Przy obudowie chodników kopalnianych okazalo sie, ze zaleznie od jakosci skal mozna sie spodziewac wielkiego nacisku, lamiacego nawet najsilniejsza obudowe, lecz stwierdzono równiez, ze nawet w naj¬ mniej korzystnych warunkach, gdy skaly po pewnym czasie niedlugim ulegna pod dzialaniem wspomnianych sil odksztalce¬ niom podluznym, to nastaje znowu równo¬ waga sil i skaly same utrzymuja sie w po¬ lozeniu nowej równowagi. Wymaganiom bezpieczenstwa chodnika moglaby wiec za¬ dosc uczynic obudowa o takiej mocy, zeby mogla zniesc ciezar luznych mas opieraja¬ cych sie na niej i zeby odksztalcenia skal, otaczajacych chodnik, nie wywolaly w o- budowie naprezen wiekszych od jej wy¬ trzymalosci. Warunkom tym ma odpowia¬ dac obudowa podlug wynalazku; znamien¬ na tern, ze po pierwsze kamienie sztuczne lub plyty skladajace obudowe sa z soba polaczone luzno lub podatnie, tak ze cala obudowa moze sie poddawac odksztalce¬ niom skal; po drugie powierzchnia tych ka¬ mieni jest tak wielka, ze nacisk jednostko¬ wy nie przekracza dopuszczalnej wielko¬ sci, a wysokosc kamieni jest tak dobrana, ze w razie oczekiwanych odksztalcen linja cisnienia nie wychodzi poza rdzen obudo¬ wy i po trzecie: miedzy pierscienie lub lu¬ ki obudowy sa wstawione podatne wkladki, których wytrzymalosc na zgniecenie jest o tyle mniejsza od wytrzymalosci samej o- budowy, ze przy pewnym okreslonym na¬ cisku skal, np. przekraczajacym cisnienie normalne, wkladki te, i tylko one, ulegajaodksztalceniom. Aby temu warunkowi u- czyijic zadosc, trzeba np. przy uzyciu wkladek drewnianych i ksztaltówek beto¬ nowych, dac wkladkom znacznie mniejszy przekrój niz kamieniom, bo wytrzymalosc na zgniatanie drzewa jest znacznie wiek¬ sza niz betonu.Wykonana w ten sposób obudowa ma te wlasnosc, ze ksztaltówki winny wytrzy¬ mac tylko okreslony nacisk najwiekszy, za¬ lezny od obranych rozmiarów wkladek i jezeli nacisk skal przekroczy te granice, to wkladki sie odksztalcaja a ksztaltówki u- legaja wylacznie tylko przesunieciom, zas zarys ksztaltówek, oraz calej obudowy, moze byc rozmaity i dostosowany do da¬ nych warunków. Na tych zasadach mozna tez wykonywac obudowe chodnika; kazda z fig, 3, 4, 5 i 6, 7, 8, 9, 10, 11 i 12, 13 wskazuje inne wykonanie obudowy; fig. 14 i 15 jest to szczególne wykonanie ksztaltó¬ wek dla chodników bardzo cieplych; fig. 20—22 uwidoczniaja w trzech prostopa¬ dlych do siebie przekrojach wykonanie o- budowy szybu, a fig. 23 i 24 sa to pewne szczególy dotyczace tego przykladu. Obu¬ dowa chodnika podlug fig. 1 i 2 sklada sie np. z plyt betonowych a, majacych prosto¬ katna podstawe i przekrój nieco klinowy, przyczem plyty te sklada sie w poszcze¬ gólne pierscienie lub luki. Plyty te nie sa z soba wcale laczone, albo tylko bardzo sla¬ bo, tak, ze cala budowa, podobna do drew¬ nianej, moze byc poddawana naciskowi skal, a polaczenie plyt z soba ma tylko za¬ pobiegac wypadaniu poszczególnych plyt z obudowy, o ile w pewnych miejscach prze¬ suniecia sa szczególnie wielkie. Dla po¬ mieszczenia wiazania plyty sa zaopatrzone w szczeliny b. Pierscienie jako takie