Przedmiotem wynalazku jest programowane urzadzenie rozpoznajace, sluzace do realizacji algoryt¬ mów przetwarzania informacji graficznej obrazowej. Ma ono zastosowanie w informatyce i automatyce do prze¬ twarzania róznych rodzajów informacji obrazowej, zwlaszcza do rozpoznawania znaków alfanumerycznych w uniwersalnych, optycznych czytnikach pisma. .Znane sa programowane urzadzenia rozpozriajace, stosowane do rozpoznawania znaków alfanumerycznych w uniwersalnych, optycznych czytnikach pisma, zawierajace uklad skanujacy, realizujacy próbkowanie intensyw¬ nosci zaczernienia analizowanego obrazu w skonczonej ilosci punktów obrazu (w tzw. wezlach siatki rastra) i przetwarzanie tej intensywnosci na sygnaly elektryczne, przetwornik analogowo-cyfrowy przetwarzajacy te sygnaly do postaci kodu cyfrowego,pamiec obrazu pamietajaca caly rozpoznawany znak lub jego czesc w posta¬ ci informacji cyfrowej, blok wydzielania cech, który na podstawie tej informacji oblicza pewne wielkosci charak¬ teryzujace obraz, tzw. cechy oraz programowany blok klasyfikujacy w postaci np. uniwersalnej maszyny cyfro¬ wej, który na podstawie konkretnych wartosci cech obliczonych przez blok wydzielania cech podejmuje decyzje o przynaleznosci obrazu wejsciowego do tej lub innej klasy.W szczególnosci znane sa urzadzenia, w których blok wydzielania cech wydziela tzw. cechy lokalne, to znaczy wykrywa istnienie pewnych, charakterystycznych fragmentów (obszarów) odpowiednio usytuowanych na obrazie. Takimi obszarami moga byc na przyklad zakonczenia, skrzyzowania, rozgalezienia linii znaku, itp.Na tej zasadzie pracuje na przyklad urzadzenie do rozpoznawania znaków alfanumerycznych, w których otrzymywana z ukladu skanujacego informacja o kolejnych elementach rastra obrazu jest ladowana do rejestru przesuwnego o pojemnosci 7 kolumn rastra. Rejestr ten sluzy do podawania, w miare kolejnych przesuniec jego zawartosci, informacji o wszystkich kwadratowych wycinkach rastra, o wymiarach 7X7 elementów, do bloku operatorów wykrywania brzegów czerni lub linii o 4 nachyleniach: w kierunku pionowym, poziomym, ukosnym w lewo i ukosnym w prawo. Informacja cyfrowa o wynikach dzialania tych operatorów jest ladowana do drugie¬ go rejestru przesuwnego o budowie podobnej do rejestru pierwszego i podawana na wejscie bloku operatorów wydzielajacych takie fragmenty charakterystyczne, jak zakonczenia i skrzyzowania linii o róznych nachyleniach.95 068 Jesli w danym takcie pracy zostanie wykryty fragment charakterystyczny, to informacja o tym zostanie przesla¬ na do bloku klasyfikujacego wraz z wartosciami wspólrzednych x, y, okreslajacymi polozenie tego fragmentu na rastrze. W ten sposób, po zakonczeniu skanowania obrazu, czyli po zakonczeniu wszystkich przesuniec rejestrów, w bloku klasyfikujacym znajduje sie opis obrazu wejsciowego w postaci listy fragmentów charakterystycznych z podaniem wspólrzednych okreslajacych polozenie tych fragmentów na rastrze. Lista tajest nastepnie w bloku klasyfikujacym, który w opisanym systemie byl odpowiednio zaprogramowana rnaszypa cyfrowa, sprowadzona do postaci standardowej i porównywana z listami wzorcowymi wszystkich klas obrazów (w sensie obliczania odpowiednio zdefiniowanych odleglosci) w celu podjecia decyzji o przynaleznosci obrazu wejsciowego do tej lub innej klasy. Wspomniana standaryzacja polegala na wykonaniu odpowiednich transformacji wspólrzednyeh x,y wszystkich fragmentów charakterystycznych danej listy, takich, ze po standaryzacji listy znaków rózniacych sie jedynie wysokoscia, szerokoscia lub stosunkiem wysokosci do szerokosci sa