Zastrzezenia patentowe obejmuja sposób uzy¬ skania wspomnianego efektu poprzez odpowiednie polaczenia wspomnianych znanych srodków, jak licznik impulsów, generator, oscyloskop itp. Zatem pomiar odbywa sie poprzez reczne nastawianie od¬ leglosci za pomoca pokretel (kazde pokretlo ma 10 polaczen) i porównanie tej nastawionej odleglosci z odlegloscia rzeczywista przedstawiona jako prze¬ suniecie plamki na ekranie oscyloskopu. Wskaznikiem porównania tych odleglosci jest wspomniane pokrycie sie na ekranie oscyloskopu impulsu sygnalu odbitego od obcego przedmiotu z linia srodkowa ekranu. W przypadku niepokry- wania sie tego impulsu z linia srodkowa ekranu oscyloskopu, nalezy inaczej ustawiac pokretla, az do momentu porównania sie wspomnianych odleg¬ losci. Operator urzadzenia moze wówczas odczytac porównana odleglosc z polozen czterech pokretel. Wadami tych urzadzen przede wszystkim jest skomplikowany sposób okreslania wyników po¬ miaru. Odczytujacy widzi na tasmie papierowej linie kreslone przez pisak, musi wiec nastawic skale i zakres oraz interpolujac — ustalic liczbo¬ wy wynik z wykresu echogramu. Podobnie, stosu¬ jac urzadzenie wyposazone w tarcze wirujaca, od¬ czytujacy sledzic musi przy mijaniu jakich cyfr lampka neonowa blyska. Dodatkowo, szczególnie niekorzystnym jest potrzeba skupienia uwagi na wskazaniach odczytów echosond w chwilach skom¬ plikowanych manewrów jednostki plywajacej, kie¬ dy to szybka znajomosc wyników jest szczególnie potrzebna. Na przyklad, przy pracach ratowni¬ czych, blisko mielizny, zdarzyc sie moze, iz jed¬ nostka ratujaca sama wejdzie na mielizne. Znane echosondy maja kilka zakresów. Doklad¬ nosc odczytów jest mala i nie przekracza zazwy¬ czaj 1 m na najdokladniejszym zakresie. Doklad¬ nosc zalezy nie tylko od zasolenia wody i tempe¬ ratury, lecz takze od sil tarcia, obrotów silnika i innych, wynikajacych z zastosowania elementów mechanicznych. Echosonda wedlug wynalazku nie ma opisanych wad, wykazujac jednoczesnie szereg istotnych i cennych zalet. Wyeliminowanie elementów me¬ chanicznych powoduje ogromne polepszenie od¬ czytu, bowiem wynik pomiaru jest przedstawiony jednoznacznie w postaci swiecacych cyfr. Odczyt jest natychmiastowy, bez potrzeby interpretacji wskazan. Dokladnosc pomiaru wynosi okolo 10 cm. Dokladnosc wskazan czesci elektronicznej zalezy tylko od utrzymania stalej czestotliwosci genera¬ tora wzorcowego, co nie przedstawia wiekszej trudnosci. Mozna latwo zastosowac repetytory wskazan umieszczone w róznych miejscach np. poza sterówka i kabina nawigacyjna — na pomos¬ cie nawigacyjnym, skad odbywa sie czesto mane¬ wrowanie jednostka plywajaca. Przewidziano do¬ laczenie rejestratora w postaci drukarki wyników cyfrowych, zamiast wykresu,— echogramu. Brak zastosowania czesci mechanicznych stanowi dodatkowa zalete, umozliwiajac produkcje echo¬ sond wedlug wynalazku przez konwencjonalne za¬ klady elektroniczne. Produkcja ogranicza sie do montazu typowych czesci i podzespolów elektro¬ nicznych. Odpada wiec potrzeba stosowania niety¬ powych i skomplikowanych oprzyrzadowan do wy¬ robu elementów mechanicznych. Celem wynalazku jest echosonda elektroniczna, mierzaca glebokosc morza lub innego zbiornika wodnego. Celem wynalazku jest zastosowanie ni¬ zej opisanego ukladu, wspólpracujacego ze znany¬ mi srodkami, sluzacymi do wytwarzania ultra¬ dzwieków, wysylania tych ultradzwieków w kie¬ runku dna morza, rzeki lub jeziora, oraz wzmac¬ niajacymi echa odbite od dna w taki sposób, ze pomiar glebokosci w wodzie odbywa sie ze znacz¬ nie wieksza dokladnoscia niz w znanych echoson¬ dach. Wynik pomiaru glebokosci — za pomoca ukla¬ du wedlug wynalazku — jest przedstawiony w po¬ staci swiecacych cyfr dobrze widocznych w dzien i w nocy, nawet z odleglosci kilkunastu metrów, lub jest rejestrowany w postaci drukowanych cyfr na tasmie