Pierwszenstwo: 25 lutego 1961 r. dla zastrz. 1—6; 22 listopada 1961 r. dla zastrz. 13—33; 30 listopada 1961 r. dla zastrz. 9—12 (Niemiecka Republika Federalna) Wynalazek dotyczy sposobu wytwarzania przez wyciskanie wyrobów pretowych, zwlasz¬ cza rur z poszerzeniami i/lub zgrubieniami na jednym lub obu koncach poprzecznie uformo¬ wanymi w stosunku do kierunku wyciskania, w szczególnosci z termoplastycznego tworzywa sztucznego oraz urzadzen do stosowania tego sposobu.W technice zachodzi potrzeba stosowania nie tylko profili wydrazanych, zwlaszcza rur, wy¬ konanych za pomoca wyciskania, lecz takze róznych profili pelnych zaopatrzonych w po¬ przeczne zgrubienia, garby lub zebra.•¦¦¦ Jakkolwiek wynalazek dotyczy glównie spo¬ sobu wytwarzania rur z tworzywa sztucznego, w której; tp/ dziedzinie, jak opisano nizej, wy¬ kazuje szczególne zalety, to mozna go takze stosowac do wytwarzania innych profili.Wynalazek umozliwia wytwarzanie przez wyciskanie przedmiotów, które byly produko¬ wane dotychczas tylko sposobem wtryskowym.Wedlug wynalazku mozna wyciskac na przy¬ klad plyte z zebrami zarówno wzdluznymi jak i poprzecznymi. Inny przyklad stanowia prety z tworzywa sztucznego, zaopatrzone na kon¬ cach w pogrubienia w celu wykonania na nich gwintu. Dalszy przyklad stanowia wydrazone profile czworokatne, zaopatrzone w okreslo¬ nych odstepach w obwodowe usztywniajace zebra poprzeczne. Liczbe tych przykladów mozna by dowolnie mnozyc.Przy laczeniu rur, zwlaszcza wykonanychz tworzywa sztucznego, istnieja trudnosci o ty¬ le, ze z reguly albo jeden koniec rury trzeba poszerzyc albo na przyklad do wykonania w nim gwintu trzeba go zaopatrzyc w pogrubie¬ nie. Jesli w pierwszym przypadku normalna srednica rury zostanie powiekszona do sred¬ nicy tulei zlaczowej i jesli w poszerzonej cze¬ sci przewiduje sie jeszcze wglebienia pierscie¬ niowe, przeznaczone na uszczelki, to czesci po¬ szerzone maja scianke ciensza od czesci rur o normalnej srednicy. Jest to bardzo nieko¬ rzystne, gdyz czesci o wiekszej srednicy wy¬ magaja tym bardziej grubszej scianki, jesli maja byc obciazane tak samo jak nieposzerzo- na czesc rury. Trudnosci te starano sie usunac w ten sposób, ze przed poszerzeniem • konca rury nakladano, sposobem stosowanym przy produkcji armat, pierscien skurczny. Takie roz¬ wiazanie zagadnienia jest jednak bardzo nieko¬ rzystne, gdyz jest kosztowne i klopotliwe w wykonaniu, a ponadto wymaga bardzo doklad¬ nych obliczen, jesli wystepujace naprezenia maja byc równomiernie rozlozone na rure we¬ wnetrzna i zewnetrzna. Poniewaz jednak tole¬ rancje dla rur z tworzywa sztucznego sa z re¬ guly duze, to jednak wyliczonych wartosci nie da sie praktycznie utrzymac.Postepowano równiez i w ten sposób, ze po¬ zostawiano ciensza scianke na laczonych kon¬ cach rur, a zmniejszano maksymalne cisnienie.Ten sposób pociaga za soba wieksze zuzycie materialu, gdyz ogólna dlugosc rur, wynoszaca normalnie 5 metrów lub wiecej, zostaje odpo¬ wiednio powiekszona.Niedogodnosci znanych sposobów wyciskania, ograniczonych do profili cylindrycznych (w sen¬ sie geometrycznym), a szczególnie przy wyci¬ skaniu rur, usuwa niniejszy wynalazek w spo¬ sób niezwykle prosty i racjonalny, a mianowi¬ cie w ten