Pierwszenstwo: Opublikowano: 20.XII.1969 (P 137 708) 20.VII.1972 65542 KI. 21 a2,16/03 MKP H 04 r, 5/00 ilBUOTtKA Twórca wynalazku: Janusz Sidorenko Wlasciciel patentu: Komitet do Spraw Radia i TelewizjiPolskie Radio i Telewizja, Warszawa (Polska) Sposób subiektywnej kontroli urzadzen stereofonicznych za pomoca testu kontrolnego Przedmiotem wynalazku jest sposób subiektywnej kontroli urzadzen stereofonicznych za pomoca testu kon¬ trolnego. Urzadzeniami do których sposób kontroli ma zastosowanie sa stereofoniczne odbiorniki radiowe, magnetofony, gramofony itp. Sposób kontroli bedacy przedmiotem wynalazku ma zastosowanie w stereofonii dwukanalowej w której wszelkie informacje kierunkowe i przestrzenne sa przekazywane za pomoca dwóch kana¬ lów: lewego i prawego. W dalszym ciagu opisu okresle¬ nie stereofonia dotyczyc bedzie wylacznie stereofonii dwukanalowej.Dotychczasowe sposoby subiektywnej kontroli stereo¬ fonicznych urzadzen wykorzystywaly najczesciej natu¬ ralne sygnaly akustyczne a wiec muzyke i mowe. Znany jest przyklad stereofonicznego subiektywnego testu w którym podstawowa role odgrywaja odpowiednio zesta¬ wione fragmenty utworów muzycznych. Istotna wada takiego sposobu kontroli jest niejednoznacznosc uzytych sygnalów akustycznych. Zastosowanie muzyki jako syg¬ nalu testowego nie posiada cech jednoznacznego i tech¬ nicznego potraktowania zagadnienia.Celem wynalazku jest stworzenie sposobu subiektyw¬ nej kontroli urzadzen stereofonicznych dajacej mozliwie najwieksze ulatwienie dokonywania oceny podstawo¬ wych parametrów stereofonicznego odsluchu w przeciet¬ nych warunkach mieszkalnych lub studyjnych przy uzy¬ ciu sygnalów akustycznych dajacych sie opisac w mozli¬ wie najbardziej scisly i technicznie jednoznaczny spo¬ sób. Test powinien byc zrozumialy dla ogólu sluchaczy 10 15 20 25 30 bez wzgledu na ich przygotowanie techniczne w zakre¬ sie stereofonii.Sluchacz powinien metoda subiektywna, a wiec bez uzycia jakichkolwiek przyrzadów pomiarowych miec moznosc stwierdzenia wlasciwego lub niewlasciwego dzialania urzadzenia odsluchowego oraz móc na tej pod¬ stawie dokonac zasadniczych, dostepnych z zewnatrz re¬ gulacji. W przypadku negatywnego wyniku calego testu lub któregos z jego punktów, sluchacz powinien miec moznosc wyciagniecia wniosku o rodzaju wady urzadze¬ nia odsluchowego.Sposób kontroli bedacy przedmiotem wynalazku opie¬ ra sie na subiektywnym tescie, który sklada sie z trzech czesci. Czesc pierwsza przeznaczona jest do sprawdzenia zgodnosci kierunków: lewego i prawego. Do tego celu najbardziej odpowiednie sa sygnaly o charakterze im¬ pulsowym. Zastosowano tu dzwiek metronomu muzycz¬ nego, podawany kolejno w lewym i w prawym kanale.Dzwiek metronomu zadowalajaco spelnia wymagania pierwszej czesci testu a jednoczesnie jest sygnalem wy¬ starczajaco typowym oraz dajacym sie jednoznacznie scharakteryzowac, aby mozna go bylo uzyc w sposobie kontroli. Wlasciwy przedmiot wynalazku stanowi druga i trzecia czesc testu.Czesc druga przeznaczona jest dla wyregulowania sy¬ metrii, czyli równej glosnosci oraz sprawdzenia jedna¬ kowej barwy dzwieku obu glosników. Sygnalem aku¬ stycznym jest suma trzech tercjowych wycinków szumu bialego o czestotliwosciach srodkowych 100 Hz, 1000 Hz, 8000 Hz, przy czym poziomy napiecia poszczególnych (554245542 wycinków skladowych w odniesieniu do poziomu daja¬ cego stuprocentowe wysterowanie urzadzenia, wynosza odpowiednio: —9 dB, —12 dB, —12 dB.Poziom sygnalu sumarycznego wynosi —6 dB. Taki dobór poziomów napieciowych poszczególnych wycin¬ ków tercjowych umozliwia prawidlowe przekazywanie testu przez urzadzenia majace zastosowane uwydatnie¬ nie wysokich czestotliwosci (preemfaze) wynoszace nie wiecej niz 75 mikrosekund. Jak zostalo sprawdzone do¬ swiadczalnie, takie proporcje poszczególnych tercji oraz poziom sygnalu sumarycznego wynikajacy z tych pro¬ porcji, zapewniaja przy przecietnej glosnosci odsluchu moznosc wyraznego slyszenia poszczególnych trzech skladników.Sygnaly testowe podawane sa kolejno na lewy i pra¬ wy kanal. Istnieje mozliwosc latwego stwierdzenia róz¬ nicy brzmienia w przypadku np. uszkodzenia glosnika wysokotonowego lub niskotonowego w lewym lub w prawym urzadzeniu odsluchowym, albo