Opublikowano: 18.VI.1965 49473 KI. 21 c, 50 MKP H UKD Wspóltwórcy wynalazku: inz. Karoly Gauszlcy, inz. Tibor Kondor Wlasciciel patentu: Yillamosipari Kutato Intezet, Budapeszt (Wegry) l3IBL!OTE'< ,v . -^o^egol Uklad zasilajacy, w szczególnosci urzadzenie do ladowania akumulatorów Wynalazek dotyczy urzadzenia zasilajacego, w szczególnosci do ladowania akumulatorów.W przemysle, w 'komunikacji, w górnictwie itd. do magazynowania energii elektrycznej, uzywa sie akumulatory. Po zuzytkowaniu zawartej w nich energii, akumulatory te musza ibyc ponownie nala¬ dowane. Ze wzgledu na przedluzenie okresu zycia akumulatora oraz w celu ustalenia dla przebiegu ladowania optymalnego czasu trwania, ladowanie akumulatorów nalezy przeprowadzic za pomoca regulowanego urzadzenia do ladowania akumula¬ torów, które laduje akumulator stalym, z góry okreslonym pradem, az do osiagniecia przez aku¬ mulator nominalnej wartosci jego napiecia na za¬ ciskach, przy czym prad ladowania jest niezalezny od napiecia sieci zasilajacej urzadzenie do ladowa¬ nia oraz od napiecia samego akumulatora. Gdy napiecie akumulatora zbliza sie do jego napiecia nominalnego, to urzadzenie do ladowania utrzy¬ muje napiecie na zaciskach o stalej wartosci, nie¬ zaleznie od wahan napiecia sieci zasilajacej to urzadzenie.Przy rozpoczeciu ladowania prad ma z góry okreslona wartosc stala w czasie, a po ukonczeniu procesu ladowania napiecie osiaga z góry okreslona wartosc, która pozostaje stala w czasie.Wynalazek ma na celu stworzenie tranzystoro¬ wego ukladu polaczen, za pomoca którego tak mozna sterowac i regulowac urzadzeniem do la¬ dowania akumulatorów i to zarówno z prostowni- 15 20 25 JO kiem stykowym jak i pradnica pradu stalego, ze mozna nastawic zadana, stala wartosc pradu wzglednie dowolna maksymalna wartosc napie¬ cia.Stala wartosc natezenia pradu oznacza, ze prad staly ladowania jest niezalezny od napiecia na za¬ ciskach akumulatora, natomiast dowolna maksy¬ malna wartosc napiecia oznacza napiecie, którego wartosc jest niezalezna bd napiecia zasilajniai.Wedlug wynalazku osiaga sie to za pomoca ukladu polaczen, który zawiera zródlo zasilania, dostar¬ czajace napiecie zasilania i prad ladowania, oraz uklad regulacji do regulowania tego napiecia oraz pradu, przy czym wedlug wynalazku, uklad ten zawiera co najmniej jeden element przelaczajacy dla wytwarzania sygnalu napieciowego, proporcjo¬ nalnego do napiecia zasilania oraz jeden element przelaczajacy dla wytwazrania sygnalu proporcjo¬ nalnego do pradu ladowania, a ponadto element przelaczajacy dla utworzenia sygnalu podstawowe¬ go, jak równiez uklad wzmacniajacy zawierajacy tranzystor koncowy, przy czym elementy tworzacy sygnal podstawowy jest polaczony przez diody czynne w tymi samym kierunku z elementami two¬ rzacymi sygnaly napieciowe.Wynalazek zostanie objasniony blizej na pod¬ stawie przykladów przedstawionych na rysunku.Na fig. 1 jest przedstawiony schemat urzadze¬ nia do ladowania zawierajacy prostownik, na fig. 2 — charakterystyka napiecia w funkcji pradu, 494733 49473 4 na fig. 3 — schemat urzadzenia do ladowania z pradnica, na fig. 4 do 6 — przyklady szczególów ukladu urzadzenia wedlug wynalazku, na fig. 7 — równiez charakterystyka napieciowo^pradowa, a na fig. 8 do 13 sa przedstawione schematy innych przykladów wykonania.Podobne szczególy na figurach