sposób, ze wychodzacy z prasy profil w odpowiednich odstepach, w stanie umozli¬ wiajacym jeszcze jego formowanie plastyczne, a w przypadku tworzywa sztucznego przed ukonczeniem polimeryzacji jest w przewidzia¬ nych miejscach poszerzany i/iub pogrubiany na odpowiedniej jego dlugosci, i ze poszerzanie to i/lub pogrubianie scianek jest dokonywane w znany sposób, najkorzystniej przez stosowa¬ nie nadcisnienia lub podcisnienia w matrycy albo za pomoca stempla, obróbki mechanicznej lub prasowania w formie. Sposób ten pozwala na usuniecie dotychczasowych wad prawie bez dodatkowych nakladów, gdyz specza^e prze¬ prowadza sie w sposób bardzo prosty^ : W przypadku termoplastycznego tworzywa sztucznego pogrubienie wyciskanego przedmio¬ tu albo scianki wyciskanej rury przeprowadza sie najkorzystniej przed zakonczeniem polime¬ ryzacji tworzywa.Przy wytlaczaniu rur albo innych profili wy¬ drazonych po wyjsciu z wytlaczarki przepro¬ wadza sie je przez chlodzona tuleje kalibruja¬ ca, w której podczas speczania zachodzi za¬ sadniczo proces polimeryzacji. W tym przypad¬ ku pogrubienie tworzy sie od wewnatrz. Moz¬ na je uzyskac na przyklad w ten sposób, ze wytlaczarke chwilowo unieruchamia sie, a go¬ towa rure w tym czasie przesuwa sie z po¬ wrotem o pewien odcinek. Speczanie przepro¬ wadzic mozna jeszcze w ten sposób, ze przy stalej predkosci odciagania rury przez urzadze¬ nie odbierajace, zostaje zwiekszona ilosc wy¬ plywajacego tworzywa w zadanych miejscach rury i w okreslonym momencie. Speczania do¬ konuje sie jednak przewaznie przez chwilowe zmniejszenie predkosci odbierania za pomoca umieszczonego za wytlaczarka urzadzenia do odciagania gotowych przedmiotów.Jezeli pogrubienie (profilu wydrazonego albo rury ma byc uformowane od zewnatrz, to spe- cza sie je w odpowiednich miejscach nad trzpieniem kalibrujacym przy jednoczesnym spolimeryzowaniu tworzywa.Podczas speczania w tulei kalibrujacej we wnetrzu rury utrzymuje sie nadcisnienie na przyklad za pomoca doprowadzanego sprezone¬ go powietrza, które dociska rure.do tulei kali¬ brujacej. Osobne urzadzenie do tego celu nie jest potrzebne, gdyz z reguly wykonanie glad¬ kiej rury nastepuje pod wplywem wewnetrz¬ nego cisnienia, panujacego przynajmniej w ob¬ rebie tulei kalibrujacej.Po speczeniu gotowe profile lub rury mozna ciac w miejscach pogrubien na odpowiednie dlugosci, po czym pogrubienia te w znany spo¬ sób rozszerza sie na zadane srednice i ksztalty.Sposób wedlug wynalazku przeprowadza sie najkorzystniej za pomoca znanych urzadzen, obejmujacych wytlaczarke, umieszczone za nia. urzadzenie kalibrujace, urzadzenie chlodzace, a w szczególnosci kapiel wodna oraz urzadze¬ nie odbierajace. Urzadzenia te sa\ wedlug wynalazku zaopatrzone w automat, kitó- ry w zadanych odstepach ezasil periodycznie zmniejsza predkosc odbierania, ha / skutek cze^* go w Wzadzeiiili0 i&libilLtf^cym; w: mOihehcifezmniejszonej predkosci, nastepuje pogrubianie rury lub innego profilu wyciskanego.Urzadzenie kalibrujace stanowi najczesciej chlodzona woda tuleja, obejmujaca rure lub inny profil wychodzacy z wytlaczarki.Nalezy równiez przewidziec przewód dla do¬ prowadzenia gazu pod cisnieniem, najkorzyst¬ niej powietrza, które we wnetrzu