nieruchomej 9 wykonany jest kanal 11 polaczony z tak zwanym 45 ustnikiem urzadzenia formujacego, przez który na¬ stepuje napelnianie formy formowanym materia¬ lem. Pomiedzy plytami plodstawowymi 9 i 10 znaj¬ duja sie wlasciwe polówki formy: wklesla 12 i wy¬ pukla 13. Wszystkie te podstawowe czesci formy 50 polaczone sa ze soba znanymi nie pokazanymi na rysunku prowadnicami, pozwalajacymi na wzajem¬ ne przesuwanie poszczególnych czesci 9, 10, 12 i 13 formy wzdluz glównej osi formy X — X przy za¬ chowaniu równoleglosci plaszczyzn styku tych czes- 55 ci a w szczególnosci glównej plaszczyzny podzialu formy A — A.Ponadto w obu polówkach formy 12 i 13 oraz w ruchomej plycie podstawowej 10 wykonane sa otwory, przez które przechodza plaskie krzywki kli- 0° nowe: górna 14 i dolina 15, obie osadzone w nie¬ ruchomej plycie podstawowej 9. W celu uzyskania mozliwosci formowania wystepu 8 formowanego przedmiotu 7 i umozliwuieniia wyjecia tego przed- mrioitu 7 z formy po jej otwarciu w obu po- 65 lówkach formy 9 i 10 przewidziane sa rdzenie: ze-124 686 6 wnetrzny 16 i wewnetrzny 17. Rdzen zewnetrzny 16, przesuwajacy sie w odpowiednim wydrazeniu wtkleslej polówki 12 formy w kierunku prostopad¬ lym do glównej osi X—X formy, zaopatrzony jest w jarzmo krzywkowe 18 wspólpracujace z dolna plaska krzywka liniowa 15. Rdzen wewinetinziny 17, przesuwajacy sie równiez w kierunku prostopad¬ lym do glównej osi X—X formy w odpowiednim wydrazeniu wypuklej polówka 13 formy nie moze byc, ze wzgledu na uksztaltowanie formowanego przedmiotu 7, bezposrednio polaczony z jarzmem krzywkowym, dlatego tez polaczony jest za po¬ moca zaczepu 19 z suwakiem 20, równiez przesu¬ wajacym sie w odpowiednim wydrazeniu wypuk¬ lej czesci 13 formy i zaopatrzonym w jarzmo krzywkowe 21 wspólpracujace z górna plaska krzywka klinowa 14.W stanie zamknietym, gotowym do napelnienia formowanym materialem, wszystkie podstawowe czesci fbnmy 9, 10, 12 i 13 sa do siebie docisniete a jednoczesnie dodatkowo wklesla polówka 12 for¬ my polaczona jest z ruchoma plyta podstawowa 10 zamkiem zatrzaskowym skladajacym sie ze znanej sprezyny plaskiej 22 z ryglem 23. Rygiel 23 w nor¬ malnym polozeniu jest zaczepiony za zaczep 24 wy¬ konany we wkleslej polówce 12 formy. Sprezyna plaska 22 moze byc odchylona od swego normal¬ nego polozenia, zwalniajac zaczepienie rygla 23 o zaczep 24 za pomoca suwaka 25, wspólpracujacego z górna plaska krzywka klinowa 14. Polaczona zamkiem zatrzaskowym skladajacym sie ze spre¬ zyny plaskiej 22 i rygla 23 z wklesla polówka 12 formy, ruchoma plyta podstawowa 10 jest z jed¬ nej strony osadzona na nieuwidocznionym na ry¬ sunku suwaku glównym urzadzenia formujacego.Dzialanie formy wedlug wynalazku jest nastepu¬ jace: W polozeniu zamknietym, pokazanym na fig. 3, gdy wszystkie podstawowe czesci 9, 10. 12 i 13 formy docisniete sa do siebie suwakiem urzadzenia formujacego, dzialajacego na przesuwna plyte pod¬ stawowa 10, nastepuje napelnianie wnetrza formy materialem formowanym z ustnika urzadzenia for¬ mujacego przez kanal 11. Po napelnieniu wnetrza formy i uformowaniu ksztaltowanego przedmiotu 7, suwak urzadzenia formujacego wraz z ruchoma ply¬ ta podstawowa 10 zaczyna odsuwac sie w kierun¬ ku od nieruchomej plyty podstawowej 9, to jest w kierunku w lewo na zalaczonych rysunkach.Podczas tego ruchu, poczatkowo nieruchoma ply¬ ta podstawowa 10, polaczona zamkiem zatrzasko¬ wym 22, 23 i 24 z Wklesla polówka 12 formy po¬ ciaga za soba obie polówki 12 i 13 formy, odrywa¬ jac je od nieruchomej plyty podstawowej 9. Pod¬ czas tego ruchu nieruchoma plyta podstawowa 