nie sa z soba laczone, lecz tylko luzno ustawione obok siebie. Miedzy plyty a kazdego pier¬ scienia lub luku wstawione sa wkladki c, które moga byc wykonane z materjalu mniej wytrzymalego niz beton, albo tez je¬ zeli sa zrobione z materjalu wiecej wy¬ trzymalego lub takiego samego, to ich przekrój musi byc o tyle mniejszym od przekroju plyt a, zeby wkladki przy naci¬ sku skal, przekraczajacym okreslony na¬ cisk, ulegaly odksztalceniu, podczas gdy plyty maja sie tylko przesuwac. Podstawa plyt a jest przytem tak dobrana zeby ci¬ snienie, panujace w chwili zgniatania wkla¬ dek, nie dawalo takiego jednostkowego ob¬ ciazenia plyt, któreby przekraczalo dopu¬ szczalna granice, natomiast grubosc obudo¬ wy to znaczy wysokosc kamieni musi byc tak dobrana, zeby przy przewidywanych odksztalceniach obudowy, lin ja cisnienia nie wyszla poza przekrój obudowy. Aby u- zyskac w tym celu wieksza wysokosc ksztaltówek bez wiekszego zuzycia mate¬ rjalu, wiec bez koniecznosci dawania ka¬ mieniowi wiekszej podstawy niz tego wy¬ maga jednostkowy nacisk powierzchniowy, mozna uzyc ksztaltówek (fig. 3) z ze- wnetrznemi okraglemi wykrojami e, albo (fig. 4) z lukowemi wykrojami / i z malemi szczelinami b dla wiazadel. Ksztaltówki moga wreszcie miec poziome kliny jedno¬ stronne (fig. 7) lub dwustronne (fig. 6); ten ksztalt jest szczególnie korzystny, bo nawet przy najmniej korzystnym kierunku nacisku to znaczy gdy klinowe strony plyt sa zwrócone nazewnatrz a cisnienie dziala prostopadle w kierunku klinowej spoiny, to skladowe sily boczne (fig. 6), dzialajace na plyte, przechodza przez wielki przekrój plyty i narazaja ja tylko na cisnienie, to znaczy na obciazenie najkorzystniejsze dla betonu.Ksztaltówki moga miec równiez ksztalt litery T (fig. 9), katowy (fig. 10), ksztalt litery U (fig. 12), lub lukowy (fig. 13). Ra¬ miona takich ksztaltówek skierowane sa celowo nazewnatrz, aby zewnetrzna po¬ wierzchnia obudowy byla gladka, co ula¬ twia przewietrzanie chodnika i ewentual¬ nie ulozenie szyn. Fig. 6 i 9 uwidoczniaja wkladki c, czesciowo zwezone w rzucie po¬ ziomym. - 2 —Wkladki mozna tez tak wykonac, ze ich opór wzrasta w miare wzrostu nacisku.Mozna to osiagnac przez uzycie materjalu, którego wytrzymalosc na zgniatanie wzra¬ sta przy wzroscie nacisku, albo tez przez nadanie wkladkom takiego ksztaltu, ze o- siaga sie ten sam cel. Fig. 14 i 15 daja przyklad wykonania wkladki o takim ksztalcie. Sklada sie ona z dwóch plyt c1 z wlozonemi pomiedzy nie listwami c2, których przekrój w kierunku nacisku, tó znaczy w kierunku strzalki na fig. 14, wzrasta i ma ksztalt np. wielokatny lub o- walny. Wzrastajacy nacisk dziala na co¬ raz to wieksze przekroje. Wkladki mo¬ ga tez byc przesuwalne, w ten sposób, ze opór ich przesuwu stopniowo wzrasta.Przekrój obudowy jako takiej, na od¬ cinkach, w których ze wszystkich stron dziala duze cisnienie, ma celowo ksztalt walcowaty (fig. 1). Jezeli w danem miejscu niema tak wielkiego nacisku ze wszystkich stron, to obudowa moze miec ksztalt o- walny (fig. 5 i 8), natomiast na odcinkach, gdzie panuje tylko wielki