Przedmiotem wynalazku jest uklad eliminatora echa, znajdujacego sie w obwodzie transmisji sy¬ gnalów o czestotliwosci akustycznej, w dwukie¬ runkowej sieci telefonicznej.Jak wiadomo, w liniach telefonicznych, posiada¬ jacych lacza dwu- i cztero-torowe polaczone w transformatorze róznicowym, w linii emisji po¬ jawiaja sie sygnaly echa, bedace wynikiem fal od¬ bitych powstajacych w laczu wskutek niejednorod¬ nosci toru, niedostatecznego zrównowazenia toru lub niedopasowaniu wzmacniaków do toru. Eli¬ minator echa, wlaczony w ozterotorowe lacze po stronie transformatora róznicowego, ma za zada¬ nie redukowac sygnal echa pojawiajacy sie w linii emisji, aby zachowac prawidlowa jakosc transmisji.Dzialanie eliminatora echa jest oparte na fakcie, ze mozna traktowac droge przesylowa sygnalu echa jako filtr i ze ten sygnal echa y (t) jest uzyskiwany z analizy odpowiedzi impulsowej h (t) tej drogi przesylowej sygnalu x (t), wysylanego przez oddalonego abonenta.Znany z francuskiego opisu patentowego nr 2 162 162 eliminator echa typu cyfrowego, stanowi zasadniczo filtr poprzeczny o odpowiednich wspól¬ czynnikach wagowych.Filtr poprzeczny pozwala wytworzyc sztuczne echo y (t), ze skonczonej liczby, przyjmijmy N, wspólczynników wygowych filtracji przedstawia¬ jacej próbki odpowiedzi impulsowej drogi prze- li 15 20 25 30 sylowej sygnalu echa h (t) oraz z takiej samej liczby próbek X (t) otrzymanego sygnalu x (t), po¬ bieranych kolejno i opóznianych. Ten sygnal echa sztucznego y (t) jest odejmowany od sygnalu echa rzeczywistego y (t), wystepujacego w linii emisji.Znany eliminator zawiera pamiec rejestrujaca N numerycznych próbek otrzymywanego od abo¬ nenta sygnalu x (t), które to próbki pobierane sa w okreslonym przedziale czasu T. Eliminator ten zawiera równiez druga pamiec, która rejestruje odwzorowanie numeryczne impulsowej odpowiedzi drogi przesylowej sygnalu echa, pod postacia N wspólczynników wagowych filtracji. Ponadto eli¬ minator echa zawiera obwody dokonujace anali¬ zy zawartosci tych dwóch pamieci, z których to obwód mnozenia dokonuje N mnozen zawartosci pobranych po dwie z tych pamieci, obwód suma¬ tora dokonuje sumowania wypadkowych iloczy¬ nów wytwarzajac sygnal echa sztucznego y (t).Echo szczatkowe e (t) stanowi róznice pomiedzy sygnalem echa rzeczywistego y (t) i sygnalem echa sztucznego y (t).Dla zmniejszenia do minimum echa szczatkowe¬ go e (t) obwody analizy zawieraja petl^ kontroli cfopasowania wartosci wspólczynników wagowych filtracji odpowiadajacych sygnalowi echa szczat-1- kowego £ (t) i otrzymywanemu od abonenta syg¬ nalowi x (t). ^ znanym z francuskiego opisu patentowego nr 2 162 162 eliminatorze echa petla kontroli dopa- 108541108541 sowania obejmuje dwa progowe obwody granicz¬ ne. Jesli1 wartosc bezwzgledna echa szczatkowego przekracza minimalna amplitude stanowiaca pier¬ wsza wartosc progowa, wówczas jeden z obwodów granicznych wytwarza sygnal echa szczatkowego 5 8 (t). Jesli wartosc bezwzgledna próbki otrzymy¬ wanego