papierowej. Pomiar jest rejestrowany bezposrednio w dowolnych wybranych jednostkach glebokosci, jak metry, saznie, stopy itp. Echosonda wedlug wynalazku zawiera wiec zna¬ ne srodki do wytwarzania ultradzwieków, srodki do wysylania tych ultradzwieków w kierunku dna lub innej przeszkody, srodki do odbierania i wzmac¬ niania ech od dna lub innej przeszkody oraz no¬ wy, dotad nie znany uklad elektroniczny, wyko¬ rzystujacy impulsy elektryczne wytworzone przez wyzej wspomniane znane srodki. Uklad elektro¬ niczny echosondy przetwarza czas zawarty pomie¬ dzy impulsami bezposrednio na wartosc cyfrowa, bedaca miara glebokosci, i poprzez uklad deszy¬ frujaco-pamieciowy przedstawia wizualnie za po¬ moca swiecacych cyfr. W ukladzie elektronicznym wykorzystano znana zasade pomiaru czasu, polegajaca na zliczaniu — w ciagu mierzonego odcinka czasu — impulsów wytwarzanych przez generator o wzorcowej cze¬ stotliwosci. Istota wynalazku jest zmodyfikowany uklad elektroniczny do pomiaru czasu metoda zliczania impulsów i wskazywanie tego czasu, zawartego pomiedzy impulsem sondujacym a echem od dna, po uprzednim przetransformowaniu go na wielkosc cyfrowa, odpowiadajaca glebokosci wyrazonej w za¬ danych jednostkach, w postaci swiecacych cyfr. Modyfikacja znanego ukladu do pomiaru czasu, zawierajacego generator impulsów o czestotliwosci wzorcowej, bramke i dekadowy licznik impulsów umozliwia odczyt liczby zliczonych impulsów. Licznik impulsów zawiera trzy dekady, z któ¬ rych pierwsza, zliczajaca jednostki impulsów, jest przelaczana za pomoca przelacznika w sposób po¬ dany w opisie tak, ze moze zliczac maksymalnie 6 lub 10 impulsów, podczas gdy w znanych ukla¬ dach wszystkie dekady licza zawsze do 10-ciu. Liczba impulsów zliczonych przez licznik, zaszy¬ frowana w przerzutnikach dekad w postaci dwóch róznych stanów elektrycznych przerzutników, jest poddawana deszyfracji w deszyfratorze i wyswiet¬ lona za pomoca lamp cyfrowych z jednoczesnym zapamietaniem tych stanów w deszyfratorze na okreslony czas. Po skasowaniu licznika przed na¬ stepnym pomiarem, cyfry zapalone w lampach 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 6051179 cyfrowych swieca sie nadal. W znanych ukladach po skasowaniu licznika wynik pomiaru jest tez skasowany i przyrzad pokazuje zera. Dzieki zastosowaniu ukladu — szczególowo wy¬ jasnionego w opisie wynalazku — podczas ponow¬ nego zliczania impulsów przez licznik, cyfry w lam¬ pach cyfrowych nie zmieniaja sie, wskazujac po¬ przedni wynik pomiaru az do momentu, gdy licz¬ nik przestanie zliczac impulsy, tym samym gdy zakonczy sie pomiar. Wówczas poprzednie cyfry znikaja, a na ich miejsce natychmiast pojawiaja sie nowe cyfry, odpowiadajace wynikowi nowego pomiaru. W znanych ukladach licznik jest tak polaczony ze wskaznikiem cyfrowym, ze podczas zliczania ko¬ lejnych impulsów pojawiaja sie kolejne cyfry. Ob¬ jawia sie to przykrym dla oka migotaniem cyfr oraz tym, ze aby odczytac wynik nalezy czekac az licznik przestanie zliczac impulsy. Takie znane rozwiazanie nie nadaje sie do echosondy. Generator impulsów wzorcowych echosondy we¬ dlug wynalazku wytwarza cztery przelaczane cze¬ stotliwosci, zawierajace sie w zakresie od 390 do 7500 Hz, tak dobrane, ze liczba impulsów zliczo¬ nych przez licznik jest jednoczesnie miara glebo¬ kosci wyrazona w metrach i decymetrach, sazniach i stopach. Liczba impulsów zliczonych przez licznik od mo¬ mentu wyslania impulsu sondujacego do momentu powrotu echa jest wiec miara glebokosci w odpo¬ wiednich, wyzej wymienionych jednostkach, i jest wskazana w postaci swiecacych cyfr. Uklad elektroniczny echosondy wedlug wynalaz¬ ku zawiera czlon formowania impulsów z ultra¬ dzwieków i wzmacniajacy echa, czlon do sterowa¬ nia praca calej echosondy poprzez czlony eliminu¬ jace zaklócenia od ryb w celu unikniecia blednych