Przedmiotem wynalazku jest kamera do topografii rentgenowskiej wedlug metody Berga-Barretta, prze¬ znaczona do wspólpracy ze zródlem promieniowania rentgenowskiego dowolnego ksztaltu.Metoda Berga-Barretta polega na rentgenograficznym odwzorowaniu, czyli topografii, struktury realnej warstwy przypowierzchniowej badanej substancji monokrystalicznej. Znane kamery sa wyposazone w mecha¬ nizmy do ustawiania preparatu wzgledem zródla promieniowania. Na ogól zapewniaja one jedynie ruch prepara¬ tu wzgledem okreslonych kierunków lub obrót wzgledem pewnej osi. Kamery te jednakze sa dostosowane do wspólpracy ze zródlem promieniowania rentgenowskiego o okreslonym ksztalcie. Powszechnie stosowane zródla promieni rentgenowskich maja ksztalt bardzo wydluzonego prostokata, np. o wymiarach 0,4 X 8 mm.Dluzsza krawedz tego zródla jest ustawiona pionowo lub poziomo. Jezeli kamera jest dostosowana do wspólpra¬ cy z poziomym, zródlem promieni rentgenowskich, to nie moze ona wspólpracowac w sposób efektywny ze zródlem pionowym. Wynika to z tego, ze istotna cecha z punktu widzenia dokladnosci otrzymywanych odwzo¬ rowan topograficznych jest zapewnienie prostopadlosci osi skrecenia preparatu — lezacej jednoczesnie w badanej plaszczyznie preparatu — do kierunku dluzszej krawedzi zródla promieni rentgenowskich.Dlatego kamera do wspólpracy z liniowym zródlem pionowym lub poziomym powinna umozliwiac obrót preparatu wzgledem kierunku promieniowania. Znane rozwiazanie konstrukcyjne kamery realizujace ten warunek sklada sie z plytki do mocowania preparatu, która jest zamocowana obrotowo w jarzmie w ksztalcie widelek.Jarzmo to jest zwiazane sztywno z tuleja, która jest osadzona obrotowo w nieruchomym korpusie. Os tulei pokrywa sie z kierunkiem promieniowania rentgenowskiego. Preparat jest mocowany przyciskiem sprezynowym do plyty i lezy na osi tulei. Plyta, a wiec i preparat, moze byc obracany wokól osi pokrywajacej sie z kierun¬ kiem promieniowania. Moze on takze byc nachylany wzgledem tej osi, przy czym nachylenie to powoduje jednoczesnie podobny ruch filmu rentgenowskiego, poniewaz jego kaseta jest zamocowana na pionowym wysie¬ gniku zwiazanym sztywno z plyta.Aczkolwiek opisana kamera charakteryzuje sie dodatnia cecha wynikajaca z mozliwosci wspólpracy ze zródlami promieniowania o róznym ksztalcie, to ma jednakze powazne wady. Podstawowa z nich polega na trudnosciach zwiazanych z przestrzennym ustawieniem preparatu wzgledem kierunku promieniowania. Istnieje co prawda mozliwosc przesuniecia preparatu pod przyciskiem sprezynowym, jednakze ruch ten jest niekontro-2 87 149 lowany i w zasadzie preparat zajmuje polozenia niepowtarzalne. Inna niedogodnosc wynika ze sposobu zwiazania filmu rentgenowskiego z preparatem, co narzuca stalosc ich katowego ustawienia wzgledem siebie. Ta wlasnosc opisanej kamery w powaznym stopniu utrudnia przeprowadzanie procesu badawczego.Celem wynalazku bylo uzyskanie bardziej wszechstronnych i kontrolowanych ruchów preparatu.Opracowana kamera do topografii rentgenowskiej wedlug metody Berga-Barretta, wyposazona w plyte osadzona obrotowo w jarzmie zamocowanym w korpusie, obrotowo wzdluz osi rozchodzenia sie promieni rent¬ genowskich, posiada wedlug wynalazku uchwyt preparatu osadzony obrotowo w wózku górnym, który jest zwiazany przesuwnie z wózkiem dolnym zamocowanym tez przesuwnie do wspomnianej plyty, prostopadle do ruchu wózka górnego. Ponadto, kaseta filmowa znajduje sie na przegubie zwiazanym ze stojakiem zamocowanym na sworzniach obrotowo