oznaczone sa tymi samymi odnosnikami.Na fig. 1 jest przedstawione urzadzenie trójfa¬ zowe, a Ladowany akumulator jest oznaczony cyfra n Napiecie wyjsciowe na zaciskach oraz prad prostownika zlozonego z diod 2 mozna zmieniac za pomoca wzmacniaczy magnetycznych 3 wlaczonych w galezie ukladu prostowniczego Graetz'a. Pro¬ stownik jest zasilany przez transformator trójfa¬ zowy 4. Zaciski wyjsciowe sa oznaczone jako -\-A i -^A. Punkt pracy wzmacniaczy magnetycznych mozna zmieniac za pomoca pradu wzbudzania w uzwojeniach napiecia poczatkowego 5 wlaczo¬ nych szeregowo przy czym prad wzbudzenia jest dostarczany przez prostownik pomocniczy 6. Prad sterujacy wzmacniaczy magnetycznych jest zmie¬ niany za pomoca urzadzenia regulujacego 7 przez wlaczone szeregowo uzwojenia sterujace 8, w ten sposób, ze rozpoczyna sie przebieg ladowania przedstawiony na fig. 2 przy nastawionym nateze¬ niu pradu Ii, które utrzymywane jest przez uklad jako stale tak dlugo, az napiecie na zaciskach osiagnie nastawiona wartosc Ui. Potym wartosc napiecia U^ utrzymywana jest jako stala przez urzadzenie regulacyjne 7, przy czym prad lado¬ wania maleje.Mozna latwo zauwazyc, ze to samo dzialanie mozna uzyskac równiez przy jednofazowym urza¬ dzeniu prostowniczym do ladowania, wyposazo¬ nym równiez tylko w wzmacniacze magnetyczne.Na fig. 3 jest przedstawiony uklad polaczen urza¬ dzenia wedlug wynalazku, które pracuje przy uzy¬ ciu pradnicy pradu stalego 10. Akumulator 1 jest ladowany przez pradnice pradu stalego 10, nape¬ dzanej przez wal 9. Uzwojenie wzbudzajace 11 tej pradnicy jest tak wzbudzane przez urzadzenie re¬ gulacyjne 7 ze ladowanie przebiega wedlug krzy¬ wej z fig. 2. Charakterystyke wedlug fig. 2 uzys¬ kuje sie wedlug wynalazku za pomoca tranzysto¬ rowego ukladu wzmacniajacego, którego przyklad jest przedstawiony na fig. 4. Ladowany akumula¬ tor 1 dolaczony jest poprzez bocznik 12 do zacis¬ ków :— A i + A urzadzenia do ladowania zawie¬ rajacego wzmacniacz magnetyczny i prostownik, lub pradnice pradu stalego.Alby zapewnic prawidlowy przebieg charaktery¬ styki ladowania na odcinku odpowiadajacym sta¬ lemu napieciu na zaciskach, pobierany jest sygnal z dzielnika napiecia 13, natomiast w celu uzyska¬ nia prawidlowego przebiegu krzywej ladowania na odcinku odpowiadajacym stalemu pradowi lado¬ wania, pobierany jest sygnal z dzielnika napiecia 14 wlaczonego równolegle do bocznika 12, przy czym ten sygnal doprowadza sie do regulatora tranzystorowego. Regulator ten jest zasilany z po¬ mocniczego zródla pradu stalego o zaciskach wyjs¬ ciowych—SE i +SE.Zasada dzialania regulatora, jak we wszystkich regulatorach proporcjonalnych polega na tym, ze sygnal pochodzacy od wielkosci elektrycznej, która ma byc utrzymywana na stalej wartosci, jest po¬ równywany ze stalym w czasie sygnalem podsta¬ wowym (sygnal kontrolny). Jezeli odprowadzony sygnal jest silniejszy od sygnalu kontrolnego to znaczy, jezeli regulowana wielkosc elektryczna (wielkosc regulowana) jest wieksza od zadanej wartosci, to regulator tak wplywa na prace calego ukladu, ze wielkosc regulowana maleje. Taki prze¬ bieg musi zachodzic oczywiscie równiez w kierun¬ ku przeciwnym.W urzadzeniu, do ladowania akumulatorów, re¬ gulacja ma za zadanie utrzymac jako stale, wzgled¬ nie ograniczac dwie wielkosci elektryczne. Nalezy utrzymac stala wartosc pradu wyjsciowego (i stale napiecie na zaciskach. Oznacza to, ze w zakresie pracy z regulacja napiecia, napiecie na zaciskach musi byc porównywane ze stalym napieciem pod¬ stawowym. Natomiast, w zakresie pracy z regu¬ lacja pradu, sygnal napieciowy proporcjonalny do pradu ladowania musi byc porównywany z innym napieciem podstawowym.Wlasciwosc ukladu urzadzenia wedlug wynalaz¬ ku polega na tym, ze do porównania regulowanej wielkosci elektrycznej stosuje sie tylko jeden ele¬ ment wytwarzajacy sygnal podstawowy, który w przedstawionym przykladzie stanowi dioda Zenera. Sygnaly elektryczne porównywane z sy¬ gnalem podstawowym, przechodza wedlug wyna¬ lazku przez co najmniej dwie diody do elementu tworzacego sygnal podstawowy. W szczególnosci w przykladzie wedlug fig. 4 sygnal pobrany z dzielnika napiecia 13, proporcjonalny do napiecia na zaciskach, przechodzi przez diode 16 do wejscia 15A elementu 1J5, tworzacego sygnal podstawowy.Sygnal proporcjonalny do pradu ladowania i po¬ brany z dzielnika napiecia 14 ulega przemianie na sygnal napieciowy we wzmacniaczu, skladajacym sie z tranzystorów 17 i 18 oraz oporników 19 i 20, a nastepnie jest doprowadzany przez diode 21 na wejscie elementu 15.Wielkosc pradu kolektora tranzystora 22 jest wy¬ znaczona przez silniejszy w danej chwili sygnal na wejsciu elementu 15. Jezeli na przyklad sygnal do¬ cierajacy do tranzystorów 17 i 18, pochodzacy z dziel¬ nika napiecia 14, jest mniejszy w stosunku do po¬ tencjalu na dodatnim biegunie pomocniczego, zródla napiecia —SE, +SE niz napiecie miedzy suwakiem dzielnika napiecia 13 i zaciskiem ,+SE, to przez diode 16 plynie prad. W tym wypadku napiecie na elemencie 15 jest porównywane z napieciem po¬ branym z dzielnika napiecia 13, przy czym w za¬ leznosci od wyniku tego porównania przez tranzy¬ stor 22 poplynie mniejszy lu'b wiekszy prad.Jezeli na przyklad napiecie pobrane z dzielnika napiecia 13 jest wyzsze od napiecia elementu 15 tworzacego sygnal podstawowy (w przedstawio¬ nym przykladzie jest to dioda Zenera 15), to zmniejsza sie napiecie pomiedzy emiterem a ko¬ lektorem tranzystora 22 obciazonego opornikiem 23, które to napiecie sluzy do sterowania tranzystora koncowego 24 bezposrednio lub za posrednictwem stopni wzmacniajacych.Przebieg dzialania jest taki sam, gdy napiecie proporcjonalne do pradu ladowania pdbrane z dzielnika napiecia 14, po wzmocnieniu za pomo¬ ca tranzystorów 17 i 18, jest wyzsze od napiecia 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 605 elementu 15. Prad tranzystora 22 jest okreslony przez chwilowa wartosc pradu plynacego przez diode 21, proporcjonalnego do pradu plynacego przez bocznik 12.Przy urzadzeniu do ladowania akumulatorów 5 z prostownikiem stykowym -uzwojenie sterujace 8 wzmacniacza magnetycznego jest wlaczone w ob¬ wód kolektora tranzystora 24. Gdy urzadzenie do ladowania zawiera pradnice, to uzwojenie wzbu¬ dzenia pradnicy 11 jest wlaczone w obwód kolek- io tora tranzystora 24 jak to jest zaznaczone przez uzycie odnosnika (11) (w nawiasach). Poniewaz wzmacniacz magnetyczny urzadzenia do ladowa¬ nia akumulatorów z reguly pracuje w ukladzie z samcnasyceniem, przy czym dobranie punktu 15 pracy wzmacniacza magnetycznego nastepuje za pomoca pradu stalego, plynacego przez uzwojenie magnesowania wstepnego 5, wiec uzwojenie 5 jest zasilane z pomocniczego zródla pradu —SE, +SE