od abonenta sygnalu x(t) jest wieksza od drugiej progowej wartosci, wówczas drugi pro¬ gowy obwód dostarcza sygnal otrzymywany od abonenta x(t). Jesli obydwa wymienione warunki 10 sa spelnione, to detektor sygnalów okresla znak iloczynu sygnalów e(t), x(t), aby dodac lub odjac skladnik korekcyjny do próbek odpowiedzi im- . pulsowej drogi przesylowej sygnalu echa. Ampli¬ tuda tego skladnika korekcyjnego moze b^c wiel- 15 koscia stala, lub tez wielkoscia zmienna i w tym drugim przypadku jest okreslana przez porówna¬ nie poczawszy od bezwzglednej wartosci sygnalu echa szczatkowego, z kilkoma kolejnymi pozio¬ mami progowej amplitudy, wyzszej od minimal- ^ nej amplitudy, stanowiacej .pierwsza wartosc pro¬ gowa.Uklad eliminatora echa, wedlug wynalazku sta¬ nowiacy, filtr poprzeczny wytwarzajacy sygnal echa sztucznego ze skonczonej liczby wspólczyn- 25 ników wagowych filtracji odpowiadajacych prób¬ kom odpowiedzi impulsowej drogi przesylowej \ sygnalu echa oraz takiej samej liczby n — bito¬ wych próbek sygnalu otrzymywanego od dalekie¬ go abonenta, zawiera pamiec Rejestrujaca próbki 30 otrzymywanego sygnalu, próbkowego w okreslo¬ nym przedziale czasu, zawiera druga pamiec re¬ jestrujaca odwzorowanie numeryczne impulsowej odpowiedzi drogi przesylowej sygnalu echa w po¬ staci Wspólczynników wagowych filtracji, zawie- 35 ra obwody mnozenia i sumowania, dokonujace analizy zawartosci tych dwóch pamieci i wytwa¬ rzajace n — bitowy, sygnal echa szczatkowego, stanowiacy róznice pomiedzy sygnalem echa rze¬ czywistego i sygnalem echa sztucznego. 40 Obwody analizy zawieraja petle kontroli dopa¬ sowania wartosci wspólczynników wagowych fil¬ tracji. Uklad wedlug wynalazku charakteryzuje sie tym, ze petla kontroli dopasowania obejmuje obwód sumowania, którego n wyjsc jest dolaczo- 45 nych do n pierwszych wejsc pierwszego obwodu mnozenia i jednoczesnie do n wejsc rejestru prze¬ suwnego, doprowadzajac do tych wejsc sygnaly odpowiadajace wspólczynnikom wagowym filtracji.Przy tym (n + m) pierwszych wejsc obwodu su- 50 mowania jest polaczonych z wyjsciami rejestru przesuwnego, a kolejnych (n + m) drugich wejsc obwodu sumowarua jest polaczonych z wyjsciami drugiego obwodu mnozenia, doprowadzajacymi sy¬ gnal echa szczatkowego mnozony przez wspólczyn- 55 nik a o wartosci bezwzglednej blisl^ej zera i opa¬ trzony znakiem, przy czym m jest liczba bitów niezbednych do przedstawienia odwrotnosci tego wspólczynnika a.Korzystnie czesc drugich wejsc obwodu sumowa- 60 nia jest polaczonych z wyjsciami obwodu logicz¬ nego, którego wejscia' sa polaczone z wyjsciami subtraktora cyfrowego, na których wystepuja syg¬ naly echa szczatkowego oraz z dwoma wyjsciami detektora progowego, na których wystepuje syg- «s nal charakterystyczny dla dzialania obwodu trans¬ misji w systemie prostej rozmowy oraz drugi syg¬ nal charakterystyczny dla dzialania w systemie podwójnej rozmowy.Korzystnie drugi obwód mnozenia jest zreali¬ zowany na elemencie logicznym ALBO*.Uklad eliminatora