wskazan, czlony wywolujace sygnalizacje poprzez zapalenie sie zer we wskaznikach cyfrowych, gdy zostanie przekroczony zakres pomiarowy lub echo nie powróci do czlonu odbierajacego echa od dna. Przez polaczenia znanych wyzej elementów i czlonów wedlug wynalazku uzyskuje sie nowy efekt techniczny, którym jest pomiar glebokosci z duza dokladnoscia, z mozliwoscia bezposredniego odczytu wyniku pomiaru w postaci cyfrowej. Uwzgledniono dwie odmiany realizacji urzadze¬ nia wedlug wynalazku. Pierwsze rozwiazanie ma forme przystawki do róznych typów echosond, obecnie stosowanych na statkach, przy czym urza¬ dzenia wytwarzajace ultradzwieki i wzmacniajace echo sa wspólne dla echosondy i przystawki. Dru¬ gie zas jest samodzielnym urzadzeniem. Przedmiot wynalazku jest przedstawiony w przy¬ kladach wykonania na rysunkach, na których fig. 1 przedstawia blokowy schemat urzadzenia, wy¬ konanego jako przystawka do znanej echosondy, fig. 2 — schemat blokowy echosondy wykonanej jako samodzielne urzadzenie, fig. 3 — uklad for¬ mujacy, fig. 4 — schemat logiczny dekady, fig. 5 — uklad wybierajacy, fig. 6 — uklad pamieci, fig. 7 — uklad ustawiajacy czestosc pomiarów, fig. 8 — uklad eliminujacy zaklócenia, fig. 9 — wykres ilustrujacy dzialanie ukladu eliminujacego zakló¬ cenia, a fig. 10 — uklad eliminujacy dla duzych amplitud. Urzadzenie wykonane w formie przystawki do znanej echosondy 1 jest przedstawione na rysunku (fig. 1). Przystawka ta polaczona jest z nadajni¬ kiem ultradzwieków 2 i przetwornikiem magnetó- strykcyjnym 4 w punkcie a i wzmacniaczem echa 3 w punkcie b. Przystawka zawiera uklad formu¬ jacy 5, generator impulsów 6 o czestotliwosci wzor¬ cowej, bramke 7, licznik impulsów 8, deszyfrator przekaznikowy 9, cyfrowe lampy wskaznikowe lt, repetytory 11, drukarke 12 i zespól ukladów ste¬ rujacych 13. Urzadzenie wykonane w formie samodzielnej echosondy cyfrowej jest przedstawione na fig. 2. Echosonda taka zawiera wszystkie uklady jak przy¬ stawka (fig. 1), przy czym ma dodatkowe impul- sator 14, pelniacy role zegara periodycznie wyzwa¬ lajacego cykle pomiarowe ukladu oraz dodatkowo (moze miec) urzadzenie rejestrujace 15 znanego typu w wypadku, gdy potrzebny jest echogram jako dowód lub przy poszukiwaniu lawic ryb. Uklad formujacy 5 (fig. 3) zawiera dwa oporni- kowe dzielniki napiecia 16 i 17, transformator im¬ pulsowy 18, dwa prostowniki diodowe 19 i 20, dwa kondensatory 21 i 22, dwa uklady formujace 23 i 24 i przerzutnik bistabilny 25. Uklad formujacy 5 zamienia impulsy z nadajnika ultradzwieków 2 i wzmacniacza impulsów echa 3 na impulsy pro¬ stokatne, sterujace przerzutnik bistabilny 25, któ¬ ry z kolei wytwarza impuls ó czasie trwania rów¬ nym czasowi zawartemu pomiedzy czolem impulsu nadajnika ultradzwieków 2 a czolem impulsu echa ze wzmacniacza impulsów echa 3. Generator impulsów 6 o czestotliwosci wzorco¬ wej jest ukladem wytwarzajacym impulsy o stalej czestotliwosci, tylko nieznacznie zmieniajacej sie przy duzych zmianach temperatury i napiecia za¬ silajacego. Generator ten wytwarza cztery czesto¬ tliwosci, zawarte w zakresie od 390 do 7500 Hz, inne dla kazdego zakresu. Czestotliwosci generato¬ ra 6 wynosza polowe modulu predkosci ultra¬ dzwieków w wodzie, wyrazonej w decymetrach, metrach, stopach i sazniach na sekunde. Ten ge¬ nerator 6 zawiera dodatkowo dwa korektory umoz¬ liwiajace niewielka zmiane czestotliwosci, rzedu + 10°/o przy zmianie temperatury i zasolenia wo¬ dy, gdy zmienia sie predkosc ultradzwieków w wo¬ dzie. Role korektorów pelnia dwa oporniki poten¬ cjometryczne, których katy obrotu osi zostaly wy- skalowane w jednostkach temperatury i zasolenia wody. Po skorygowaniu czestotliwosci generatora 6 dla danego zasolenia i temperatury wody echo¬ sonda mierzy rzeczywista glebokosc i nie trzeba juz obliczac poprawek takze przy dokladnych po¬ miarach. . ¦ - . ' Bramka 7 jest ukladem, który przepuszcza lub zatrzymuje impulsy z generatora 6 Impulsów o cze¬ stotliwosci wzorcowej do licznika impulsów 8. Role bramki 7 pelni znany diodowy iloczyn logicz¬ ny. Licznik impulsów 8 sklada sie z trzech dekad polaczonych kaskadowo i ukladu kasujacego. Sluzy on do zliczania impulsów wytwarzanych przez ge¬ nerator 8 o czestotliwosci wzorcowej i przekazy- 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 CO51179 f 8 wania liczby zliczonych impulsów do deszyfratora przekaznikowego 9. Pierwsza dekada licznika im¬ pulsów 8, której wejscie jest polaczone z wyjsciem bramki T, zlicza maksymalnie szesc lub dziesiec impulsów. Odbywa sie to przez przelaczanie sprze¬ zenia zwrotnego dekady za pomoca przelacznika. Schemat logiczny tej dekady przedstawiono na ry¬ sunku (fig. 4). Jesli przelacznik znajduje sie w po¬ lozeniu c, to dekada zlicza szesc impulsów, jesli natomiast przelacznik znajduje sie w polozeniu d, to dekada zlicza dziesiec impulsów. Dekada liczaca zawiera cztery przerzutniki btstabilne oraz iloczyn logiczny. Przerzutniki bistabilne w dekadzie pola¬ czone sa kaskadowo i pracuja tak jak przerzutni¬ ki w znanym ukladzie licznika dwójkowego. Gdyby nie bylo iloczynu logicznego, wówczas cztery prze¬ rzutniki liczylyby do 16. Iloczyn logiczny pelni role sprzezenia zwrotnego i powoduje, ze po zliczeniu 9-ciu impulsów przez dekade lfl-ty impuls wywo¬ luje ustawienie przerzutników dekady w polozenie poczatkowe i jednoczesnie na wyjsciu dekady po¬ jawia sie impuls zliczany przez nastepna dekade. Poniewaz 1 fm mozna zliczac bezposrednio sazni i stóp za pomo¬ ca licznika dekadowego. Z tego powodu zastoso¬ wano nieznany, nowy sposób, umozliwiajacy zli¬ czenie sazni i stóp. Odbywa sie to jak wyzej wspomniano poprzez przelaczanie sprzezenia zwrot¬ nego jednej dekady tak, aby liczyla do 6-ciu. Wów¬ czas pierwsza dekada, liczaca do 6-ciu, zlicza i wskazuje stopy, a pozostaje dekady licza i wska¬ zuja saznie. Czestotliwosc generatora impulsów 6 o czestotliwosci wzorcowej powinna wówczas wy¬ nosic polowe szybkosci ultradzwieków w wodzie, wyrazonej w stopach na sekunde. W takim wy¬ padku pierwsza dekada liczy po kolei od 1 do 5 stóp, a po zliczeniu 6-lej, stopy (przelacznik w po¬ lozeniu c) ustawia sie w stanie wyjsciowym, czyli pokazuje zero ft, a nastepna dekada zlicza 1 ftn itd. W ten sposób oficer na statku, obserwujacy wskazania echosondy, moze bezposrednio odczytac ilosc sazni i stóp i porównac wskazania z glebo¬ koscia w sazniach i stopach zaznaczona na mapie. Jesli natomiast pomiar odbywa sie w metrach, wówczas przelacznik znajdujacy sie w pierwszej dekadzie znajduje sie w polozeniu d i wtedy wszystkie dekady Beza do 10-ciu, Deszyfrator przekaznikowy 9 sklada sie z trzech jednakowych ukladów przekaznikowych. Kazdy u- klad przekaznikowy sklada sie z czterech przekaz¬ ników elektromagnetycznych. Deszyfrator przekaz¬ nikowy 9 umozliwia wyswietlenie iicaby HhpnlLsów zliczonych przez licznik impulsów 8 za pomoca lamp wskaznikowych -1J9. Do kazdego ukladu prze¬ kaznikowego deszyfratora przekaznikowego 9przy¬ lacza sie po jednej lampie Deszyfrator przekaznikowy 9 dziala nastepujaco. Kazdy przekaznik deszyfratora polaczony jest z jed¬ nym przerztetnikiem bistabiinyna licznika impul¬ sów 8 za pomoca wzmacniacza tranzystorowego. Jezeli Stfcóryikolwiek przerzutrrik bistattilny liczni¬ ka SanniaiLsów * znajduje sie w" stanie „1", tzn,' na jego wyjsciu istnieje njemriy potencjal, wówczas przyuczony dra wiegov — poprzez wzmacniacz — przekaznik elektromagnetyczny znajduje sie w sta¬ nic nieczynnym, tzn. kotwica przekaznika jest przyciagniefta do rdzenia. Jesli natomiast przerzutnik bistabilny znajduje sie w stanie „0", tzn, na jego wyjsciu istnieje po¬ tencjal bliski zeru, przekaznik nie dziala. Z tego wynika, ze kazdej kombinacji