Przedmiotem wynalazku jest sposób badania zdolnosci chlodzacej osrodków hartowniczych i urzadzenia do badania zdolnosci chlodzacej osrodków hartowniczych.Znane i stosowane uklady do badania szybkosci chlodzenia mimo róznorodnosci wykonania oparte sa zasadniczo na podstawowym rozwiazaniu, które polega na nagrzaniu kulki srebrnej w piecu majacym u dolu w strefie grzejnej wyciecie toroidalne umozliwiajace kolowy ruch kulki. W kulce zabudowany jest termoeiement, którego konce za posrednictwem slizgaczy polaczone sa z galwanometrem.Wada urzadzen opartych na tym rozwiazaniu jest przede wszystkim duzy metraz potrzebny do zainstalowa¬ nia urzadzenia, duza masa elementów chlodzonych razem z kulka oraz stosunkowo powolny ruch wahadla wraz z kulka.Celem wynalazku jest opracowanie rozwiazania, które eliminuje wymienione wyzej niedogodnosci i zapew¬ nia dokladna rejestracje przebiegu chlodzenia przy mozliwie malej powierzchni roboczej.Sposób badania zdolnosci chlodzacej osrodków hartowniczych, wedlug wynalazku, za pomoca kulki srebrnej z termoelementem, którego konce polaczone sa z galwanometrem, polega na tym, ze kulke z termode- mentem prowadzi sie pionowo za posrednictwem elementu prowadzacego, poprzez który wyprowadzone sa przewody termoelementu obciazone ukladem naciagowym, do pionowego pieca rurowego, a nastepnie do zbiornika zawierajacego badana ciecz, którego os jest przesunieta w stosunku do osi pieca i kulki, przy czym zbiornik wprawia sie w ruch obrotowy dokola jego osi pionowej.Urzadzenie do badania zdolnosci chlodzacej osrodków hartowniczych, wedlug wynalazku zawiera uklad prowadzacy pionowo kulke z termoelementem, pionowy piec rurowy oraz zbiornik zbadana ciecza chlodzaca, polaczony z przekladnia, napedzana silnikiem synchronicznym, przy czym kulka jest °"ózo™1*™"™™ pionowo w osi pieca, a os zbiornika zawierajacego badana ciecz jest przesunieta wzgledem osi pieca i kulki. Kulka z termoelementem jest przymocowana do rurki prowadzonej pionowo za pomoca elementów centrujacych, DODrzez która przesuniete sa przewody termoelementu, polaczone z kólkiem naciagowym.Rozwiazanie wedlug wynalazku jest przedstawione w przykladzie wykonania na rysunku "hemitycznym.Urzadzenie wedlug wynalazku zawiera cztery kolumny mocujace 1, do których umocowanych jest osiem tulei 2, które za posrednictwem czterech pretów 3, stanowiac sztywna rame, polaczona za pomoca czterecn2 90 279 slupów 4 z plyta 6, do której przymocowana jest przekladnia 5 napedzana silnikiem synchronicznym za* na wale wyjsciowym przekladni 5 zamocowane jest kolo centrujace 7, na którym umieszczony jest zbiornik 8 z ciecza chlodzaca. Na dwóch kolumnach mocujacych 10 umieszczona jest grzalka 34 zamocowana za pomoca dwóch tulei ustalajacych 9. Zamocowany na jednej z kolumn 10 przelacznik 11 umozliwia dwukrotne zwiekszenie obrotów. W osi zbiornika 8 umieszczony jest termoelement 12 zamocowany do tulei dystansowej 13 i wprowadzony do polowy zbiornika 8 za pomoca tulei prowadzacej 14. Po uruchomieniu zwory magnetycznej 29 zamocowanej za pomoca uchwytu 28 zostaje zwolniona dzwignia blokujaca ruch kulki oraz drag 20, który uderzajac w koncówke lacznika 15 zamocowanego w tulei zderzakowej 17 powoduje odsuniecie pokrywy 16 a tym samym odsloniecie spodu pieca 18 zamocowanego wahliwie na dwóch bolcach 19. Odsloniecie spodu pieca 18 powoduje równoczesne opadanie kulki umieszczonej wosi pieca w polowie strefy grzejnej. Kulka jest przymocowana do rurki 30 i posiada termoelement wprowadzony do jej srodka, którego konce sa doprowadzone do przewodu kompensacyjnego, który przechodzi przez ulozyskowany bloczek 33 umocowany na dwóch wspornikach 32 przymocowanych do poprzeczki 31 zaopatrzonej w otwór dla przeprowadzenia przewodów. Aby zapobiec zwijaniu sie przewodów podczas pionowego ruchu kulki sa one obciazone kólkiem naciagowym 27. Dla zapewnienia scisle pionowego i osiowego, wzgledem osi pieca, ruchu kulki, rurka 30 przechodzi przez dwie tuleje centrujace 23 i 26 zamocowane odpowiednio za posrednictwem laczników 22 i 24 w