w ten -sposób, ze prad magnesowania wstepnego 20 plynac przez opornik 25 zapewnia jednoczesnie od¬ powiednie napiecie polaryzujace dla tranzystora 24.Konieczne jest to, gdyz korzystnym jest takie wyregulowanie wzmocnienia stopni regulatora tranzystorowego, ze tranzystor koncowy 24 pracuje 25 w ukladzie przelaczajacym. Oznacza to, ze tranzy¬ stor 24 pod dzialaniem bardzo malych zmian sygna¬ lów nadchodzacych z dzielnika napiecia 13 lub 14, albo zostaje zupelnie otwarty albo zupelnie zablo¬ kowany. Stosunek czasu trwania stanu otwartego 30 do czasu trwania stanu blokady, a tym samym wartosc srednia pradu plynacego przez uzwojenie sterujace 8 wzglednie wzbudzajace 11, jest okres¬ lona przez odchylenie odbieranych sygnalów elek¬ trycznych od sygnalu (podstawowego. 35 Uklad pracy regulatora powstaje samoczynnie przez powiekszenie wzmocnienia. Gdyby emiter tranzystora 24 dolaczony byl bezposrednio do za¬ cisku +SE, to tranzystor 24 nie móglby byc cal¬ kowicie zablokowany, gdyz nawet przy pelnym 40 otwarciu tranzystora 22 tranzystor 24 otrzymy¬ walby pewne napiecie sterujace. Jezeli natomiast tranzystor 24 zostanie spolaryzowany pradem ply¬ nacym przez opornik 25, to przy pelnym otwarciu tranzystora 22 baza tranzystora 24 w stosunku do 45 jego emitera ma potencjal bardziej dodatni tak, ze moze on byc pewnie zablokowany.Jezeli przez regulator tranzystorowy urzadzenie do ladowania akumulatorów zasilane jest z prac* nicy w ten sposób, ze kolektor tranzystora 24 jest 50 polaczony z uzwojeniem wzbudzajacym pradnicy 11, to musi istniec odpowiednie napiecie blokujace tranzystor 24 wprowadzane za pomoca opornika 26 wedlug fig. 5.Jezeli wzmacniacz magnetyczny jest sterowany 55 wedlug fig. 4, to uklad wedlug wynalazku posiada jeszcze te zalete, ze uzwojenie magnesowania wstepnego 5 dziala na wzmacniacz magnetyczny w ten sam sposób co uzwojenie sterujace 8. Gdy przez tranzystor 24 plynie pr$d tak, ze wzmacniacz 60 magnetyczny jest wysterowany przez uzwojenie sterujace 8, to jednoczesnie maleje prad w Uzwoje¬ niu 5 na skutek spadku napiecia na oporniku 25.To podwójne dzialanie powoduje zwiekszenie wspólczynnika wzmocnienia calego ukladu, gdyz 65 6 dzialanie sterujace zachodzi za pomoca obu uzwo¬ jen. Dla uzyskania okreslonego wysterowania cal¬ kowity przekrój poprzeczny uzwojenia sterujacego i magnesowania wstepnego, moze ulec zmniejsze¬ niu stosownie do danego ukladu.Aby przy pracy tranzystora 24 uzyskac ciaglosc przeplywu pradu w uzwojeniu sterujacym 8 wzmacniacza magnetycznego wzglednie w uzwoje¬ niu wzbudzajacym 11 pradnicy do uzwojenia 8 wzglednie 11, mozna wlaczyc równolegle diode 27.W tym wypadku chodzi o takie wykonanie ukladu wedlug wynalazku, w którym miedzy zaciskami +SE, —SE zródla pradu, wlaczone sa dwie diody 27, 28 w kierunku wstecznym, których punkt wspólny jest dolaczony do kolektora tranzystora 24 jak to jest przedstawione na fig. 415.Przy sterowaniu wzmacniaczy magnetycznych za pomoca tranzystorów, w szczególnosci przy naglym wlaczaniu lub wylaczaniu obciazenia, moze zajsc wypadek, ze zmiany strumienia wystepujace w uzwojeniu mocy wzmacniacza magnetycznego, wzbudzaja w uzwojeniu sterujacym 8 napiecie przy którym punkt 24A, w którym laczy sie uzwo¬ jenie 8 z kolektorem tranzystora 24, uzyskuje po¬ tencjal dodatni w stosunku do drugiego konca uzwojenia 8A.Jezeli zjawisko