stanów przerzutni¬ ków bistabilnyeh w dekadach odpowiada identycz¬ na kombinacja stanów dzialania lub nie dzialania przekazników w deszyfratorze przekaznikowym 9. Z drugiej strony okreslonej kombinacji stanów przerzutników bistabilnych w dekadzie odpowiada okreslona liczba. Uklad styków przekazników de¬ szyfratora zostal tak zaprojektowany, ze okreslo¬ nej kombinacji dzialania lub nie dzialania czterech przekazników deszyfratora polaczonych z jedna de¬ kada odpowiada okreslona cyfra, zapalajaca sie w lampie cyfrowej. Zostalo "to zrealizowane w ten sposób, ze dla kazdej kombinacji stanów przekaz¬ ników ich styki tworza inny obwód, podajacy na¬ piecie na okreslona cyfre lampy cyfrowej. Kazdy uklad przekaznikowy deszyfratora prze¬ kaznikowego 9 ma cztery wejscia, laczace go z przerzutnikami bistabikiymi dekady poprzez wzmacniacze oraz 10 wyjsc polaczonych z katoda¬ mi cyfrowej lampy wskaznikowej. Do wyjsc deszyfratora przekaznikowego 9 przy¬ lacza sie takze repetytory 11 i drukarke znanego typu 12. Kazdy repetytor zaopatrzony jest w trzycyfro¬ we lampy wskaznikowe, wylacznik, zarówki os¬ wietlajace jednostki glebokosci i umieszczony jest w niewielkiej obudowie, nie przekraczajacej wy¬ miar 150 X 65 X 65 mm. Repetytory te mozna umiescic w dowolnym miejscu na statku. Do wyjsc deszyfratora przylacza sie katody cyfrowych lamp wskaznikowych repetytorów. W ten sposób we wszystkich repetytorach 11 i cyfrowych lampach wskaznikowych 10 zapalaja sie te same cyfry. Drukarka 12 jest znanym ukladem elektrome¬ chanicznym. Sluzy ona do rejestracji wyników po¬ miarów na tasmie papierowej. ^Przetwornik magnetostrykcyjny 4 zamienia drga¬ nia elektryczne nadajnika ultradzwieków 2 na ul¬ tradzwieki, a nastepnie zamienia ultradzwieki od¬ bite od dna, tj. echo z powrotem na drgania elek¬ tryczne, które z kolei wzmacnia wzmacniacz 3 im¬ pulsów echa. Zespól ukladów sterujacych 13 steruje praca ca¬ lego urzadzenia. W zespole tym mozna wyróznic piec czlonów. Niektóre podzespoly logiczne sa wspólne dla kilku ukladów. Pierwszy czlon stanowi uklad wyrózniajacy im¬ pulsy z nadajnika ultradzwieków 2 od impulsów echa ze wzmacniacza 3 impulsów echa. W echo¬ sondzie z jednym przetwornikiem magnetostryk- cyjnym impuls nadajnika ultradzwieków 2 poja¬ wia sie równoczesnie na wyjsciu wzmacniacza 3 impulsów echa. finpuls ten pojawia sie jednoczes¬ nie na obu wejsciach ail) ukladu formujacego %, usilujac jednoczesnie zamknac i otworzyc bramke T. Zapobiega temu uklad wybierajacy (fig. 5). Skla¬ da sie on z dwóch przerzutników bistabilnych 25 i 26, dwóch przerzutn&ów monostabilnycfe 27 i 28 oraz iloczynu logicznego z negacja 29. W ukladzie tym czas trwania impulsu przerzutnika monosta- bilnego 27 jest wiekszy lub równy czasowi trwania 10 15 20 25 30 3S 40 45 50 55 609 51179 10 impulsu nadajnika 2. Czas trwania impulsu prze¬ rzutnika monostabilnego 29 jest mniejszy lub rów¬ ny okresowi powtarzania pomiaru glebokosci. • Impulsy pojawiaja sie Jednoczesnie w punktach e i f, jednak iloczyn logiczny z negacja 29 nie jest spelniony, co uniemozliwia jednoczesne pojawie¬ nie sie impulsów na obu wejsciach przerzutnika bistabiinego 25. Przerzutnik ten zmienia stan, co powoduje otwarcie bramki 7 i wyzwolenie impul¬ sów w przerzutnikach monostabimych 21 i 28. Do¬ piero po czasie trwania impulsu przerzutnika monostabilnego 27 przerzutnik bistabilny 26 zmie- nia stan. Wówczas uklad oczekuje na impuls echa, które pojawia sie po pewnym czasie, uzaleznio¬ nym od glebokosci. Impuls ten zmienia ponownie stan przerzutnika bistabiinego 25, co powoduje z kolei zamkniecie bramki 7* Po czasie trwania impulsu przerzutnika monostabilnego 29, przerzut¬ nik bistabilny 29 wraca do stanu wyjsciowego. Drugim czlonem jest uklad pamietajacy wynik poprzedniego pomiaru dopóki nie zostanie doko¬ nany nowy pomiar. W znanych