znajdujacej sie w tulei czesci rury wytwarza nadcisnienie, dociskajace te czesc do tulei.W rurach z tworzywa sztucznego, które glów¬ nie obejmuje wynalazek, zachodzi czesto ko¬ niecznosc powiekszenia srednicy wewnetrznej rury, jak to ma miejsce przy laczeniu rur za pomoca zlaczy kielichowych, przy stosowaniu których kazdorazowo jeden koniec rury musi byc poszerzany na ksztalt kielicha, do którego jest wsuwany nieposzerzony koniec drugiej ru¬ ry. Kielich oprócz tego trzeba jeszcze zaopa¬ trzyc w dodatkowe wglebienie na pierscien uszczelniajacy. W tym jak i w innych przy¬ padkach poszerzenia wykonywano dotychczas w ten sposób, ze zmiekczony koniec rury wpro_ wadzano do matrycy okreslajacej zewnetrzny ksztalt poszerzenia, po czym do konca rury wprowadzano czynnik pod cisnieniem, na przy¬ klad powietrze, które dociskalo zmiekczona scianke rury do wewnetrznej powierzchni ma¬ trycy. W ten sposób mozna co prawda bardzo dokladnie otrzymac ksztalt zewnetrzny posze¬ rzenia, ale nigdy jego ksztaltu wewnetrznego, który jest zalezny od plastycznosci materialu rury. W tym wypadku wlasnie chodzi o doklad¬ ne zachowanie wewnetrznego ksztaltu posze¬ rzen, gdyz .szczelnosc polaczenia rurowego jak i laczenie konca rury w kielichach zaleza od dokladnej srednicy poszerzenia i srednicy wgle¬ bienia jak równiez od ksztaltu tego wglebienia.Wazne jest równiez, aby grubosc scianki wgle¬ bienia w rurze nie byla zbyt duza w stosunku do pozostalych scianek rury.Przedmiotem wynalazku jest wiec sposób wykonania wyzej wspomnianych poszerzen na koncach rur przy zachowaniu wysokiej precy¬ zji ich powierzchni wewnetrznych, co szczegól¬ nie ma znaczenie przy wyzej wspomnianym sposobie laczenia.rur.Wedlug wynalazku zagadnienie to oraz inne rozwiazane sa w ten sposób, ze. znajdujacy sie w stanie plastycznym koniec rury nasuwa sie na rozchylny rdzen o ksztalcie i wymiarach odpowiadajacych wewnetrznemu ksztaltowi po¬ szerzenia. Na rdzeniu tym poszerzony koniec rury zastyga, a rdzen wyjmuje sie z tego po¬ szerzonego konca rury dzieki zmniejszeniu je¬ go wymiarów lub, co najczesciej ma miejsce* przez jego mechaniczne rozlozonie na czesci.Oczywiscie mozna tez, w mysl zasady wzgled¬ nosci ruchu, rdzen wsunac do konca rury albo obie czesci moga byc równoczesnie na siebie nasuwane. Jak wykazaly jednak próby, zmiek¬ czony koniec rury daje sie nasunac bez znacz¬ nych speczen na rozchylajacy sie rdzen, przy czym koniec rury ze zwezajacymi sie czescia¬ mi rdzenia równiez sie zweza. Nieznaczne ogól¬ ne pecznienie zewnetrzne konca rury, które ewentualnie moze nastapic, jest nawet pozada¬ ne, gdyz w ten sposób calkowicie albo czescio¬ wo wyrównane zostaje zmniejszenie grubosci scianki, jakie nastepuje przy powiekszeniu srednicy konca rury.Sposób wedlug wynalazku przeprowadza sie najkorzystniej w ten sposób, ze zwezajaca sie w kierunku wylotu rury poszerzana czesc sci¬ sle przylega do rdzenia na skutek dzialajacego od zewnatrz urzadzenia sciskajacego i/lub kali¬ brujacego. W ten sposób mozna jeszcze ewen¬ tualnie dokonac pozadanej poprawki grubosci scianki. W tenze sam sposób mozna równoczes¬ nie uksztaltowac (powierzchnie czolowa rury tak, aby znajdowala sie ona dokladnie w plaszczyz¬ nie prostopadlej