echa, w którym (n + m) — bitowe wspólczynniki wagowe filtracji, gdzie m bitów przedstawia czesc dziesietna, sa korygowa¬ ne przez inkrementy lub dekrementy uzyskane przez przemnozenie echa szczatkowego przez wspól¬ czynnik a bliski zeru, zapewnia dokladne obli¬ czenie kazdego nowego wspólczynnika wagowego filtracji oraz dokladna znajomosc niewielkiego bledu, tak obliczonego nowego wspólczynnika wa¬ gowego.Przedmiot wynalazku jest blizej objasniony w przykladzie wykonania na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia schemat ukladu eliminatora echa, fig. 2 — fragment ukladu eliminatora wed¬ lug fig. 1, a fig. 3 przedstawia szczególowo obwód logiczny wchodzacy w sklad eliminatora echa.Uklad eliminatora echa wlaczony jest po stronie transformatora róznicowego 1, laczacego dwukie¬ runkowe, dwutorowe lacze 2 z ezterotorowym la¬ czem utworzonym z dwóch jednokierunkowych to¬ rów 3 i 4 dla odbioru i emisji. To czterotorowe lacze laczy dwutorowe lacze 2 z innym nie przed¬ stawionym dwutorowym laczem poprzez odpowied¬ ni nie przedstawiony transformator róznicowy, tworzac xlacze telefoniczne miedzy dwoma stano¬ wiskami abonenckimi, zainstalowanymi w laczach dwutorowych.Pojedynczy przetwornik analogowo-cyfrowy 5, zapewnia przetworzenie na n bitów próbek odbie¬ ranego od abonenta sygnalu x(t) i sygnalu echa y(t), po spróbkowaniu tych sygnalów odpowiednio w obwodach próbkujacych 6 i 7.Pierwsza zwrotnica 8 kieruje spróbkowane syg¬ naly na przetwornik analogowo-cyfrowy 5, a dru¬ ga zwrotnica 9 kieruje cyfrowa juz postac odbie¬ ranego sygnalu X(t) do pierwszej pamieci 10, któ¬ ra tworzy rejestr przesuwny o pojemnosci N pró¬ bek, a sygnal echa do drugiej pamieci 11, która rejestruje postac cyfrowa próbek sygnalu echa Y(t).Sygnal echa sztucznego, oznaczony jako y(t) dla okresu próbkowania T sygnalu odbieranego x(t) uzyskuje sie przez kolejne mnozenie w pierwszym obwodzie mnozenia 12, który mnozy N próbek X(t) i wspólczynników wagowych Ci odpowiednie¬ go rzedu, a nastepnie sumowanie w pierwszym ob¬ wodzie sumowania 13, który sumuje N wyników CiX(t). Sygnal echa szczatkowego e(t) jest obli¬ czany w cyfrowym subtraktorze 14 -w wyniku porównania sygnalu echa sztucznego y(t) i sygna¬ lu echa rzeczywistego y(t).W rejestrze przesuwnym 15 jest zapamietanych N wspólczynników wagowych filtracji Ci ... CN.Podczas kazdego okresu próbkowania T zawartosc pierwszej pamieci 10 i rejestru przesuwnego 15 sa mnozone w pierwszym obwodzie mnozenia 12, a suma tych wyników jest obliczana w pierwszym obwodzie sumowania 13.108541 6 15 20 W obwodzie sumowania 13 powstaje sygnal sztucznego echa y(t), który w chwili t ma postac: N y(t) = 2 CiX (t- iT) = C!X (t) t + ...