identyczne. Dlatego wlasnie urzadze¬ nie to moze sluzyc do odczytu tekstów maszynopisowych pisanych róznymi krojami czcionek, a nawet znaków pisanych odrecznie.Jednak uniwersalnosc tego typu urzadzen jest ograniczona, co wynika z podzialu funkcji pomiedzy nie- programowany blok wydzielania cech i programowany blok klasyfikujacy. Mianowicie, blok wydzielania cech realizuje bardzo duza redukqe zawartej w obrazie informacji, zawsze w jednakowy sposób, niezaleznie od progra¬ mu klasyfikujacego, który w tym ukladzie nie ma dostepu do pelnej informacji o obrazie. Dlatego na przyklad w ukladzie tym nic istnieje mozliwosc rozpoznawania tekstów zarówno dobrej jak i gorszej jakosci, z ewentualnie rózna predkoscia, poprzez wprowadzanie mniej lub bardziej zlozonych programów rozpoznajacych. Wymaga¬ loby to wymiany bloku wydzielania cech. Poza tym, podawanie informacji o fragmentach obrazu do bloku operatorów wydzielania cech przy pomocy rejestru przesuwnego powoduje niedogodnosc polegajaca na tym, ze operatory musza przetworzyc wszystkie mozliwe fragmenty o wymiarach 7X7 elementów rastra obrazu wejscio¬ wego.Tymczasem wiadomo, ze w pewnych sytuacjach niektóre fragmenty sa znacznie bardziej istotne dla klasyfikacji niz inne. Dlatego mozliwosc selektywnego przetwarzania dowolnie wybieranych przez algorytm rozpoznawania fragmentów obrazu pozwoliloby na znaczne przyspieszenie procesu rozpoznawania bez obnizenia niezawodnosci.Znane sa równiez urzadzenia do przetwarzania informacji obrazowej pozwalajace na selektywne wydobywa¬ nie informacji o poszczególnych elementach obrazu w dowolnej kolejnosci. W urzadzeniach tych, uklad skanuja¬ cy wpisuje informacje o wszystkich elementach rastra w ustalonej kolejnosci do pamieci o swobodnym dostepie, z której moze byc ona wybierana w dowolnej kolejnosci, zadawanej algorytmem rozpoznawania. Czesto urzadze¬ nia tego typu sa polaczeniem ukladu skanujacego z uniwersalna maszyna cyfrowa. Poniewaz algorytm rozpozna¬ wania ma w takim systemie dostep w dowolnym czasie\do pelnej informacji o obrazie, pomijajac straty infor¬ macji w przetworniku energii optycznej na elektryczna oraz straty spowodowane dyskretyzacja obrazu, oraz poniewaz maszyna cyfrowa moze po odpowiednim zaprogramowaniu realizowac dowolny algorytm, to system taki jest zdolny do realizacji dowolnego-sposobu przetwarzania informacji o obrazie.Jednak poniewaz w takim systemie calosc prac zwiazanych z przetwarzaniem informacji o obrazie wykonu¬ je uniwersalna maszyna cyfrowa, której podstawowe operacje nie sa przystosowane do tego typu obróbki infor¬ macji, to efektywnosc, czyli szybkosc przetwarzania informacji jest w t^kim systemie niewielka.Celem wynalazku bylo opracowanie uniwersalnego, programowanego urzadzenia do przetwarzania infor¬ macji obrazowej, równiez umozliwiajacego realizowanie dowolnego algorytmu przetwarzania, w którym to urza¬ dzeniu klasa algorytmów polegajacych na kolejnym w czasie wydzielaniu pewnych cech lokalnych analizowanego obrazu jest realizowana znacznie bardziej efektywnie niz w systemie, w którym calosc prac zwiazanych z prze¬ twarzaniem informacji o obrazie jest wykonywana przez uniwersalna maszyne cyfrowa. W szczególnosci, chodzi¬ lo o osiagniecie dostatecznie duzej szybkosci przetwarzania informacji graficznej, umozliwiajacej zastosowanie urzadzenia jako zasadniczej czesci optycznego czytnika pisma.Cel ten osiagnieto przez opracowanie programowanego urzadzenia rozpoznajacego, zawierajacego uklad skanujacy, przekazujacy do podzespolów analizujacych obraz analizowany w postaci sygnalów elektrycznych, niosacych informacje