do osi rury lub mozna tez jej nadac okreslony profil, na przyklad zaokraglo¬ ny.Nasuwanie konca rury na rdzen odbywa sie najczesciej przy uzyciu srodka smarujacego, na przyklad oleju. Przed nasunieciem rury na rdzen nagrzewa sie go w celu zapobiegniecia przedwczesnemu twardnieniu konca rury.Sposób wedlug wynalazku umozliwia wyko¬ nanie kielichów na koncach rur z niespotyka¬ na dotychczas dokladnoscia wymiarów i ksztal_ tów.Wynalazkiem objete jest równiez urzadzenie do wykonywania tego sposobu. Urzadzenie to charakteryzuje sie tym, ze sklada sie z uchwy¬ tu dla ujecia obrabianej rury, wspólosiowo osa¬ dzonego naprzeciw tego uchwytu rdzenia, po¬ zwalajacego na zmiane jego wymiarów i ksztaltu, urzadzenia do osiowego przesuwa¬ nia rdzenia i uchwytu wzgledem siebie oraz urzadzenia do nadawania rdzeniowi róznych wymiarów i ksztaltu, umozliwiajacego wyjecie rdzenia z uformowanego konca rury.Do zewnetrznego kalibrowania i/lub uzyska¬ nia scislego przylegania konca rury do rdze¬ nia przewidziany jest cylinder, odpowiednio wewnatrz profilowany i przesuwajacy , sie - 3 -wydluz osi rufy. Pohadfo przewidziane sa ufza- dzeftfa hyciraufrczne dfr ufucfenniania ucliwyttt fury, profilowanego cylindra i urzadzenia do zmiany ksztaltu rdzenia. tfdzen ksztaltujacy stóada sie z ££whej licz¬ by segmentów, mogacych wzgledem siebie prze¬ suwac siej w kierunku ositfwym i prbnMenió- wyhi. Segmenty podzielone sa na dwie gftfpy i zazebiaja sie wzajemnie, przy czym obserwu¬ jac je w plaszczyznie przekroju pionowego, prostopadlego do osi fdzenia w stanie zaziebio¬ nym widzi sie, ze segriienty jednej grupy sa zbiezne ku osi, zas segmenty drugiej grupy za¬ chowuja te sama szerokosc na calej swej wy¬ sokosci.Wchodzacy do rury trzpien, który podtrzy¬ muje rdzen, jest zaopatrzony w nieruchoma nasadke tulejowa, wspóldzialajaca z mim przy formowaniu kielicha rury, na której' zamoco¬ wane sa ruchomo i najkorzystniej przegubowo w plaszczyznach promieniowych segmenty kli¬ nowe, zbiezno w kierunku osi rury. Natomiast segmenty o stalej szerokosci — prostokatno sa przymocowane, najkorzysmiej przegubowo, do ruchomego czlonar rdzenia w plaszczyznach promieniowych wzgledem- osi, przesuwajacego sie osiowo wzgledem nasadM tulejowej, ewen- ttttthftde wspóldaóalafjacogo przy poszerzaniu ru¬ ry.Przy nasadce tulejowej i przy czlonie rdze¬ nia przewidziane sa wystepy, ograniczajace przesuw segmentów w kierunku na zewnatrz.Db sterowania i przytrzymywania segmentów przewidziany jett wewnatrz tulei kajakujacej pfzesUwny czlon1 sterujmy z segaftentaritó $fo- stakatnymi. frrzy wsuwaniu se£ment#w protflio^ katnych miedzy segmenty klmówe; jectóte i dru^ gie sa naciskane przez wystepy czlona steruja¬ cej i sfóptiiOwo zajmuja swOje sl&ajftte- Polo¬ zenie, tworzac tkszt< jaKi bedziw wycisniety na k«ftlcu ru¥y. Przy wysuwaniu segmenty opa- d$ja, $$zy5tift£fótt skrajne ptefcózenie o najmniej¬ szym wymiafze; umozMwiajacym wysuniecie ich z rufy.Czlon sterujacy jest zaopatrzony w wystepy, które przy wyisuwaniu sie rdzenia pOiwOduja wychylanie segmentów czfona rdzenia w* M&- runkU dó wewnatrz. Jednoczesnie wystepy te chwytaja za segmenty prostokatne i przy jSrYe^- sU%a^niu sie zabieraja fen czlten". t?6 