w przypadku nadmiernej niesymetrii charakterystyk czestotliwoscio¬ wych w kanalach odsluchowych. Ponadto sygnaly szu¬ mowe w znacznym stopniu eliminuja powstawanie drgan rezonansowych i fal stojacych w pomieszczeniu. Obec¬ nosc takich zjawisk znacznie utrudnia dokonywanie ocen subiektywnych. Zastosowana w drugiej czesci te¬ stu porównawcza metoda regulacji symetrii eliminuje wplyw na sposób kontroli ewentualnego niesfazowania kanalów odsluchowych. Kontrole sfazowania przeprowa¬ dza sie w trzeciej czesci testu, przy czym sposób kon¬ troli wymaga wtedy zachowania symetrii, co zostalo uprzednio dokonane.Czesc trzecia testu przeznaczona jest dla kontroli sfa¬ zowania kanalów stereofonicznych. W przypadku braku zgodnosci faz, co wystepuje np. przy odwróceniu bie¬ gunowosci w jednym z kanalów, otrzymuje sie zdefor¬ mowany obraz dzwiekowy przy czym wystepuje subiek¬ tywnie zauwazalne zjawisko braku pochodzenia dzwie¬ ku z czesci srodkowej pomiedzy glosnikami. Dzwiek slyszalny jest wtedy pozornie z obu kierunków skraj¬ nych: lewego i prawego.Opierajac sie na tych wrazeniach subiektywnych za¬ stosowano w trzeciej czesci testu, podobnie jak w czesci drugiej, metode porównawcza w której sygnalem aku¬ stycznym jest pasmowy wycinek szumu bialego o dolnej czestotliwosci granicznej 80 Hz i górnej czestotliwosci granicznej 8000 Hz, przy czym poziom napiecia tego sygnalu w odniesieniu do poziomu dajacego stuprocen¬ towe wysterowanie urzadzenia wynosi —12 dB. Poziom taki umozliwia prawidlowe przekazywanie testu przez urzadzenia majace zastosowane uwydatnienie wysokich czestotliwosci (preemfaze) wynoszace nie wiecej niz 75 mikrosekund.Szerokosc pasma czestotliwosci ustalona zostala w wyniku subiektywnych badan które wykazaly, ze zarów¬ no czesc pasma szumu bialego ponizej 80 Hz, jak tez czesc pasma powyzej 8000 Hz wyraznie przestaje wywo¬ lywac u sluchaczy wrazenie przemieszczania sie dzwie¬ ku ze srodka pomiedzy glosnikami do kierunków skraj¬ nych, przy zmianie fazy z 0° na 180°. Pozostawienie tych czesci pasma szumu bialego zmniejszyloby wyrazi¬ stosc subiektywnego odczuwania róznicy pomiedzy sfa- zowanymi i niesfazowanymi sygnalami.Utworzony zgodnie z opisem sygnal szumowy poda¬ wany jest piec razy w odcinkach dwusekundowych, na¬ stepujacych bezposrednio po sobie na glosniki odslu- chowe obu kanalów na przemian w fazie zgodnej i prze¬ ciwnej, przy czym sygnaly pierwszy, trzeci i piaty po¬ dane sa w fazie zgodnej, zas sygnaly drugi i czwarty w fazie przeciwnej. Tego rodzaju powtarzanie po sobie 5 kolejno sfazowanych i niesfazowanych sygnalów ulatwia spostrzezenie róznicy miedzy nimi i okreslenie istnieja¬ cego stanu urzadzenia pod wzgledem sfazowania kana¬ lów.Przyczyna podjecia zagadnienia opracowania sposobu 10 subiektywnej kontroli urzadzen stereofonicznych stal sie szybki rozwój stereofonii i coraz czestsze stosowanie jej w radiofonii, w przemysle fonograficznym oraz przy naglasnianiu pomieszczen. Istnieje wyrazna potrzeba stosowania i rozpowszechnienia subiektywnej metody 15 testowej pozwalajacej uzytkownikom takich stereofo¬ nicznych urzadzen jak odbiorniki radiowe, gramofony czy magnetofony na dokonanie kontroli podstawowych parametrów torów odsluchowych.Omawiany sposób subiektywnej kontroli moze byc 20 stosowany w radiowych programach stereofonicznych, zas w wersji plytowej lub nagrania tasmowego — dla potrzeb uzytkowników stereofonicznych gramofonów i magnetofonów.W stereofonicznych' studiach nagraniowych, rezyser- 25 niach oraz w pomieszczeniach do przesluchan mozna przy pomocy testu w szybki sposób dokonac kontroli i podstawowej regulacji urzadzenia odsluchowego. Uzu¬ pelniajaca test czesc slowna informuje sluchacza w wy¬ razny i jednoznaczny sposób o rodzaju niesprawnosci 30 urzadzenia. Czas trwania testu wynosi 2 minuty. W ta¬ kiej podstawowej wersji kazda z trzech czesci testu po¬ dana jest jeden raz. W zaleznosci od warunków korzy¬ stania ze sposobu kontroli, poszczególne czesci moga byc powtarzane. Na przyklad dla potrzeb stereofonii ra- 35 diowej wskazane bedzie dwukrotne nadanie czesci pierw¬ szej i trzeciej.Jako zalacznik do opisu wynalazku dolaczone jest tasmowe nagranie testu wykonane zgodnie z opisem spo¬ sobu kontroli. 40 PL