o intensywnosci zaczernienia elementów rastra analizowanego obrazu, przetwornik analo¬ gowo-cyfrowy przetwarzajacy te sygnaly do postaci kodu cyfrowego, pamiec obrazu o swobodnym dostepie, uklady wydzielania cech lokalnych analizowanego obrazu oraz programowana jednostke sterujaca w postaci na przyklad uniwersalnej maszyny cyfrowej.Istota wynalazku polega na tym, ze do wyjscia pamieci obrazu o swobodnym dostepie jest dolaczony specjalny uklad odczytu fragmentu obrazu realizujacy operacje odczytu z tej pamieci wartosci zaczernien elementów rastra obrazu tworzacych niewielkie, przykladowo kwadratowe fragmenty rozpoznawanego obrazu o dowolnych, zadanych polozeniach na rastrze. Informacje te sa przesylane do ukladu przetwarzania fragmentu95 068 3 obrazu, który oblicza wartosci jednej lub kilku cech analitycznego fragmentu, czyli liczb okreslonych przez rozklad zaczernienia elementów rastra obrazu w ramach analizowanego fragmentu. Liczby te sa podawane na odpowiednie wejscia programowanej jednostki sterujacej, która przykladowo moze byc uniwersalna maszyna cyfrowa i która w odpowiednich momentach czasu, zgodnie z umieszczonym w jej pamieci programem, wysyla do ukladu odczytu fragmentu obrazu sygnaly inicjujace operacje odczytu fragmentów obrazu oraz zadajace polozenie odczytywanych fragmentów, pobiera z odpowiednich wejsc obliczone przez uklad przetwarzania fragmentu obrazu wartosci cech oraz ewentualnie wysyla do ukladu przetwarzania fragmentu obrazu informacje precyzujace sposób obliczania cech.Poniewaz jednym z wchodzacych w sklad ukladu przetwarzania fragmentu obrazu operatorów obliczaja¬ cych cechy fragmentu moze byc operator wybierajacy zaczernienie srodkowego elementu fragment, to za jego posrednictwem program ma dostep do pelnej informacji o obrazie i co za tym idzie, urzadzenie wedlug wyna¬ lazku moze w zasadzie realizowac dowolny algorytm przetwarzania informacji o obrazie. W zastosowaniu urza¬ dzenia do optycznego odczytu znaków pisma oznacza to mozliwosc czytania, po odpowiednim zaprogramowaniu urzadzenia, tekstów o dowolnym kroju czcionki oraz tekstów zarówno dobrej jak i gorszej jakosci, tylko ewentu¬ alnie z rózna predkoscia.Fdza tym uklad odczytu fragmentu obrazu umozliwia selektywne wybieranie dowolnie polozonych frag¬ mentów co pozwala na przyspieszenie procesu rozpoznawania dzieki przetwarzaniu tylko istotnych informacji.Jednoczesnie, dzieki wyposazeniu ukladu przetwarzania fragmentu obrazu w operatory przetwarzajace równo¬ legle informacje o calych fragmentach obrazu, dzialanie urzadzenia moze byc duzo szybsze w porównaniu z ukladem, w którym calosc prac zwiazanych z przetwarzaniem informacji o obrazie jest wykonywana przez uniwersalna maszyne cyfrowa.Przedmiot wynalazku zostanie dokladniej objasniony z wykorzystaniem rysunku przedstawiajacego schemet blokowy przykladowo wykonanego urzadzenia wedlug wynalazku, przeznaczonego do realizacji algorytmów rozpoznawania znaków alfanumerycznych w optycznym czytniku pisma.W opisywanym przykladzie praca calego urzadzenia jest synchronizowana wspólnym przebiegiem zegaro¬ wym o ustalonej czestotliwosci, podawanym do wszystkich ukladów urzadzenia.Brzy pomocy nie pokazanego na rysunki' ukladu optycznego obraz tekstujest rzutowany najednowymiaro¬ wa matryce fotodiod A, tak zwana fotolinijke, w ten sposób, ze w dowolnej chwili czasu na fotolinijce znajduje sie obraz pionowej kolumny obrazu. Odczytywany dokument jest przesuwany przez uklad transportu dokumentów pod glowica odczytujaca w ten sposób, ze w miare uplywu czasu, na fotolinijke rzutowane sa kolejne kolumny