jtó^suwa- nia czfona przewidziany jest drazek" us^yCubw^a- ny wspólosiowo wewnatrz trzpienia, ttoazek jest polaczony z czlonem sterujacym z*a! po¬ moca koika\ ktfófy przesuwa sie W odpowied¬ nim wydrazeni^ W trzpieniu.Wyzej wspomniana nasadka tulejowa stano¬ wi element poszerzajacy koniec rury, którego ksztalt zewnetrzny uzupelniaja umieszczone na nim segmenty. Wszystkie segmenty zsuniete razem tworza dookola swego Obwodu garb pierscieniowy, Itfóry w kielichu fury wytwa¬ rza obwodowy rowek. Formujacy zewnetrzny cylinder jest osiowo przesuwany na precie.Do chlodzenia poszerzanego konca rury prze¬ widziane jest urzadzenie chlodzace, najkorzyst¬ niej urzadzenie natryskowe. Ponadto przewi¬ dziane jest urzadzenie grzejne do podgrzewania' tworzywa sztucznego do jego temperatury mieknienia.Wyze} opisany sposób wykonania poszerzen lub powiekszen wewnetrznych srednic rur oraz stosowane do tego celu urzadzenia mozna tez stosowac do wytwarzania innych profili wy¬ drazonych, na przyklad profili prostokatnych.Przyklady wykonania przedmiotu wynalazku sa uwidocznione schematycznie na rysunkach', na których fig. 1 przedstawia sposób spedzania' rufy, fig. 2 — w powiekszonej pódzialce CzejSc fury znajdujacej sie w tulei kaUSrOwej* pod^ czas pogrubiania scianki, fig. 3 przedstawia' w powiekszeniu w górnej po*6wie kielichowe' zakonczenie rufy z tworzywo sztucznego; wy¬ konane wedlug dotychczasowego sposobu, a W dolnej polowi — kielichowe zakonczenie rufy wykonane wedlug wynalazku, fig, 4 — spedza¬ nie na trzpieniu kalibrujacym wydrazonego profilu cz^órokraisiegof z ze^w^etr^nyttfi zeb#a« poprzecznymi, fig. 5 — speczanie o&raglSgó preta z pogrubieniami, fig. 6 -^ ufzadzenie" we^ dnig wynalazku czesciowo w przekroju, po sfcefcffeniu konca tfi*- ry, lecz przfcd' rós^zfcnien* rzenia i kóntea' rury, fig. 7 — przekrój plaszczyzna oznacSóWa linia III — Ilf na fig. 6; fig. 8 — taMS' samo urzadzenie jak na fig: 6: lecz po wys^i^elfc rdzettia i ltónca rury, fig. 9' — w pOwieTo&tfnei podzialce prztekfój wzdluzny pl^czyzfca Ozna¬ czona linia rv — I*V na; fi£ ^ znfcjdk5aceg& sie w uformowanym koncu * rtlfy fcfeenl^ "# urzadzeniu wedlug figr. 6-^#, przy czym cyl&n- d£r kalibrujacy d dodisfcsjacy znajduje sileje^^ cze na Uformowanym kónfcu' fury; fi& W — przekrój pitaiszczyzna oznaczona lim% V -- V na fig. 9, a fig. fl -- pirzfekr^ ^E^C^t^t^^ «*^ przekroju prz^d^awi^OM^O na^ l£g. £ leW z ftSfe^ tn^o^ttfw^nym^rd^e^Yen^. ^W dalszym ciagu opisu zostanie omówione apeczanAe profilu czworokatnego z zebrami poprzecznyimi w urzadzeniu przedstawionymi na fig. 4.Na figurze tej liczba 81 oznaczono otwór wyjsciowy wytlaczarki. Otwór ten jest czworo¬ katny i ma wewnatrz maly czworokatny rdzen 82, wskutek czego wyciskany zostaje z wytla¬ czarki czworokatny wydrazony profil. W kie¬ runku wyciskania rdzen jest przedluzony w postaci trzpienia kalibrujacego 83.Za rdzeniem moze byc zastosowane urzadze¬ nie do chlodzenia wychodzacego profilu, wyko¬ nane na przyklad w postaci natrysku 84. Za urzadzeniem chlodzacym w kierunku od wy¬ tlaczarki przewidziane jest urzadzenie odbie¬ rajace, skladajace sie z krazków 87 osadzo¬ nych w amortyzowanych sprezynami lozys¬ kach i napedzanych za pomoca przekladni 86.Poidatne