+CNX (t - NT) i = 1 Sygnal echa szczatkowego y(t) pozwala wnios- 5 kowac o wielkosci echa rzeczywistego i w rezul¬ tacie mozna przekazywac tylko echo szczatkowe, bedace róznica echa rzeczywistego i echa sztucz¬ nego e(t) = y(t) — y(t)= Jakosc transmisji polepsza sie w miare redukcji 10 echa szczatkowego. W ukladzie eliminatora echa wytwarza sie wspólczynniki wagowe filtracji Ci w rejestrze przesuwnym 15, jako funkcje sygnalu echa szczatkowego.Petla kontroli dopasowania wartosci wspólczyn-v ników wagowych filtracji Ci do CN zarejestrowa¬ nych w rejestrze przesuwnym 15 dziala" dzieki korelacji pomiedzy sygnalem echa szczatkowego e(t) i N próbkami sygnalu odbieranego x(t) w pierwszej pamieci 10. Ta petla kontroli zawiera trzeci obwód mnozenia 16, który mnozy znaki S próbek odbieranego sygnalu X(t) pobieranych ko¬ lejno i znaki S sygnalu echa szczatkowego e(t).Trzeci obwód mnozenia 16 daje N znaków S(eX), celem okreslenia kierunku kazdej korekcji kaz¬ dego ze wspólczynników wagowych Ci. Trzeci ob¬ wód mnozenia 16. stanowi element- ALBO, reali¬ zujacy funkcje róznicy symetrycznej.Petla kontroli zawiera ponadto drugi obwód su- 30 mowania 17, polaczony w petle z rejestrem prze¬ suwnym 15, zawierajacym wspólczynniki Ci. Na ten obwód sumowTania 17' wchodza z jednej stro¬ ny kolejne wspólczynniki Ci, a z drugiej strony poprzez drugi obwód mnozenia 18 sygnal echa 35 szczatkowego le(t)l z kolejnymi bitami znaku ko¬ relacji S(eX). Drugi obwód mnozenia 18 wykonu¬ je mnozenie sygnalu echa szczatkowego le(t)| przez wspólczynnik a bliski zeru, lecz rózny od zera.Korzystna jego wartosc wynosi 1/256. Drugi ob- 40 wód sumowania 17 daje na wyjsciu czlon korek¬ cji Ia Cii wspólczynników korekcji CA równy a*le(t)l. Tworzy on lacznie z rejestrem przesuw¬ nym 15 integrator cyfrowy o malym wspólczyn¬ niku wzmacniania petli sprzezenia zwrotnego, po- 45 siadajacy uklad frltru dolno-przepustowego pierw¬ szego rzedu o bardzo niskiej czestotliwosci gra¬ nicznej.W tej adaptacyjnej petli korekcja wspólczyn¬ ników wagowych Ci jest dynamicznie laczona 50 z chwilowa wartoscia sygnalu echa szczatkowego e(t). Kierunek korekcji narzuca korelacja znaków próbek odbieranego sygnalu X(t) i echa szczatko¬ wego e(t). Wlasciwe dzialanie tej petli adapta¬ cyjnej jest zwiazane z faktem, ze, aby umozliwic 55 korekcje mozliwie najdokladniejsza o czlon ko¬ rekcji ACi N wspólczynników wagowych Ci, wspól¬ czynniki Ci sa, zarejestrowane w rejestrze prze¬ suwnym 15 jako (n + m) — bitowe slowa, przy czym n bitów okresla liczbe calkowita dodatnia, 60 m bitów — wartosc dodatnia mniejsza od jed¬ nosci i m — odpowiada liczbie bitów niezbed¬ nych do dwójkowego przedstawienia wspólczyn¬ nika a. Dla a = 1/256, to znaczy 2-8, liczba m jest równa 8. Drugi obwód sumowania 17 ma wiec 65 (n + m) wejsc, zeby moglo don wejsc (n + m) bi¬ tów wspólczynników Ci oraz m wfejsc na przyrost lAdl= Na wejsciu subtraktora cyfrowego 14 znajduje sie przetwornik cyfrowo-analogowy 19, który prze¬ twarza sygnal echa szczatkowego £(t), który zosta¬ je podany do stowarzyszonego toru 4 zamiast syg¬ nalu echa y(t), jesli wystepuje sygnal x(t) wy¬ slany przez abonenta dalekiego.Takie rozwiazanie pozwala na wprowadzenie niewielkiego bledu do kazdego wspólczynnika Ci, a ponadto ten blad jest dokladnie znany.Na