obrazu. Fotolinijka posiada jedno wyjscie oraz specjalny uklad przelaczajacy w postaci rejestru przesuwnego. Na poczatku skanowania kolumny, do pierwszego przerzutnika rejestru wpisywana jest jedynka.Kolejne impulsy zegarowe powoduja przesuwanie sie tej jedynki w rejestrze, co powoduje, ze na wspólnym wyjsciu fotolinijki pojawia sie w kolejnych taktach zegara informacja o oswietleniu kolejnych fotodiod (wideo- sygnal). Impuls startu skanowania kolumny oraz przesuwajace zawartosc rejestru impulsy zegarowe sa dostarczane do fotolinijki przez pokazany na rysunku uklad sterowania fotomatryca I. Wideosygnal jest nastepnie przetwarzany do postaci standardowej, wtzw. „krzywej schodkowej" przez uklad wzmacniania i przetwarzania wideosygnalu B. Amplitudy poszczególnych „schodków" sa proporcjonalne do oswietlenia ^ odpowiadajacych im fotodiod.Takprzetworzony wideosygnal jest nastepnie kwantowany i przetwarzany do posta- / ci cyfrowej przez przetwornik analogowo-cyfrowy C. Wartosci progów, z którymi porównywany jest wideosygnal w procesie przetwarzania na postac cyfrowa, moga byc zmienne i sterowane przez programowana jednostke sterujaca H przy pomocy odpowiednich rozkazów. Pojawiajace sie w kolejnych taktach zegara na wyjsciu przetwornika C kody cyfrowe, niosace informacje o oswietleniu kolejnych fotodiod fotolinijki sa nastepnie przesylane do ukladu wpisywania obrazu do pamieci D, gdzie sa wpisywane do rejestrów przesuwanych o pojemnosci jednego slowa pamieci obrazu E. Po zapelnieniu sie rejestrów, uklad wpisywania obrazu D podaje na odpowiednie wejscia pamieci obrazu E, adres kolejnej komórki tej pamieci oraz impuls zapisu, wpisujacy zawartosc wspomnianych rejestrów przesuwnych do tej komórki. Kolejne adresy zapisu sa generowane przez licznik zliczajacy wspomniane impulsy zapisu. W tym samym takcie uklad wpisywania obrazu D wysyla do ukladu odczytu fragmentu obrazu F sygnal blokujacy ewentualny odczyt z pamieci obrazu w trakcie zapisu.Impulsy zapisu oraz sygnaly blokujace sa generowane cyklicznie, metoda dzielenia czestotliwosci zegarowej przez liczbe równa dlugosci kazdego ze wspomnianych rejestrów przesuwnych. Oprócz tego, uklad wpisywania obrazu D generuje w odpowiednich taktach i przesyla do ukladu sterowania fotomatryca I impulsy startu skanowania kolumny. Sa one w ukladzie I odpowiednio formowane i podawane na wejscie fotolinikiA. Impulsy startu skanowania kolumny sa równiez generowane cyklicznie, metoda dzielenia czestotliwosci zegarowej przez odpowiednia liczbe, zalezna od ustalonej na poczatku pracy szybkosci przesuwu papieru pod glowica optyczna4 95 068 oraz zadanej dokladnosci próbkowania obrazu w kierunku poziomym (dokladnosci rastra w poziomie). Liczba ta jest zadawana przez program i przesylana do ukladu wpisywania obrazu D przez programowana jednostke sterujaca H. Zapis do pamiepi.obrazu moze byc zapuszczany i biokowany odpowiednimi rozkazami umieszczony¬ mi w programie. Po zapuszczeniu zapisu uklad wpisywania obrazu D dziala autonomicznie, wpisujac do pamieci kolejne kolumny przesuwajacego sie obrazu, az do chwili otrzymania rozkazu stopu.Pamiec obrazu E jest pamiecia o swobodnym dostepie, która w urzadzeniu spelnia role pamieci buforowej, pamietajacej pewna liczbe ostatnio przeskanowanych kolumn obrazu oraz umozliwiajacej odczytywa¬ nie informacji z dowolnego miejsca obrazu pomimo tego, ze skanowanie obrazu ma charakter pasywny. Po zapelnieniu calej pamieci nastepna kolumna jest wpisywaniu na miejsce pierwszej, itd. Korzystnie jest, jesli pojemnosc pamieci pozwala na jednoczesne pamietanie co najmniej dwóch pelnych