ukladach, sluzacych do pomiaru cza¬ su metoda cyfrowa, wskazniki odczytu, majace postac lamp cyfrowych badz to innych znanych wskazników, sa polaczone z licznikiem poprzez deszyfrator znanego typu. Na skutek tego kazde¬ mu stanowi licznika odpowiadaja okreslone cyfry we wskaznikach odczytu. W czasie pomiaru, tzn. w czasie zliczania impulsów przez licznik, cyfry migotaja, tzn. przebiegaja wartosci od zera do ok¬ reslonej wartosci ustalanej wynikiem pomiaru. Dopiero wówczas po zatrzymaniu sie licznika od¬ czytujacyj moze odczytac wynik pomiam. Przed nastepnym pomiarem licznik musi byc skasowany, tzn. ustawiony w polozenie wyjsciowe. Wówczas we wskaznikach odczytu zapalaja sie zera i na¬ stepnie cyfry znowu migoca podczas nastepnego pomiaru. Takie rozwiazanie w echosondzie Jest nie do przyjecia, gdyz nawigator na statku musi sta¬ le znac aktuama glebokosc. Z tego powodu mu¬ sialby czekac na zakonczenie pomiaru, widzialby czasem same zera, co mogloby mu sugerowac, ze tuz pod statkiem znajduje sie dno oraz widzialby przykre dla oka migotanie cyfr w czasie pomiaru. Oprócz tego na malych glebokosciach, w szczegól¬ nie niebezpiecznych miejscach, gdzie sondowanie powinno sie powtarzac bardzo czesto, nawigator móglby sie pomylic, gdyz czas na odczytanie wy¬ niku bylby bardzo krótki. Zapalanie sie zer i mi¬ gotanie cyfr lacznie z krótfcim czasem odczytu dyskwalifikowaloby urzadzenie na malych glebo¬ kosciach i w czasie niebezpieczenstwa, tj. tam, gdzie urzadzenie najbardziej jest przydatne. Wade te usuwa uklad wedlug wynalaztou <£ig. 6). Zawiera on dwanascie dwuwejsciowych iloczynów logicznych 39-41* wzmacniacz rózniczkujacy 43, przekaznik elektromagnetyczny 44 oraz dwanascie styków ¦. zwiernych z przekazników deszyfratora przekaznikowego 9 po jednym z kazdego przekaz¬ nika. Iloczyny logiczne 30 — 41 jednym wejsciem lacza sie z odpowiednim przerzutnikiem licznika impulsów *, drugie wejscia sa p9laczone razem i przylaczone do wyjscia przerzutnika bistabiine¬ go 42. Wyjscia iloczynów poprzez wzmacniacze lacza sie z jednym koncem cewek przekazników deszyfratora przekaznikowego 9. Drugie konce ce¬ wek sa polaczone wspólnie i przylaczone poprzez styk rozwierny przekaznika elektromagnetycznego 44 z ujemnym napieciem zasilajacym cewki prze¬ kazników. Jedna koncówka styku zwiernego kaz¬ dego przekaznika jest przylaczona do koncówki cewki, drugie koncówki styków wszystkich prze¬ kazników sa wspólnie przylaczone do masy. Jezeli dowolny przerzutnik licznika impulsów 8 znajduje sie w stanie „1", to odpowiadajacy mu przekaznik deszyfratora 9 moze zadzialac wów¬ czas, gdy na wspólnych wejsciach iloczynów logicz¬ nych 39 — 41 znajduje sie stan „1" uzyskany z wyjscia przerzutnika bistabiinego 42, gdyz tylko wówczas na wyjsciu iloczynu jest stan „Y\ który powoduje wysterowanie wzmacniacza i zadzialanie przekaznika w deszyfralorze 9. Po zadzialaniu przekaznik natychmiast podtrzymuje sie w stanie dzialania wlasnym stykiem zwiernym. przekaznik bedzie znajdowal sie tak dlugo w stanie dzialania, jak dlugo poprzez styk rozwierny bedzie podawane napiecie zasilajace cewki przekazników. Wystar¬ czy jml moment rozlaczyc styk tego przekaznika, aby przekaznik zwolnil. Po ponownym wlaczeniu napiecia zasilajacego przekaznik juz nie zadziala, o ile wzmacniacz nie jest wysterowany stanem „1" z iloczynu logicznego. Rozwarcie i zwarcie obwodu zródla napiecia zasilajacego uzyskuje sie za pomo¬ ca wzmacniacza rózniczkujacego 43 i przekaznika 44. Jesli przerzutnik bistabilny 42 zmieni stan „0" na stan „1", wówczas znany uklad rózniczkujacy, zawierajacy kondensator I opornika uformuje im¬ puls, który wzmocniony przez wzmacniacz spowo¬ duje zadzialanie na krótki czas i zwolnienie prze¬ kaznika 44. To z kolei powoduje rozwarcie i zwar¬ cie styku tego przekaznika 44. Rozwarcie styku powoduje zwolnienie