tulejach mocujacych 21 i 25. Dzieki przesunieciu osi zbiornika 8 o pól promienia wzgledem osi pieca 18 mozliwe jest badanie zdolnosci chlodzacej cieczy hartowniczych równiez przy róznych szybkosciach osrodka chlodzacego.Przyklad stosowania rozwiazania wedlug wynalazku jest opisany ponizej.Kulka srebrna o srednicy 20 mm posiada wprowadzony do jej srodka termoelement NiO—Ni, którego konce wyprowadzone sa z rurki 30 prowadzacej i mocujacej kulke. Kulke stanowiaca sztywna calosc z termoele- mentem NiCr-Ni nagrzewa sie w pionowym piecu rurowym 18 do okreslonej temperatury odpowiadajacej temperaturze hartowania danej stali np. do temperatury 840°C. Konce termoelementu poprzez termostat doprowadzone sa do dwukoordynacyjnego rejestratora XY posiadajacego wbudowany uklad podstawy czasu i rejestrujacego zmiany sily termoelektrycznej w funkcji czasu, co jest równoznaczne ze zmianami temperatury zachodzacymi podczas chlodzenia wdanym osrodku hartowniczym, na przyklad temperaturze840°Codpowia¬ da wartosc sily termoelektrycznej wynoszaca 34,94 mV dla termoelementu NiCr—Ni.Po osiagnieciu przez kulke zalozonej temperatury wlacza sie za pomoca przycisku zainstalowanego w szafie sterowniczej zwore magnetyczna 29, która powoduje w wyniku przyciagniecia przez elektromagnes odpowiednich dzwigni, pionowy ruch kulki z jednoczesnym odslonieciem spodu pieca 18 oraz wlaczenie rejestratora XY. Opadajaca kulka wraz z termoelementem, którego oslone stanowi rurka 30, od chwili zetkniecia sie z ciecza umieszczona w zbiorniku 8 wyposazonym w grzalke, która umozliwia podgrzewania badanych osrodków, przekazuje zmiany wartosci sily termoelektrycznej w czasie chlodzenia na uklad wzmacniacza X rejestratora zas w kanale Y podlaczony jest uklad podstawy czasu Dzieki temu zapis zmlan sily termoelek¬ trycznej lub temperatury w czasie chlodzenia jest realizowany w kartezjanskim ukladzie wspólrzednych XY.Czulosc zastosowanego rejestratora jest 5/uV/cm, czas otwarcia pi*ca i przelotu kulki od polowy wysokosci strefy grzejnej piec^ 18 do polowy wysokosci zbiornika 8 zdana ciecza chlodzaca jest stosunkowo krótki i wynosi 0,22 sek, zas masa chlodzonych wraz z kulka elementów jest niewielka, poniewaz srednica przewodów termoelementu NiCr-Ni wynosi 0,1 mm co powoduje, ze dzieki tym walorom urzadzenie wedlug wynalazku nadaje sie w pelni do badania i atestacji osrodków chlodzacych takich jak oleje, emulsje wodno-olejowe i olejowo-wodne, czy oleje do pracy na goraco, na przyklad w temperaturze 160°C. Ponadto dla umozliwienia badania zdolnosci chlodzacej podczas ruchu danego osrodka zastosowano ruch obrotowy zbiornika zawierajacego badana ciecz, napedzanego za pomoca ukladu napedowego. Do napedu zastosowano silnik pradu zmiennego ze sztuczna faza. Silnik ten sterowany za pomoca specjalnie przekonstruowanego przelacznika 11 umozliwia zmiane predkosci obrotów z960obr/min na 480 obr/min. Silnik za posrednictwem sprzegla Cardana napedza przekladnie o przelozeniu 1 : 6 z której obroty przekazywane sa z kolei na przekladnie bezstopniowa o przelo¬ zeniu 1 : 3 i 3 : 1.Dzieki umieszczeniu termoelementu NiCr-Ni sluzacego do pomiaru temperatury osrodka chlodzacego, w osi zbiornika 8 nie wystepuje mieszanie cieczy chlodzacej podczas ruchu obrotowego zbiornika 8.Przesuniecie zbiornika 8 z ciecza chlodzaca wzgledem osi pieca 18 zostalo zrealizowane w taki sposób, ze os kulki wypada w polowie promienia zbiornika. Rozwiazanie takie umozliwia dynamiczne okreslanie zdolnosci chlodzacej osrodków hartowniczych to znaczy podczas ruchu badanej cieczy, zas dla okreslen statycznych zdolnosci chlodzacej osrodków uklad napedowy jest wylaczony.Tak wiec podczas okreslania dynamicznej zdolnosci chlodzacej danego osrodka hartowniczego zostaje realizowana róznica predkosci cieczy majaca maksymalna predkosc obwodowa virl4lX na promieniu zbiorniku i dochodzaca do zera w osi zbiornika, a nieruchoma kulka umocowana na rurce 30 przy czym w zrealizowanym przypadku róznica predkosci miedzy ciecza chlodzaca a kulka wynosi 1/2 VIT1}|X.90 279 3 PL