ulozyskowanie krazków 87 na na celu umozliwienie przechodzenia ich przez przewi¬ dziane na profilu w odpowiednich odstepach zgrubienia 88 i odprowadzanie profilowanego preta 89.Przekladn;a 86 jest zaopatrzona w stopniowy mechanizm sterujacy, który zmienia predkosc odprowadzania profilu odpowiednio do odle¬ glosci zadanych pogrubien 88 preta 89. W ten sposób, gdy zmniejtszona zostaje predkosc od¬ prowadzania profilu, z dyszy 81 wytlaczarki wychodzi wiecej materialu, na skutek czego tworza sie wypuklosci na obwodzie preta, sta¬ nowiace zadane pogrubienie. Na rysunku po¬ kazano moment, w którym urzadzenie odpro¬ wadzajace zostalo juz nastawione na normal¬ na predkosc odprowadzania, a tworzenie sie* pogrubienia zostalo juz zakonczone.W celu pokazania róznych mozliwosci stoso¬ wania speczania, opisano ponizej na podsta¬ wie fig. 5 sipeczanie pelnego okraglego preta, który pózniej jest dzielony na odpowiedniej dlugosci na odcinki zaopatrzone na koncach w zgrubienia, sluzace do wykonania na nich gwin¬ tów.Na fig. 5 liczba 92 oznaczono wytlaczarke zaopatrzona w otwór 9.1, z którego wytloczony zostaje okragly pelny profil 93. W pewnej od¬ leglosci od otworu 91 przewidziane jest urza¬ dzenie chlodzace 95, w naszym przykladzie — natrysk wodny. Jako urzadzenie odprowadza¬ jace sluza krazki 96, które sa ulozyskowane elastycznie i napedzane przekladnia 97 na prze¬ mian ze zmienna, raz wieksza, raz mniejsza predkoscia. Sposób pracy jest taki sam jak w t**£rzednim przykladzie.Na przykladzie fig. 1 — 3 opisane zostana pierwsze czynnosci stanowiace glówny przed¬ miot wynalazku, a mianowicie sposób wytwa¬ rzania rur z tworzywa sztucznego z koncami poszerzonymi w postaci kielichowych tulei, po¬ legajacy na pogrubianiu scianki rury przed jej poszerzeniem.Z lewej strony na fig. 1 uwidoczniony jest schematycznie fragment glowicy wytlaczarki 71, w otworze której znajduje sie rdzen 72, na skutek czego z otworu wytlaczana zostaje okragla rura z tworzywa sztucznego, na przy¬ klad z polichlorku winylu, której grubosc scianki jest wyznaczana przez polowe róznicy srednic otworu ustnika wytlaczarki i rdzenia 72. Za uisitnikiem wytlaczarki umieszczone jest naczynie 7.3 w ksztalcie wydrazonego cylindra, w którym znajduje sie woda chlodzaca.Za naczyniem chlodzacym 73 znajduje sie kapiel wodna 74, która ostatecznie chlodzi wy¬ chodzaca z naczynia 73 rure, która nastepnie chwyta urzadzenie odprowadzajace, obracajace sie z taka sama predkoscia z jaka wychodzi rura z wytlaczarki. Urzadzenie odprowadzaja¬ ce uwidocznione przykladowo na rysunku skla¬ da sie z krazków 75, osadzonych w postaci sy¬ metrycznej gwiazdy, które przesuwaja rure da¬ lej. Przy nie uwidocznionym na rysunku, a zna¬ nym mechanizmie napedzajacym urzadzenie odbierajace, przewidziane jest wedlug wyna¬ lazku samoczynne urzadzenie sterujace 76, któ¬ re w zadanych odstepach czasu zmniejsza predkosc obrotu urzadzenia odbierajacego. To urzadzenie sterujace nie jest blizej tu opisane, gdyz ogólnie jest ono znane jako urzadzenie sterownicze stosowane w tokarkach, a zwla¬ szcza w automatach wielowrzecionowych.Za pomoca takiego urzadzenia mozna, o ile urzadzenie sterujace 76 nie jest czynne albo nie jest stosowane, wytwarzac