poprzednio dzialajacego prze¬ kaznika deszyfratora 9. Dzialanie opisanego ukladu (fig. 6) odbywa sie nastepujaco. W czasie zliczania impulsów przez licznik impulsów 8 przerzutnik bistabilny 42 znaj¬ duje sie w stanie „0", tym samym na wspólnych- wejsciach iloczynów 39 — 41 równiez znajduje sie stan „ czynów logicznych 39 — 41 istnieje stan „(P, wobec tego nie zmienia sie stan zadnego przekaznika de¬ szyfratora "9. Tym sposobem podczas zHczania im¬ pulsów przez licznik, czyK podczas wyfe)nywatiia pomiaru, cyfry w cyfrowych lampach wskafinSko- wych nie zmieniaja sie. W momencie powrotu echa licznik przestaje zliczac impulsy, a w punkcie h na wejsciu przerzutnika bistabiinego 42 pefawia sie dodatni impuls, który zmienia stan tego prze¬ rzutnika 42. Jednoczesnie w punkcie g pojawia sie ttjttaay impuls, który powoduje poprzez wzmacniacz róz¬ niczkujacy 43 zadzialanie i zwolnienie przekaznika 44, co z kolei powoduje zwolnienie wszystkich po¬ przednio dzialajacych przekazników deszyfratora 9. W tym samym czasie na wyjsciu przerzutnika bistabiinego 42 istnieje stan ^1", który takze po¬ jawia sie na wejsciach iloczynów logacanych 39 — 41. Wówczas to obecny stan licznika impulsów fi (po zliczeniu impulsów) zostaje poddany deszyfra- cji, czyli zadzialaja odpowiednie przekazniki de¬ szyfratora 9 i zapala sie cyfry w cyfrowyi!h ?lat»- 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 6051179 ii i* 10 15 pach wskaznikowych 10. Przekazniki, które zadzia¬ laja, podtrzymuje sie w stanie dzialania wlasnymi stykami. Teraz licznik moze byc skasowany, czyli ustawiony w stanie wyjsciowym do ponownego zli¬ czania impulsów. Cyfry pala sie nadal, czyli wynik pomiaru zostal 5 zapamietany. Po pewnym czasie, uwarunkowanym istota dzialania nizej opisanego ukladu ustalajace¬ go czestosc pomiarów, przerzutnik bistabilny 42 zmienia stan i na jego wyjsciu ponownie pojawia sie stan „0", który pojawia sie takze na wspólnych wejsciach iloczynów 30 — 41. Tym samym licznik impulsów 8 moze na nowo zliczac impulsy. Wska¬ zanie lamp cyfrowych sie nie zmienia, gdyz ilo¬ czyny logiczne 30 — 41 nie dopuszczaja do zmiany stanu przekazników. Po ponownym zliczeniu impulsów, znów w ten sam sposób, poprzedni wynik znika, a na jego miejsce w cyfrowych lampach wskaznikowych 10 zapala sie nowy wynik pomiaru glebokosci lub ten sam, o ile glebokosc od czasu poprzedniego 20 pomiaru nie ulegla zmianie. Trzecim czlonem zespolu ukladów sterujacych 13 jest uklad ustalajacy czestosc pomiarów (fig. 7), który pozwala dokonywac pomiaru co pewna liczbe sondowan. Uklad ten jest stosowany w przypadku, s gdy urzadzenie jest wykonane w formie przystawki do znanej echosondy 1. Moze sie zdarzyc, ze echosonda wytwarza kilka impulsów sondujacych na sekunde. Wówczas przy¬ stawka tez dokonywalaby kilku pomiarów na se¬ kunde, Wtedy jednak odczytujacy nie móglby na¬ dazyc z odczytywaniem wyników pomiarów. Z tego powodu zastosowano uklad, który umozliwia wy¬ konanie pomiaru przez przystawke co kilka son¬ dowan, przy czym czestosc powtarzania pomiarów moze byc regulowana przez odczytujacego w zalez¬ nosci od jego wygody i upodoban. Uklad ten zawiera dwa przerzutniki monosta- bilne 46 i 47, dwa przerzutniki bistabilne 45 i 42 oraz dwa iloczyny logiczne z negacja 29 i 48. Czestosc pomiarów ustalaja przerzutniki mono- stabilne 46 i 47. Impuls echa zmienia miedzy inny¬ mi stan przerzutnika bistabilnego 45, powodujac wyzwolenie impulsu w przerzutnikach monostabil- 45 nych 46 i 47 oraz zmiane stanu przerzutnika bista¬ bilnego 42. Wówczas, w czasie trwania impulsów przerzutników monostabilnych 46 i 47, iloczyny lo¬ giczne z negacjami 48 i 29 uniemozliwiaja zmiane stanu przerzutnika bistabilnego 25, a tym samym nie moze sie odbywac pomiar. Nieznany uklad (fig. 8), stanowiacy czwarty czlon zespolu ukladów sterujacych 13, eliminuje