fig. 1 przedstawiono poza tym obwód detek¬ tora progowego 20 wlaczonego do ukladu. Detek¬ tor 20 odbiera sygnal wystepujacy w linii emisji 4 i wysylany na wyjscie przetwornika analogowo- -cyfrowego 5 i drugiej zwrotnicy 9. Próg detek¬ tora 20 jest ustawiony przez odbierany sygnal X(t), pochodzacy z odleglej koncówki i przecho¬ dzacy przez zwrotnice 9. Detektor porównuje syg¬ nal z toru 4 z poziomem odniesienia, obliczonym przy uwzglednianiu odbieranego sygnalu X(t), lub z wybranym poziomem równym maksymalnemu mozliwemu sygnalowi echa w torze 4. Ten detek¬ tor^ progowy 20 wytwarza pierwszy sygnal P = 1 dla poziomu sygnalu w torze 4, mniejszego od po¬ ziomu odniesienia.Wytwarza tez drugi sygnal M = 1, gdy przekro¬ czy on poziom odniesienia. Gdy nie ma odbiera¬ nego sygnalu x(t), te dwa sygnaly wynosza p = 0 i M = 0. Sygnal P = 1, dla którego konieczne M = 0, oznacza obecnosc w torze 4 sygnalu echa ,y(t) wy¬ wolanego odbieranym gysnalem x(t). Sygnal M = 1, dla którego konieczne P = 0, oznacza obecnosc w torze 4 sygnalu echa y(t), na który naklada ie sygnal z(t) nadawany z bliskiego lacza 2.Na fig. 2 przedstawiono szczególny sposób re¬ alizacji ukladu wedlug fig. 1 w przypadku gdy próbki X(t) i Y(t) sa zapisane na n = 8 bitach i bicie S oraz dla przypadku, gdy wspólczynnik a, przez który mnozy sie £(t) jest z wyboru rów¬ ny 1/256, to znaczy dla którego m = 8.W przykladzie wykonania wedlug fig. 2 pierw¬ szy obwód mnozenia 12, mnozacy 8-bitowe wspól¬ czynniki Ci przez równiez 8-bitowe próbki od¬ bieranego sygnalu X(t) pracuje na 16-bitowe wyj¬ scie, majace wartosci 27 do 2° i 2-1 do 2~8, odpo¬ wiednio wyjscia dla 8 bardziej znaczacych bitów i wyjscie dla 8 mniej znaczacych bitów. Pierwszy obwód sumowania 13 ma* równiez 16 wejsc i 16 N wyjsc dla obliczenia 16-bitowej sumy 2 QX(t — iT). i-i Przy koncu kazdego okresu próbkowania 8-bi- towy sygnal echa sztucznego y(t) jest podawany na subtraktor cyfrowy 14, przy czym odrzucana jest mniej znaczaca polowa sygnalu, to jest bity 2-1 do 2~8. Sygnal echa szczatkowego £(t) jest wiec wytwarzany jako 8-bitowy plus bit znaku S (8 bitów znaczacych to 2° do 27).Oczywiscie sygnal sztucznego echa y(t) moze byc (n + m) — bitowy, badz 16-bitowy na sub- traktorze. Sygnal echa szczatkowego £(t) bec\zie wiec mial odrzucona mniej znaczaca m-bitowa czesc (8 bitów), £(t) jest zawsze opatrzony obli¬ czonym bitem znaku.108541 8 / Drugi obwód sumowania 17, znajdujacy sie w petli kontroli dopasowania wspólczynników wago¬ wych filtracji Ci posiada 16 pierwszych wejsc, z których tylko 8 mniej znaczacych to jest 2-1 do 2-^ przyjmuje sygnal echa szczatkowego e(t).Posiada on równiez 16 drugich wejsc o wartos¬ ciach 27 do 2° i 2-1 do 2~8, na które podawane sa Wspólczynniki Ci jako liczby 16-bitowe: 27 do 2° i 2-1 do 2~8, które sa zapisane w rejestrze przesuwnym 15. Bardziej znaczace polowy wspól¬ czynników Ci, sllorygowane w drugim obwodzie sumowania ,17 sluza tylko do wykonania oblicze¬ nia CiX(t — iT) w pierwszym