to nie zostanie usuniete, to moze nastapic przebicie warstwy miedzy emiterem a baza tranzystora 24 przez napiecie wystepujace na uzwojeniu 8, które jest wyzsze od napiecia zród¬ la pomocniczego —SE, +SE. Wedlug wynalazku to niebezpieczne przepiecie w punkcie 24A likwiduje sie przez wlaczenie diody 28 równolegle do tran¬ zystora 24. Napiecie wystepujace w punkcie 24A rozladowuje sie przez diode 28 oraz przez zródlo —SE, +SE w ten sposób, ze do tranzystora 24 do¬ chodzi tylko niewielkie napiecie wystepujace na diodzie 28.Jezeli napiecie i prad regulowanego urzadzenia do ladowania akumulatorów nie sa stale w czasie, lecz zawieraja równiez wyzsze harmoniczne, jak to ma na przyklad miejsce w urzadzeniach z pro¬ stownikami stykowymi i ze wzmacniaczami ma¬ gnetycznymi, to sygnaly pradowe i napieciowe po¬ winny byc wprowadzane do regulatora przez od¬ powiednie filtry. Moga to byc filtry DC, RC lub UL.W przykladzie wykonania wedlug fig. 6 filtr dla sygnalu napieciowego sklada sie z elementu RC zawierajacego opornik 29 i kondensator 30. Filltr RC dla sygnalów pradowych sklada sie z opornika 31 i kondensatora 32.Uklad do ladowania akumulatorów z ukladem tranzystorowym wedlug fig. 5 i 6, mozna predko przestawic na szybkie ladowanie tzn. na prace, przy, której czynne jest ograniczenie pradowe, ale nie ma zadnej regulacji napiecia, tak jak to uwi-. docznione jest na fig. 7. Ten rodzaj pracy mozna uzyskac przez przerwanie drogi sygnalu napiecio¬ wego, na przyklad wedlug fig. 6 za pomoca prze¬ lacznika 33 wlaczonego szeregowo z dzielnikiem napiecia 13. W podobny sposób to znaczy przez przerwanie drogi sygnalu pradowego mozna wyla¬ czyc ograniczenie pradowe.Ponizej zostana opisane przyklady wykonania za pomoca których mozna uzyskac dokladniejsza7 49473 8 stabilizacje napiecia zasilajacego bez zwiekszenia wspólczynnika wzmocnienia wzmacniacza tranzy¬ storowego, przez powiekszenie liczby stosowanych tranzystorów. Osiaga sie to w ten sposób, ze iw ukladzie wedlug wynalazku ze zródlem napiecia pradu stalego dla ukladu regulacyjnego, jeden za¬ cisk opornika dzielnika napiecia sluzacego V3o utworzenia sygnalu proporcjonalnego do napiecia zasilajacego jest polaczony bezposrednio z jednym z zacisków zródla pradu stalego zasilajacego uklad regulacyjny, przy czym emiter tranzystora sluza¬ cego do wzmocnienia sygnalu proporcjonalnego do pradu ladowania, jest dolaczony do tego samego zacisku zródla pradu stalego, przez opornik boczni¬ kujacy sluzacy do utworzenia tego sygnalu.Jak z powyzszego wynika, ta postac ukladu we¬ dlug wynalazku nadaje sie do utrzymywania na¬ piecia zasilajacego na stalej wartosci. Mozliwe jest równiez reczne sterowanie napiecia zasilajacego tak, ze tranzystory ukladu regulacyjnego pracuja przy malym rozrzucie.W przykladzie wykonania ukladu wedlug fig. 8 opornik dzielnika napiecia 13 z którego pobiera sie sygnal proporcjonalny do napiecia zasilajacego, dolaczony jest bezposrednio do regulowanego na¬ piecia, w tym wypadku do zacisków ladowanego akumulatora 1. W ten sposób na wielkosc sygnalu napieciowego nie wplywa spadek napiecia pow¬ stajacy przy przeplywie pradu na oporniku 12 i na przewodzie pomiedzy zaciskiem 34 i 35. Po¬ lepsza to dokladnosc regulacji. Emiter tranzysto¬ ra 17 sterowanego sygnalem proporcjonalnym do pradu ladowania pobranym z dzielnika napiecia 14, jest