w zwykly sposób rury tak, iz blizsze wyjasnienia W tym zakre¬ sie sa zbedne.Urzadzenie stepujace zmniejsza predkosc od¬ prowadzania profilu w czasowych odstepach o okreslony odsetek, na przyklad o 20%. Ponie¬ waz ilosc tworzywa sztucznego wychodzacego z wytlaczarki przy zmniejszonej predkosci urza¬ dzenia odprowadzajacego nie zostaje zmniejszo¬ na, to w czasie pracy ze zmniejszona predkoscia nastepuje speczenie rury do wewnatrz bezpo¬ srednio za otworem wylotowym wytlaczarki, czyli rura otrzymuje scianke odpowiednio grub- - 5 -sza, jak to uwidoczniono na fig. 2. Gdy urza¬ dzenie odprowadzajace zacznie znów dzialac z predkoscia normalna, to za czescia rury o sciance grubszej formuje sie znów rura o sciance normalnej.W obrebie tulei kalibrujace-j 73 moze byc umieszczone równiez urzadzenie doprowadza¬ jace do wnetrza rury przez rdzen 72 sprezone powietrze, utrzymujace nadcisnienie we wnet¬ rzu wytworzonej rury.W sposobie wedlug wynalazku jest rzecza istotna, aby przy przeróbce tworzywa sztucz¬ nego wytwarzanie miejsc o zwiekszonej gru¬ bosci scianki bylo dokonywane zanim tworzy¬ wo sztuczne, na przyklad polichlorek winylu, polietylen albo inne sztuczne tworzywo termo¬ plastyczne nie zostalo calkowicie spolimerjzo- wane. Jesli dokonuje sie speczania po spolime- ryzowaniu, to po ponownym podgrzaniu danej czesci rury powstaje ta niedogodnosc, ze przy nastepnym podgrzaniu w celu nadania innego ksztaltu, na przyklad w celu nadania zwiekszo¬ nej srednicy, czesc speczona dazy do przyjecia ksztaltu, jaki posiadala przed speczaniem, czyli wydluzenia sie.Wytworzone w opisany sposób rury tnie sie nastepnie w zadanych miejscach, czyli w po¬ grubionych na pojedyncze odcinki rur. Speczo- ne konce, jesli maja byc poszerzone na przy¬ klad na tuleje kielichowe o powiekszonej sred¬ nicy, wprowadza sie podgrzane do matrycy, gdzie sa w znany sposób poszerzane na zadana srednice i na zadany ksztalt. W ten sposób mozna wytwarzac zwlaszcza rury o zakoncze¬ niach kielichowych, do których wsuwa sie kon¬ ce rur o srednicy normalnej. Przy wykonywa¬ niu kielichów mozna w nich jednoczesnie wy¬ konac rowek na pierscien uszczelniajacy. Tak wykonany kielich rury 17 jest uwidoczniony w dolnej polowie fig. 3, podczas gdy górna polo¬ wa fig. 3 uwidocznia koniec kielichowy 78 wy¬ konany wedlug dotychczasowego znanego stanu techniki.W podobny sposób mozna poszerzyc koniec rury takze na przyklad na matrycy zaopatrzo¬ nej w gwint wewnetrzny tak, ze rura moze uzyskac koniec ze wzmocnionym gwintem ze¬ wnetrznym. Matryca musi byc przy tym tak wykonana, aby po uformowaniu- w matrycy, wewnetrzna srednica rury w obrebie .pogru¬ bionego konca byla mniej wiecej taka sama jak normalna srednica rury.Analogicznie mozna poszerzony kon|e,c rury zaopatrzyc w gwint, wewnetrzny, wprowadza¬ jac wewnatrz poszerzenia gwintowany stempel.Opisany sposób speczania wedlug wynalazku nadaje sie przede wszystkim do przeróbki tworzywa sztucznego.W dalszym ciagu opisane zostanie na pod¬ stawie fig. 6—11 poszerzanie konca rury spo¬ sobem wedlug wynalazku w ksztalcie tulei kielichowej.Uwidocznione na fig. 6—8 urzadzenie sklada sie zasadniczo z mechanizmu 1 przytrzymujace¬ go rure, której koniec ma byc