obwodzie mnoze¬ nia 12.Sygnal echa szczatkowego £(t), podawany na mniej znaczaca polowe pierwszych wejsc dru¬ giego obwodu sumowania 17 przedstawia przy¬ rost IaCiI dodany do wspólczynników Ci. Znak przyrostu wynika ze znaków e(t) X(t). To przesu¬ niecie o osiem (m =f 8) miejsc binarnych odpo¬ wiada przemnozeniu tego sygnalu przez wspól¬ czynnik a = 1/256.Miedzy cyfrowy subtraktor 14, wysylajacy syg¬ nal echa szczatkowego e(t), a sumator odbierajacy ten sygnal, korzystnie jest wlaczony obwód *lo- ^ giczny 21, celem polaczenia • bitów s(t) z pewnymi mniej znaczacymi bitami sumatora. Dzialanie tego obwodu logicznego jest uzaleznione od sygnalów M i p pochodzacych z progowego detektora 20 z fig. 1.Fig. 3 przedstawia schemat korzystnego rozwia¬ zania obwodu logicznego 21 z fig. 2.Sygnal echa szczatkowego e(t) jest podawany na wejscie tego obwodu logicznego. Zawiera on dwa pierwsze elementy LUB 22 i 23. Na wejscia jed¬ nego podane sa bity z pozycji 27, 26, 25, na wej- " scia drugiego podane sa bity z pozycji 24, 23 i 22. /cztery elementy I 24, 25, 26 i 27 maja swoje wejscia dolaczone odpowiednio do wyjsc elemen¬ tów LUB 22 i 23 oraz doprowadzen bitów z po¬ zycji 21 i 2° sygnalu e(t) oraz sygnal p, charakte¬ rystyczny dla dzialania obwodu transmisji w sy¬ stemie prostej rozmowy, który to sygnal p jest doprowadzony z wyjscia progowego detektora 20 z fig. 1. Obwód logiczny zawiera poza tym trzeci element LUB 28, którego wejscia sterowane sa przez zespól wyjsc elementów LUB 22 i 23 i przez bity z pozycji 21 i 2° sygnalu e(t). Piaty ele¬ ment I 29 na wejsciach ma sygnal wychodzacy z element^ LUB 28 oraz sygnal M, charaktery¬ styczny dla dzialania obwodu transmisji w sy¬ stemie podwójnej rozmowy, który to sygnal M jest doprowadzony z wyjscia progowego detekto¬ ra 20 z fig. 1. Ostatni element LUB 30 ma do swych wejsc doprowadzony sygnal wyzwalany przez element I 29 i sygnal wyjsciowy elemen¬ tu I 27, celem podania go na najmniej znaczacy bit 2~8 — obwodu sumowania 17 z fig. 2. Wyjscia elementów I 24, 25 i 26 sa polaczone z mniej zna¬ czacymi wejsciami obwodu sumujacego 17, odpo¬ wiednio: 2"1, 2-3 i 2-6.Obwód logiczny przedstawiony na fig. 3 pozwa¬ la dorzucic da wspólczynników Ci przyrosty cha¬ rakterystyczne odpowiedzi impulsowej drogi prze¬ sylowej sygnalu echa, mówiace, czy obwód trans¬ it) 15 30 35 40 45 50 55 60 misji dziala w systemie prostej rozmowy, czy po¬ dwójnej. Sygnaly p i M sa bezposrednio polaczo¬ ne w przypadku wystepowania sygnalów rozmow¬ nych. Ten obwód logiczny daje dwa nastepujace stany dzialania.W przypadku, gdy nie wystepuje sygnal emisji z(t) pochodzacy z bliskiej koncówki, wówczas sy¬ gnal M = 0. Jesli sygnal odbioru x(t) pochodzacy z oddalonej koncówki wystepuje w linii, sygnal (3 przybiera wartosc równa 1. Sygnal echa szczat¬ kowego e(t) jest podawany na obwód sumujacy 17 poprzez przewodzace elementy I 24 do 27, a ele¬ ment 29 pozostaje w stanie zamkniecia. W kon¬ sekwencji wspólczynnik a pozostaje przy niezmie¬ nionej wybranej wartosci i dzialanie eliminatora •echa jest szybkie.Jezeli sygnal x(t) równiez nie wystepuje, uzy¬ skuje sie p = 0 i M = 0. Wszystkie elementy I 24 do 27 i 29 sa zablokowane, sygnal le(t)l nie moze byc podany do obwodu sumowania 17 i nie ma zadnej wspólzaleznosci miedzy X(t) i e(t).W przypadku wystepowania sygnalów z(t) i x(t) i z powodu przekroczenia poziomu odniesienia progu echa, P = 0 i M = 1. *Tylko element I 29 przewodzi i wszystkie bity k(t)| sa' podawane na pozycje wejsciowa 2~8 obwodu sumujacego 17.Odpowiada to przesunieciu sygnalu le(t)| o szesna¬ scie miejsc w prawo i prowadzi do powolnego dzialania eliminatora echa, który w dalszym ciagu pracuje metoda adaptacyjna. Jesli natomiast sy¬ gnal x(t) nie wystepuje, sygnal z(t) zawsze wy¬ stepuje, konieczne musi byc na wyjsciu detektora p = 0 i M = 0. Wszystkie elementy I obwodu lo¬ gicznego 21 sa zablokowane, a zadna korelacja nie moze miec miejsca.W opisanym powyzej eliminatorze echa licz¬ ba N wspólczynników wagowych filtracji zostala wybrana N = 64. Okres próbkowania T sygnalów odbieranego x(t) i echa y(t) wynosi 125 \is, W czasie kazdego okresu T uaktualniane sa war* tosci szescdziesieciu czterech wspólczynników Ci.Równoczesnie sa obliczane wartosci CAX(t — iT), a przy koncu kazdego okresu jest opracowana próbka sygnalu echa sztucznego y(t), celem po¬ równania z pobrana próbka echa prawdziwego, a to celem dostarczenia nowej informacji do ko¬ rekcji wspólczynników Ci.Próbka echa sygnalu sztucznego jest uzyskiwa¬ na w scisle odpowiedniej chwili tak, by jej war¬ tosc byla obcinana na koncu okresu próbkowania, a nie w czasie sumowania.-Dokladnosc dzialania ukladu eliminatora echa wiaze sie ponadto z faktem, ze wspólczynniki Ci sa zapamietane w rejestrze -przesuwnym 15 jako 16-bitowe slowo, co pozwala gromadzic doklad¬ nie informacje korekcji ACi wspólczynników, nie¬ zaleznie od wartosci ACi. W opisanej realizacji informacja ACi jest uzyskiwana z sygnalu echa szczatkowego e(t), który jest mnozony prz^z wspól¬ czynnik or^= 1/256 (lub przesuwny o 8 miejsc w prawo). i ^ Wybór, takiej wartosci a = 1/256 jest korzystny i jest pewnym kompromisem pomiedzy wartoscia a najmniejsza, ale nie równa zeru, a to dlatego-by ograniczyc wzmocnienie petli narzucane przez in-9 tegrator cyfrowy, obejmujacy rejestr przesuwny 15 i obwód sumowania 17, i uniknac rozstrajania sie ukladu, a odpowiednim rozmiarem obwodu inte¬ gratora cyfrowego, utworzonego z obwodu su¬ mujacego 17, polaczonego w obwodzie zamknietym z rejestrem przesuwnym 15. Oczywiscie wartosc a moze byc rózna. W realizacji cyfrowej l/a bedzie równa potedze liczby 2, zas ilosc mozliwych prze¬ suniec w prawo sygnalu echa szczatkowego £(t) bedzie narzucana przez wykladnik potegi.W przytoczonym przyklaazie realizacji przy czasie zbieznosci bliskim 100 ms, 'poziom echa szczatkowego, wywolywanego przez odbierany sy¬ gnal x(t) pozostaje mniejszy od 40 dB. W czasie funkcjonowania echa przy wystepowaniu sygna¬ lu