nacisk w stropie, mozna uzyc obudowy jak na fig. 11, skla¬ dajacej sie z górnego sklepienia i piono¬ wych scian. Jezeli nacisk skal jest niewiel¬ ki, to mozna tez ustawiac pierscienie lub luki w pewnych odstepach od siebie, a od¬ stepy te oslania sie drzewem, latami g (fig. 10). Wreszcie w pewnych warunkach moz¬ na tez uzywac pierscieni lub luków, zlozo¬ nych naprzemian z ksztaltówek o róznych podstawach. Odstep miedzy obudowa i sciana skal wypelnia sie drobnym kamie¬ niem lamanym h.Taka obudowe, zlozona z czesci slabo z soba zwiazanych mozna latwo rozebrac i uzyc w innem miejscu.Jezeli chodnik ma byc otulany cieplnie, to mozna nie uzywac otuliny umieszczonej miedzy obudowa a sciana skal, lecz wyko¬ nac obudowe w mysl wynalazku w ten sposób, ze z zewnatrz lub od wewnatrz, laczy sie na jaskólczy ogon lub zapomoca wkladek z formakami tworzacemi obudowe dodatkowe kamienie z ma&y otulajacej. W tym wypadku ksztaltówki moga byc zwy¬ czajne, to znaczy ubijane w formach z ma¬ sy majacej wytrzymywac tylko nacisk i ksztaltówki wbudowane sa w sposób zwy¬ kly. Fig. 16 i 17 pokazuja taka ksztaltów- ke w przekroju podluznym i poprzecznym.Fig. 18 przedstawia inny formak w po¬ przecznym przekroju, a fig. 19 jest to obu¬ dowa w przekroju wykonana z takich ksztaltówek. Ksztaltówki, które tak samo jak poprzednio moga miec podstawe pro¬ stokatna albo katowa, klinowa albo ksztal¬ tu liter T lub U, skladaja sie z ksztaltówki a1, zrobionej z materjalu wytrzymalego na cisnienie, wiec np. z betonu, oraz z czesci a2 z materjalu nieprzewodzacego ciepla, polaczonej z ksztaltówka a1 na wciecie lub zapomoca wkladki. Jezeli ksztaltówka taka ma byc uzyta w miejscach narazonych na cisnienie, to czesc a2 daje sie od wewnatrz (fig. 16, 17 i 19) i w tym wypadku czesc a2 moze byc jeszcze zaopatrzona w szcze¬ liny odpowiedniego ksztaltu (fig. 17 i 19), przez co unika sie zgniecenia tych czesci pod dzialaniem nacisku, co zmniejszaloby ich zdolnosc otulajaca. Obudowa zaopa¬ trzona jest oprócz tego we wkladki c, któ¬ re zapobiegaja rozluznianiu sie ksztaltó¬ wek wskutek odsztalcen obudowy, co tu jest szczególnie wazne. Ksztaltówka a1 moze byc równiez zaopatrzona w szczeliny dla wiazadel. Jezeli nacisk, dzialajacy w danym chodniku, nie jest wielki, to czesc otulajaca a2 moze tez byc umieszczona na- zewnatrz (fig. 18). Jezeli ksztaltówki a1 i a2 skladaja sie z przestawionemi wzgledem siebie spoinami (fig. 19), to osiaga sie je* szcze dobre uszczelnienie spoin.Na tych samych zasadach co chodniki mozna tez obudowac szyby, wiec takze przy pomocy oddzielnych pierscieni, któ¬ re skladaja sie z plyt lub ksztaltówek nie wiazanych ze soba wcale lub tylko slabo tak, ze pod naciskiem skal pierscienie mo- — 3 —ga sie odksztalcac, przyczem grubosc ksztaltówek, to znaczy ich wymiar w kie¬ runku promieniowym jest tak dobrany, ze¬ by przy oczekiwanem odksztalceniu obu¬ dowy linja cisnienia nie wyszla poza jej przekrój, a cisnienie jednostkowe na po¬ wierzchnie ksztaltówek, zeby nie przekro¬ czylo wytrzymalosci materjalu. Taka po¬ datna obudowe szybu nalezy wziac