obrazów znaków czytanego tekstu. Wówczas kazdy znak moze byc rozpoznawany podczas wpisywania nastepnego. Oprócz samych ukladów pamieciowych pamiec obrazu E zawiera multiplekser adresu podajacy do ukladów pamieciowych, w zaleznosci od wysterowania, albo adres podawany przez uklad wpisywania obrazu D, albo tez adres podawany przez uklad odczytu fragmentu obrazu F. Sygnal sterujacy tym multiplekserem przychodzi z ukladu wpisywania obrazu D jednoczesnie z impulsem zapisu i wysterowuje go na 1 takt w ten sposób, ze przepuszcza na adres generowany w ukladzie D. W pozostalych taktach multiplekser adresu przepuszcza adres generowany przez uklad F.Uklad odczytu fragmentu obrazu F sluzy do szybkiego wykonywania operacji odczytu z pamieci obrazu elementów rastra tworzacych kwadratowe fragmenty rastra (tak zwane okienka) o zadanej wielkosci i polozeniu na rastrze. W tym efelu, uklad F zawiera rejestry, do których jednostka sterujaca H, wykonujac odpowiednie rozkazy programu, wpisuje liczby okreslajace'wielkosc oraz polozenie odczytywanych okienek (w postaci na przyklad wspólrzednych x, y srodkowego elementu okienka). Po otrzymaniu z programowanej jednostki sterujacej H rozkazu startu operacji odczytu, uklad F oblicza, na podstawie aktualnej zawartosci wspomnianych rejestrów, i podaje na odpowiednie wejscia pamieci obrazu E w kilku kolejnych taktach zegarowych adresy komórek zawierajacych elementy rastra wchodzace w sklad odczytywanego okienka, pobiera odczytane slowa, ^ wybiera z nich tylko elementy nalezace do okienka i przesyla je do ukladu przetwarzania fragmentu obrazu G.Fd wykonaniu tych czynnosci uklad F wysyla do jednostki sterujacej H sygnal zglaszajacy wykonanie operacji odczytu okienka i wraca do stanu oczekiwania na nastepny rozkaz startu operacji odczytu. Praca ukladu F moze byc w dowolnym momencie wstrzymana na 1 takt przez sygnal blokowania odczytu przychodzacy z ukladu wpisywania obrazu D.Uklad przetwarzania fragmentu obrazu G jest zapuszczany tym samym rozkazem startu operacji odczytu, co i uklad F. Po otrzymaniu tego rozkazu, uklad G pobiera w kilku kolejnych taktach informacje o zaczernieniu elementów okienka podawana na jego wejscia przez uklad F. Uklad G zawiera uklady (tzw. operatory) obliczajace, na podstawie tej informacji, pewna liczbe cech analizowanego fragmentu, czyli liczb okreslonych przez rozklad zaczernienia elementów rastra obrazu w ramach okienka. Liczby te sa nastepnie ladowane do wchodzacych w sklad ukladu G rejestrów, skad moga byc pobierane przez jednostke sterujaca H zgodnie z rozkazami umieszczonymi w odpowiednich miejscach programu rozpoznawania.W,opisanym przykladzie, podobnie jak w wielu znanych rozwiazaniach stosujacych metode wydzielania cech lokalnych obrazu, w ukladzie G obliczane sa sumy iloczynów wartosci zaczernien elementów analizowanego fragmentu przez odpowiednie, dodatnie lub ujemne wspólczynniki, tak zwane wagi.Zwiazane z dana cecha przyporzadkowanie poszczególnym elementom okienka okreslonych wag jest takie, ze dana cecha przybiera dostatecznie duza wartosc jedynie w przypadku zaistnienia okreslonego zdarzenia, na przyklad, gdy analizowane okienko lezy na brzegu zaczernionego obszaru obrazu o okreslonym nachyleniu.W uproszczonej wersji urzadzenia wedlug wynalazku uklad przetwarzania fragmentu obrazu G zawiera jedynie operatory obliczajace cechy lokalne stanowiace sumaryczne zaczernienia kwadratowych okienek o kilku róznych rozmiarach (na przyklad 4X4 elementy rastra, 2X2 elementy rastra oraz okienko skladajace sie tylko z jednego elementu rastra). W tej wersji, na wejscia ukladu