dolaczany przez opornik 12 i przewód miedzy zaciskami 34, 35 do zacisku +SE.W przykladzie wedlug fig. 9 podobne dzialanie uzyskuje sie w ten sposób, ze sygnal proporcjo¬ nalny do napiecia zasilajacego, pobrany z opor¬ nika 13, jest doprowadzany przez element o stalym napieciu na przyklad przez diode Zenera do zacis¬ ków opornika 37, a stad do diody 16, w celu po¬ równania z napieciem sygnalu podstawowego ma elemencie 15. Przyklad ten posiada te zalete, ze poziom zadzialania elementu 15 zostaje podniesio¬ ny, a napiecie zbierane z opornika 13 jest porówny¬ wane z suma napiec wystepujacych na elementach 36 i 15, przez co wzmocnienie wzrasta.Inny przyklad jest przedstawiony na fig. 10.Tranzystory ukladu wzmacniajacego pracuja tu z bardzo malymi stratami, pomimo, ze napiecie zasilajace pozostaje stale na skutek dzialania fil¬ trów wlaczonych miedzy urzadzenie do ladowania i ladowane akumulatory. Jeden koniec oporowego dzielnika napiecia. 13 jest dolaczony bezposrednio do zacisku 35 ladowanego akumulatora, a jego dru¬ gi koniec jest polaczony z drugim zaciskiem 38 akumulatora, przez wtórne uzwojenie 40 dlawika wygladzajacego 39. Tranzystory pracuja tu w wa¬ runkach dynamicznych, gdyz na napiecie pradu stalego 'wystepujace na zaciskach 35, 38 akumula¬ tora 1 naklada sie napiecie pradu zmiennego wy¬ stepujace na uzwojeniu wtórnym 40 dlawika 39, mimo, ze sygnal napieciowy pozostaje staly w cza¬ sie lub zmienia sie powoli.W przykladzie wedlug fig. 11 wspólczynnik wzmocnienia tranzystora 17 utrzymywany jest jako staly, przy czym tranzystor ten reaguje zmianami wzmocnienia na wahania temperatury otoczenia sterowany sygnalem napieciowym proporcjonal¬ nym do pradu ladowania. Aby utrzymac ten wspól¬ czynnik wzmocnienia na stalej wartosci dodatni zacisk opornika 12 jest polaczony w punkcie 42 przez opornik 41 z emiterem tranzystora 17. Punkt 43 jest polaczony przez termdster 43 z ujemnym zaciskiem —SE zródla napiecia pradu stalego zasi¬ lajacego uklad regulacyjny.Jezeli w czasie pracy napiecie potrzebne do otwarcia tranzystora 17 obnizy sie pod dzialaniem podwyzszonej temperatury otoczenia, to przez opornik 41 poplynie wiekszy prad. Na oporniku 41 wystapi napiecie polaryzacji wzrastajace z tempe¬ ratura tak, ze napiecie konieczne do otwarcia tranzystora 17 jest niezalezne od temperatury. Na¬ piecie polaryzujace zalezne od temperatury wyste¬ pujace na oporniku 41, jest regulowane przez ter- mister 43 miedzy zaciskiem —SE i punktem 42.Przy ladowaniu akumulatorów moze zaistniec potrzeba, ze napiecie na zaciskach urzadzenia do ladowania trzeba zmieniac recznie przy wylaczo¬ nym ukladzie regulacji napiecia. Uklad nadajacy sie do tego rodzaju pracy jest przedstawiony na fig. 12. Tranzystory pracuja tutaj przy malych stratach pomimo, ze sygnal sluzacy do utrzymy¬ wania napiecia zasilajacego na stalej wartosci, po¬ zostaje staly w czasie. Przy procesie ladowania akumulatorów regulownych recznie, wartosc sred¬ nia pradu w elemencie dzialajacym na napiecie zródla zasilajacego, to znaczy pradu plynacego w uzwojeniu sterujacym wzmacniacza magnetycz¬ nego lub w uzwojeniu wzbudzajacym 11 pradnicy, musi byc wielkoscia stala.Oznacza to, ze sterowanie tranzystorowego ukla¬ du regulacyjnego dokonuje sie za pomoca sygnalu napiecia pradu stalego, stalego w czasie i nieza¬ leznego od wielkosci napiecia