zaklócenia od ryb i innych przedmiotów, gdy am¬ plituda zaklócen jest mniejsza ad amplitudy im- 55 pulsu echa. Sklada sie on z opornikowego dzielnika napiecia 17 i ukladu formujacego 24. Istote dzia¬ lania tego ukladu przedstawia rysunek (fig. 9). Poniewaz impuls zaklócajacy ma mniejsza ampli¬ tude niz impuls echa, wiec nie wyzwoli ukladu 24. m Piaty czlon stanowi znany uklad eliminujacy dla duzych amplitud (fig. 10). Uklad ten zawiera dwa przerzutniki bistabilne 25 i 26, iloczyn logiczny z negacja 29 oraz przerzutnik monostabilny 27 o regulowanym czasie trwania impulsu. 65 30 35 40 50 Impuls nadajnika ultradzwieków 2 w punkcie e powoduje zmiane stanu przerzutnika bistabilnego 25. Wyzwala sie wtedy impuls przerzutnika mono- stabilnego 27. Koniec impulsu tego przerzutnika powoduje z kolei zmiane stanu przerzutnika bista¬ bilnego 26. Wówczas dopiero impuls echa, który pojawia sie w punkcie f poprzez iloczyn logiczny z negacja 29, zmieni stan przerzutnika bistabilnego 25, Impulsy zaklócajace, które pojawily sie w pun¬ kcie f w czasie trwania impulsu przerzutnika mo- nostabilnego 27, nie spowoduja zmiany stanu prze¬ rzutnika bistabilnego 25, a wiec impulsy te nie spowoduja falszywego pomiaru. Dzialanie echosondy jest nastepujace. Nadajnik ultradzwieków 2 wytwarza impuls elektryczny, który zamienia na ultradzwieki przetwornik mag- netostrykcyjny 4. Ultradzwieki sa wysylane w kie¬ runku dna, Jednoczesnie ten impuls elektryczny zostaje ufor¬ mowany w impuls prostokatny w ukladzie formu¬ jacym 5, Czolo tego impulsu powoduje otwarcie bramki 7. Licznik impulsów 8 zlicza impulsy z ge¬ neratora impulsów o czestotliwosci wzorcowej 6. Ultradzwieki odbite od dna (echo) wracaja do przetwornika magnetostrykcyjnego 4, który prze¬ twarza je na impuls elektryczny. Impuls ten wzmacnia wzmacniacz 3 impulsów echa. Po wzmoc¬ nieniu impuls ten zostaje uformowany w ukladzie formujacym 5. Czolo tego impulsu powoduje zamk¬ niecie bramki 7. Licznik impulsów 8 przestaje zli¬ czac impulsy, Stan licznika impulsów 8 zostaje poddany deszyfracji w deszyfratorze przekazniko¬ wym 9. W ten sposób liczba impulsów zliczonych przez licznik impulsów 8 zostaje wyswietlona za pomoca cyfrowych lamp wskaznikowych 10. Jednoczesnie liczba ta zostaje zapalona w repe¬ tytorach 11 i wydrukowana na tasmie papierowej za pomoca znanej drukarki 12. Liczba impulsów zliczonych przez licznik przed¬ stawia glebokosc w odpowiednich jednostkach. Urzadzenie posiada kilka zakresów. Zmiana za¬ kresu odbywa sie droga skokowej zmiany czesto¬ tliwosci generatora impulsów 6. Jednoczesnie ze zmiana czestotliwosci zapalaja sie inne jednostki miary glebokosci, gdyz po zmianie czestotliwosci generatora 6 jeden impuls z tego generatora od¬ powiada juz innej jednostce miary glebokosci. Po pewnym czasie — ustalonym za pomoca uk¬ ladu ustalajacego czestosc pomiarów (fig. 7) — ot¬ wiera sie droga dla nowego impulsu sondujacego i pomiar odbywa sie od nowa. Zastrzezenia patentowe 1. Echosonda, zawierajaca elementy wytwarzajace ultradzwieki, wysylajace te ultradzwieki w kie¬ runku dna, odbierajace echa od dna i przetwa¬ rzajace je na impulsy elektryczne, uklady wzmacniajace impulsy echa, generator czesto¬ tliwosci wzorcowej, uklad elektroniczny do po¬ miaru czasu metoda zliczania, przy czym wy¬ slanie impulsu sondujacego rozpoczyna liczenie, a powrót echa konczy liczenie, znamienna tym, ze uklad odczytujacy stanowia wskazniki cy¬ frowe (10), repetytory (11) i drukarka (12), od¬ dzielone od licznika impulsów (8) ukladem de¬ szyfrujaco-pamieciowym (9), a generator wzór- • Wra;-^s5SfS!i»^i?51179 13 14 cowy (6) i licznik (8) sa dobrane tak, by wy¬ nik cyfrowy, wyswietlany za pomoca lamp wskaznikowych (10), repetytorów (11) oraz wy¬ drukowany za pomoca drukarki (12), podany Byl w metrach i centymetrach, stopach i saz¬ niach.