wzgledem plyty.Kamera rentgenowska jest urzadzeniem uniwersalnym i dlatego moze pracowac ze zródlem promieniowa¬ nia rentgenowskiego o dowolnym ksztalcie. Zapewnia ona jednoczesnie zadana przestrzenna orientacje badanego preparatu, z kontrolowana i dokladna zmiana jego polozenia. Ponadto, uzyskano w kamerze mozliwosc ustawie¬ nia filmu rentgenowskiego pod wybranym katem wzgledem powierzchni preparatu. Umozliwia ona, przy uzyciu odpowiednio drobnoziarnistych emulsji, rejestracje granic niskokatowych o dezorientacji od jednej do kilku minut.Przedmiot wynalazku jest przedstawiony w przykladzie wykonania na rysunku, na którym fig. 1 przedsta¬ wia kamere w przekroju prostopadlym do plaszczyzny badanego preparatu, a fig. 2 — te sama kamere w widoku z góry.Kamera jest wyposazona w plyte 1, która za pomoca sworzni 2 jest zamocowana obrotowo w widelkowym jarzmie 3 z naniesiona podzialka katowa. Jarzmo to jest sztywno zwiazane ze stozkowa tuleja 4, która jest osadzona obrotowo w korpusie 5 i unieruchomiana za pomoca nakretki 6 wspólpracujacej z tuleja 4. Os obrotu sworzni 2 jest prostopadla do osi obrotu tulei 4 oraz lezy w plaszczyznie P plyty 1. Do plaszczyzny tej przymocowany jest przesuwnie wózek dolny 7, a z kolei do niego, pod katem prostym do kierunku przesuwu, jest zamocowany przesuwnie wózek górny 8. Oba wózki sa napedzane podobnymi srubami mikrometrycznymi 9.W wózku górnym 8 jest osadzony obrotowo cylindryczny uchwyt 10, zaopatrzony w kolnierz 11, ustalajacy polozenie czola uchwytu 10 w plaszczyznie P plyty 1. Ustalenie katowe uchwytu 10 zapewnia podzialka katowa naniesiona na wózku górnym 8 oraz sruba blokujaca 12. Wewnatrz uchwytu 10 do pólki 13 jest mocowany badany preparat 14, przy czym jego powierzchnia S pokrywa sie z plaszczyzna plyty 1. Prostopadle do osi uchwytu 10 jest usytuowana kaseta filmowa 15 i jest ona umieszczona po przeciwleglej stronie plyty 1 w stosun¬ ku do uchwytu 10. Kaseta ta jest zwiazana z przegubem 16 osadzonym w widelkowym stojaku 17, którego ramiona sa zamocowane na sworzniach 2. Polozenie katowe przegubu 16 wzgledem stojaka 17 zapewnia urzadze¬ nie ustalajace 18. Os obrotu tulei 4 pokrywa sie z kierunkiem a rozchodzenia sie promieni rentgenowskich.Badany preparat 14 mocuje sie do pólki 13 tak, aby jego powierzchnia S pokrywala sie z czolem uchwytu , a nastepnie uchwyt 10 wsuwa sie w wózek górny 8 do oporu na kolnierzu 11. Wybrane polozenie katowe na wózku górnym 8 ustala sie za pomoca sruby blokujacej 12. Sruby mikrometryczne 9 umozliwiaja kontrolowany, z dokladnoscia wykonania srub, przesuw preparatu 14 w dwu prostopadlych do siebie kierunkach. Z kolei plyta 1 jest nachylana wokól osi sworzni 2 w dowolne polozenie katowe, odczytywane wzgledem jarzma 3. Opisane ruchy umozliwiaja ustawienie dowolnego obszaru preparatu 14 w wiazce a promieni rentgenowskich. Wyskalo- wane obroty i przesuwy pozwalaja ponownie ustawic preparat 14 w uprzednio badane juz polozenie. Preparat 14 raz osadzony w uchwycie 10 moze byc wraz z nim wielokrotnie wyjmowany z kamery do innych badan, po czym moze byc z powrotem umiejscowiony w tym samym polozeniu. Obrót plyty 1 w korpusie 5 pozwala uzyc kamere do wspólpracy ze zródlem promieni rentgenowskich o ognisku liniowym, ustawionym poziomo lub tez pionowo. Moze ona takze wspólpracowac z mikroogniskowym zródlem promieni rentgenowskich. Przegub 16 umozliwia ustawienie emulsji fotograficznej pod odpowiednim dla badanego refleksu katem w stosunku do po¬ wierzchni preparatu 14. ¦'- PL