zasilajacego, a nie za pomoca sygnalu z elementu 13 sluzacego do odpro¬ wadzenia sygnalu napiecia zasilajacego. W przed¬ stawionym przykladzie uzyskuje sie to w ten spo¬ sób, ze przy przejsciu z regulacji samoczynnej na regulacje reczna opornik dzielnika napiecia 13 zo¬ staje odlaczony pffcez przelacznik 44 od diody 16 a tym samym od bieguna elenienltu 15 tworzacego sygnal podstawowy, a jednoczesnie zestyk slizgo¬ wy 46 opornika dzielnika napiecia 45 polaczonego z zaciskami +SE, —SE zródla pradu stalego jest dolaczony do elementu 15 poprzez zródlo napiecia pradu zmiennego 47, w szczególnosci przez uzwo¬ jenie transformatora dostarczajacego napiecia pra¬ du zmiennego oraz przez diode 48.Prad wyjsciowy tranzystora 24 wzmacniacza tranzystorowego a tym samym wzbudzenie wzmac¬ niacza magnetycznego lub pradnicy zalezy od po¬ lozenia slizgacza 46 dzielnika napiecia 45 wzgled¬ nie od napiecia panujacego miedzy zaciskiem +SE i slizgaczem 46. Chociaz napiecie to jest stale w czasie, jednak tranzystory wzmacniacza tranzy¬ storowego pracuja przy malych stratach, poniewaz na napiecie to jest nalozony sygnal ze zródla na¬ piecia pradu zmiennego 47, którego amplituda jest 30 15 20 25 30 35 40 45 50 55 609 49473 10 wystarczajaco duza aby spowodowac zadana prace tranzystorów.W urzadzeniach pracujacych pradem o nateze¬ niu powyzej stu amperów lub wynoszacym kilka tysiecy amperów, wykonanie odpowiedniego opor¬ nika bocznikujacego 12 moze natrafic na trudnosci.W przykladzie wedlug fig. 13 trudnosc ta usunieto w ten sposób, ze zakres pracy urzadzenia do la¬ dowania akumulatorów odpowiadajacy stalemu pradowi ladowania, zabezpieczony jest za pomoca transduktora 49. [Prad zmienny plynacy przez jego uzwojenie zmiennopradowe 51 zmienia sie pro¬ porcjonalnie do pradu ladowania akumulatorów, plynacy przez uzwojenie magnesowania wstepne¬ go 50 transduktora 49. Transduktor 49 jest zasi¬ lany z sieci pradu zmiennego o zaciskach 52 i 53.W tym obwodzie pradu zmiennego plynie prad o wielkosci zaleznej od transduktora, przy czym przeplywa on przez prostownik 54 i czlon wygla¬ dzajacy skladajacy sie z dlawika 55 i dzielnika na¬ piecia 56. Zacisk 57 dzielnika napiecia 56 zwrócony do dodatniego bieguna prostownika 54, jest pola¬ czony z zaciskiem +SE, a slizgacz 58 tego dzielnika, jest dolaczony przez diode 59 do elementu 15 two¬ rzacego sygnal podstawowy.Przy pracy tego ukladu na dzielniku napiecia 56 pojawia sie napiecie pradu stalego proporcjonalne do pradu ladowania akumulatora. Jezeli jego czesc wystepujaca miedzy zaciskiem 57 i slizgaczem 58 jest wieksza od napiecia na elemencie 15 tworza¬ cym sygnal podstawowy, to tranzystor 22 zostaje otwarty za posrednictwem elementu 15 i diody 59, przy czym maleje wielkosc pradu plynacego w ele¬ mencie dzialajacym na zródlo zasilania, to znaczy w uzwojeniu sterujacym 8 wzmacniacza magne¬ tycznego, lub w uzwojeniu wzbudzajacym 11.Wskutek tego maleje równiez napiecie i prad zród¬ la zasilajacego.Wynalazek zostal wyjasniony na podstawie przy¬ kladów dotyczacych urzadzenia do ladowania aku¬ mulatorów, przy czym napiecie i prad zródla zasi¬ lajacego, zalezne byly od prostownika lub prad¬ nicy. Uklad wedlug wynalazku zastosowac mozna równiez, jezeli chodzi o odbiorniki innego rodzaju, na przyklad z silnikami i elementami omowymi, indukcyjnymi oraz pojemnosciowymi. PL