G, w jednym takcie podawane sa wartosci zaczernien wszystkich elementów rastra tworzacych pionowa kolumienke okienka. Kody te sa w ukladzie G przetwarzane przez odpowiednia, sumujaca siec logiczna, na której wyjsciu otrzymuje sie liczbe binarna, równa sumie zaczernien wszystkich elementów kolumienki. Uklad G zawiera równiez rejestr akumulatora zaczernienia wraz z sumatorem, w którym to rejestrze obliczana jest suma podawanych w kolejnych taktachzaczernien kolumienek.Po zakonczeniu tej operacji, zawartosc rejestru akumulatora zaczernienia moze byc pobierana przez jednostke sterujaca H. Dodatkowo, w celu przyspieszenia czynnosci badania przez jednostke sterujaca H stopnia zaczernie¬ nia okienka, uklad G zawiera uklad progowy, skladajacy sie z rejestru progu zaczernienia ladowanego przez jednostke sterujaca H oraz z kompojatora cyfrowego, porównujacego zawartosc tego rejestru z zawartoscia akumulatora zaczernienia. Wyjscie tego komparatora moze byc badane przez jednostke sterujaca H rozkazem skoku warunkowego.95 068 5 Programowana jednostka sterujaca H jest w opisywanym przykladzie rodzajem uniwersalnej maszyny cyfrowej przystosowanej do szybkiego sterowania pozostalymi ukladami. W tym celu, lista rozkazów tej maszyny zawiera rozkazy startu operacji poszczególnych ukladów, pobierania i ladowania zawartosci rejestrów wchodzacych w sklad tych ukladów oraz badania rozkazami skoków warunkowych stanu wychodzacych z ukla¬ dów szyn jednobitowych. Na poczatku pracy do pamieci jednostki sterujacej H wprowadzany jest program sterowania calym procesem odczytu dokumentów, wlacznie ze sterowaniem mechanizmem transportu dokumen¬ tów, wspólpraca z operatorem czytnika, itp. Czescia tego programu jest program rozpoznawania poszczególnych znaków. Ze wzgledu na to, ze jednostka sterujaca H jest uniwersalna maszyna cyfrowa oraz ze ma dostep do pelnej informacji o obrazie, urzadzenie moze w zasadzie realizowac dowolny algorytm rozpoznawania. Jednak najwieksza szybkosc pracy jest osiagana dla tzw. algorytmów rozpoznawania metoda kolejnych decyzji, posiadaja¬ cych strukture tzw.drzew lub grafów decyzji.Przykladowy cykl pracy optycznego czytnika pisma, w którym proces rozpoznawania znaków jest realizowany przy pomocy urzadzenia wedlug wynalazku wyglada nastepujaco: Po zaladowaniu zasobnika wejsciowego stosem dokumentów, operator czytnika daje przy pomocy odpowiedniego przycisku sygnal startu czytania. Po otrzymaniu tego sygnalu, jednostka sterujaca H wysyla do ukladu transportu dokumentów rozkaz pobrania pierwszego dokumentu. Biezace polozenie dokumentu w czasie jego ruchu pod glowica optyczna jest mierzone przez odpowiednie czujniki, których stap moze byc badany przez jednostke sterujaca H. Z chwila, gdy pod glowica optyczna znajdzie sie poczatek obszaru zawierajacego czytane znaki, jednostka sterujaca H wysyla do ukladu wpisywania obrazu D rozkaz uruchamiajacy zapis obrazu do pamieci. Po wpisaniu do pamieci obrazu pierwszego znaku, znak ten jest rozpoznawany podczas gdy uklad wpisywania D, nie przerywajac pracy, wpisuje nastepny znak. Kody rozpoznanych znaków sa ladowane do specjalnego buforowego obszaru pamieci operacyjnej jednostki sterujacej H. Po odczytaniu calego dokumentu, jest on zrzucany do zasobnika wyjsciowego, zas urzadzenie zada wprowadzenie z klawiatury alfanumerycznej kodów ewentualnych znaków nierozpoznanych. Po skorygowaniu w ten sposób zawartosci wspomnianego obszaru buforowego, czytany jest nastepny dokument, a jednoczesnie wyprowadzana jest (np. na tasme dziurkowana lub magnetyczna) zakodowana tresc poprzedniego dokumentu. PL