z(t), pochodzacego z bliskiej koncówki automa¬ tycznej, wzrost czasu zbieznosci jest okreslony.Ten wzrost utrzymuje auto-adaptacyjne dzialanie eliminatora echa i nie powoduje pogorszenia jego wlasciwosci.Zastrzezenia patentowe 1. Uklad eliminatora echa, stanowiacy filtr po¬ przeczny wytwarzajacy sygnal echa sztucznego ze skonczonej liczby wspólczynników wagowych fil¬ tracji odpowiadajacych próbkom odpowiedzi im¬ pulsowej drogi przesylowej sygnalu echa oraz ta¬ kiej samej liczby n-bitowych próbek sygnalu otrzymanego od dalekiego abonenta, który to uklad zawiera pamiec rejestrujaca próbki otrzy¬ mywanego sygnalu, próbkowanego w okreslonym przedziale czasu, zawiera druga pamiec rejestru¬ jaca odwzorowanie numeryczne impulsowej od¬ powiedzi drogi przesylowej sygnalu echa w po¬ staci wspólczynników wagowych filtracji, zawiera obwody mnozenia i sumowania, dokonujace ana¬ lizy zawartosci tych dwóch pamieci i wytwarza- 541 10 jace n-bitowy sygnal echa szczatkowego, stano¬ wiacy róznice pomiedzy sygnalem echa rzeczywiste¬ go i sygnalem echa sztucznego, przy*czym obwo¬ dy analizy zawieraja petle kontroli dopasowania wartosci wspólczynników wagowych filtracji, zna¬ mienny tym, ze petla kontroli dopasowania obej¬ muje obwód sumowania (17), którego n wyjsc jest dolaczonych do n pierwszych wejsc pierwszego obwodu mnozenia (12) i jednoczesnie do n wejsc rejestru przesuwnego (15), doprowadzajac do tych wejsc sygnaly odpowiadajace wspólczynnikom wa¬ gowym filtracji (CO, przy czym (n + m) pierw¬ szych wejsc obwodu sumowania (17) jest polaczo¬ nych z wyjsciami rejestru przesuwnego (15), a ko¬ lejnych (n + m) drugich wejsc obwodu sumowa¬ nia (17) jest polaczonych z wyjsciami drugiego ob¬ wodu mnozenia (18), doprowadzajacymi sygnal echa szczatkowego (e(t)) mnozony przez wspól¬ czynnik (a) o wartosci bezwzglednej bliskiej zera i opatrzony znakiem, przy czym m jest liczba bi¬ tów niezbednych do przedstawienia odwrotnosci tego wspólczynnika (a). 2. Uklad wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze czesc drugich wejsc obwodu sumowania (17) jest 5 polaczonych z wyjsciami obwodu logicznego (21), którego wejscia polaczone sa z wyjsciami subtrak- tora cyfrowego (14), na których wystepuja sygna¬ ly echa szczatkowego e(t) oraz z dwoma wyjscia¬ mi detektora progowego (20), na których wyste¬ puja sygnal (|3) charakterystyczny dla* dzialania obwodu transmisji w systemie prostej rozmowy oraz drugi sygnal (M) charakterystyczny dla dzia¬ lania obwodu transmisji w systemie podwójnej rozmowy. 3. Uklad wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze drugi obwód mnozenia (18) jest zrealizowany na elemencie logicznym ALBO. ^ • / /x(t) 108541 FIG.1 10 Tret) ¦ [Xftl.__.X(tNn| :u i! j S(X) 12 X(t) ,9 ^_^ 8, |X(t) 20 4 7~a H T r15 - Sf j-fe CnHi [cXi| i Ul 7 J AC 0 ,6, LTfW ^48 y(t) 11 z(t) ?(t) £(t) A19- FS^ FiG.2 is2; \rj ^ 14 Si? 2° S(ex) 1, , 2? 5* Y(tl 21 ' Ne(t)l l108541 FIG. 3 ,? 17^ 2-6 25, 26, -CH 27, 30 /^y-i 29 -a 22 :e 23. ^ * ¦'- i /i. -2' 28 PL