9 wraz z osadzonymi w niej plaskimi krzywkami kli¬ nowymi górna 14 i dolna 15 pozostaje w miejscu, talc, ze nastepuje wzgledny ruch tych krzywek 14 i 15 wzgledem poruszajacego sie zespolu ruchomej plyty podstawowej 10 i polaczonych z nia poló¬ wek 12 i 13.W tym ruchu, zespól ruchomej plyty podstawo¬ wej 10 i polówek 12 i 13 formy mija wygiecie dol¬ nej plytki krzywki klinowej 15 co powoduje prze¬ suniecie sie wspólpracujacego z ta krzywka 15 jarzma krzywkowego 18 w dól, a zatem wyciag¬ niecie w dól, polaczonego z tym janzmem 18 rdze¬ nia zewnetrznego 16 do pozycji, w której krawe¬ dzie tego rdzenia 16 nie beda przeszkadzaly wy¬ ciagnieciu z formy uksztaltowanego przedmiotu 7. 5 Ta faza otwierania formy wedlug wynalazku poka¬ zana jest ha fdg. 4.W dalszym ruchu w lewo, na wygiecie górnej \ plaskiej krzywki klinowej 14 natrafia suwak 25 ' zamka zatrzaskowego. Podczas przechodzenia przez io wygiecie krzywki 14 suwak 25 zostaje podniesiony w góre i opierajac sie o sprezyne plaska 22 powo¬ duje odgiecie jej w góre i zwolnienie rygla 23 i zaczepu 24. W ten sposób zostaje zwolnione pola¬ czenie miedzy ruchoma plyta podstawowa 10, co- 15 fana ruchem suwaka urzadzenia formujacego a wklesla polówka 12 formy. Wklesla polówka 12 formy nie jest wiec dalej pociagana w lewo wraz z ruchoma plyta podstawowa 10 i pozostaje w miejscu, w którym nastapilo zwolnienie zamka za- 20 trzaskowego 22, 23, 24. , Dla dokladnego zatrzymania wkleslej polówki 12 formy w okreslonym miejscu, moze byc ona za¬ opatrzona w znane urzadzenie zderzakowe. Pola¬ czona z ruchoma plyta podstawowa 10 wypukla 25 polowa 13 formy jest nadal przesuwana w lewo i podczas tego dalszego ruchu, nastepuje przejscie jarzma krzywkowego 21 suwaka 20 przez wygiecie górnej plaskiej krzywki Minowej 14, wskutek czego suwak 20 zostaje uniesiony w góre, pociagajac za 30 soba za posrednictwem zaczepu 19 rdzen wewnetrz¬ ny 17 do pozycji w której rdzen 17 nie bedzie przeszkadzal zdjeciu uformowanego przedmiotu 7 z wypuklosci wypuklej polówki 13 formy. W tym polozeniu, pokaizanym na fig. 5, fótnma jest cal- 35 kowicie otwarta i moze nastapic zarówno wyjecie z niej uformowanego przedmiotu 7 jak i resztek formowanego materialu z kanalu 11.Po dokonaniu tych czynnosci, nastepuje zamknie¬ cie formy przez przesuniecie przez suwak urzadze- 40 nia formujacego ruchomej plyty podstawowej 10 w prawo w kierunku nieruchomej plyty podsta¬ wowej 9. Podczas tego ruchu najpierw przecho¬ dzac przez krzywizne górnej plaskiej krzywki kli¬ nowej 14 jarzmo krzywkowe 21 suwaka 2 45 duje opuszczenie rdzenia wewnetrznego 17 do jego polozenia roboczego, nastepnie zas suwak 25 prze¬ chodzac przez wygiecie krzywki 14 powoduje o- puszczenie sprezyny plaskiej 22 w polozenie po¬ ziome. Przy dalszym ruchu w prawo rygiel 23 na- 50 trafiajac swoim skosem czolowym na zaczep 24 od¬ chyla w góre sprezyne plaska 22 przechodzac po¬ nad zaczepem 24 a po zetknieciu sie obu polówek 12 i 13 formy w plaszczyznie A—A zaskakuje za zaczep 24 powodujac polaczenie obu polówek 12 55 i 13 formy w jeden zespól z ruchoma plyta pod¬ stawowa 10. Dalszy ruch tego zespolu 10, 12 i 13 powoduje przejscie jarzma 'krzywkowego 18 przez krzywizne dolnej plaskiej krzywki klinowej 15 i tym samym podniesienie rdzenia zewnetrznego 16 w w polozenie robocze. Tak ustawiona forma zostaje dosunieta i docisnieta do nieruchomej plyty pod¬ stawowej 9 w polozenie pokazane na fig. 3 i jest gotowa do operacji napelniania jej formowanym materialem. Po zakonczeniu operacji napelniania w formy caly opisany proces powtarza sie ponownie.124 686 PL