pod u- wage, zwlaszcza w takich wypadkach i w takich miejscach szybu, w których przebito poklady z duzem cisnieniem, gdzie, jak wiadomo* z doswiadczenia, murowana lub zelbetowa obudowa nie wytrzymuje i mu¬ si byc co pewien czas odnawiana, co jest bardzo kosztowne. Oprócz tego ten sposób obudowy ma znaczenie takze w tych wy¬ padkach, w których nie pozostawia sie w szybie zadnych filarów bezpieczenstwa, co powoduje skrecanie obudowy szybu i wy¬ wolane jest dzialaniem sil skrecajacych o- budowe. Aby plyty nie ulegaly zgnieceniu wskutek takiego skrecania szybu uzywa sie tu wkladek o wytrzymalosci na zgniatanie mniejszej od wytrzymalosci plyt betono¬ wych, aby przeciwdzialac wspomnianym silom skrecajacym, wstawia sie w obudowe szybu, w odpowiednich odstepach, warstwy o mozliwie gladkiej powierzchni, które po¬ zwalaja na poslizg obudowy szybu w kie¬ runku obwodowym. Polaczenie takiej obu¬ dowy szybu z podszybiem i z chodnikami, moze byc wykonane równiez podatnie.Na rysunkach uwidoczniono przyklad wykonania takiej obudowy szybu i jego podszybia, mianowicie na fig, 20 i 21 w przekroju poprzecznym i podluznym w od¬ niesieniu do chodnika, na fig. 22 w prze¬ kroju poziomym, a na fig. 23 i 24 podano pewne szczególy. Obudowa szybu sklada sie z niskich pierscieni zlozonych z ksztal¬ tówek i nakladanych jeden na drugim bez wiazan, przyczem poszczególne ksztaltów- ki a3 kazdego pierscienia takze nie sa ze soba zlaczone lub tylko bardzo slabo, tak, ze pod naciskiem skal pierscienie moga sie poddawac. Szerokosc ksztaltówek a3, to znaczy ich wymiar w kierunku promienio¬ wym jest tak dobrany, zeby przy spodzie¬ wanym nacisku skal, linja cisnienia nie wyszla poza przekrój obudowy. Przestrzen miedzy obudowa i skala mozna wypelnic piaskiem, leszem i t. d., który pod naci¬ skiem skal wytwarza stopniowo sztywne przejscie od masy skal do obudowy. W o- budowie szybu, podobnie jak w obudowie chodnika, wstawia sie w pewnych odste¬ pach pionowych szybu podatne wkladki q o wytrzymalosci na zgniatanie mniejszej niz wytrzymalosc betonu, wkladki te moga byc z drewna. O ile materjal wkladek wy¬ trzymalszy jest na zgniatanie niz beton, to w takim razie daje sie wkladkom przekrój o tyle mniejszy (fig. 23), zeby ich ogólna wytrzymalosc byla mniejsza niz betonu.W warunkach wyzej juz wspomnianych umieszcza sie w pewnych odstepach war¬ stwy k materjalu szczególnie gladkiego, np. plyty asfaltowe (fig. 24), które umozli¬ wiaja obrotowy poslizg spoczywajacych na nich czesci obudowy szybu.Na podszybiu o obudowa szybu spoczy¬ wa na prostokatnej podwalinie zelbetowej lub innej, której belki m sa ze soba pola¬ czone równiez podatnie; podwalina m spo¬ czywa na dwóch pionowych scianach n, które spoczywaja na pierscieniu p. Pier¬ scien p i m sluza jako przyczólek dla po¬ datnej obudowy przecznicy s i naodwrót, obudowa przecznicy wraz z scianami n slu¬ zy jako dzwigar podwaliny m i spoczywa¬ jaca na niej ewentualnie obudowa szybu.Tern samem cala obudowa podszybia jest podatna. Miedzy scianami n i obudowa przecznicy s jest dosc miejsca dla ruchu wózków. PL