poszerzany, rdzenia 2, cylindra kalibrujacego i dociskaja¬ cego 3 oraz mechanizmów 4 do uruchomiania rdzenia i cylindra.Mechanizm przytrzymujacy jest zaopatrzony w przesuwie ulozyskowane szczeki 6, osadzone na prowadnicach 5 osiowo, które za pomoca hydraulicznego silownika 7 chwytaja poszerza¬ na na koncu rure 8. Obie szczeki 6 sa podtrzy¬ mywane za pomoca blach 9 i 10 osadzonych wahliwie na osi 11. Do osiowego przesuwania szczek i przytrzymywanej przez nie rury slu¬ zy silownik hydrauliczny 12, który za pomoca preta 13 jest polaczony z blachami 9.Na precie 15 przymocowanym do stojaka ramy 14 jest usytuowany rdzen 2. Do rozchylania rdzenia 2 sluzy silownik hydrauliczny 18, któ¬ ry za pomoca prowadzonego w precie 15 draz¬ ka, w sposób nizej dokladniej opisany, rozchy¬ la rdzen na tyle, aby poszerzony na nim kop¬ niec rury mógl byc z niego zsuniety. Cylinder kalibrujacy 3 jest osadzony przesuwnie na pre¬ cie 15, gdzie jest uruchamiany i przesuwany za pomoca silownika hydraulicznego 16. W tym ;celu na jego trzonie tlokowym 17 osadzona jest tarcza 19, która za pomoca dwóch pretów 20 jest polaczona z cylindrem kalibrujacym 3.Przyklad dotyczy wykonania kielichowego zakonczenia rury, zaopatrzonego w pierscienio¬ wy rowek 21. W tym celu doprowadza sie naj¬ pierw urzadzenie do polozenia, w którym rdzen 2 jest zamkniety, zas cylinder 3 jest przesunie¬ ty do ipolozenia uwidocznionego na fig. 8. Na¬ stepnie poszerzona rure 8 zamocowuje sie jed¬ nym koncem w urzadzeniu zaciskajacym, zas drugi jej koniec jest ogrzewany przez schema¬ tycznie poka'zane urzadzenie ogrzewajace 22 do temperatury mieknienia termoplastycznego tworzywa rury 8, wykonanej na przyklad z polichlorku winylu. Rdzen pokrywa sie przed¬ tem srodkiem smarujacym na przyklad olejem.Nastepnie rure nasuwa sie na rdzen. Koniec rury bedac w stanie plastycznym przechodzi nad obwodowym garbem 23 rdzenia i naklada sie nastepnie na czesc rdzenia 2 zwezajaca sieza tym garbem. Nastepnie nasuwa sie na ko¬ niec rury cylinder kalibrujacy 3, który swa odpowiednio uksztaltowana powierzchnia we- wewnetrzna ksztaltuje czesc rury znajdujaca sie na lewo od wglebieniami, dociskajac ja do rdzenia. Dociskanie ma w pierwszym rzedzie na celu, aby oznaczony na fig. 11 liter9a x obreb wewnetrznej powierzchni tulei przylegal do¬ kladnie do rdzenia, nawet przy bardzo duzej krzywiznie.Gdy koniec rury zostal juz odpowiednio uksztaltowany, to za pomoca schematycznie po¬ kazanego urzadzenia chlodzacego 24 zrasza sie nieobjeta cylindrem 3 czesc uksztaltowa¬ nego konca rury, a nastepnie przesuwa sie cy¬ linder 3 na lewo i zrasza dalsza odkryta ezesc rury, po czym za pomoca silownika hydraulicz¬ nego 18, w sposób nizej opisany, zostaje rdzen zwezony, dzieki czemu rure mozna z niego zsunac za pomoca silownika hydraulicznego 12.Nastepnie mozna w podobny sposób poszerzac i profilowac drugi koniec rury.W dalszym ciagu na podstawie fig. 9—11 zostanie opisana budowa rdzenia kalibrujace¬ go oraz sposób jego dzialania.Na fig. 9, w celu lepszego uwidocznienia ksztaltu wewnetrznego, pokazany jest w zwiek¬ szonej podzialce cylinder kalibrujacy 3. Cylin¬ der 3 jest zaopatrzony w glwintowane otwory 25, w które wkrecone sa prety 20 i w sposo¬ bie dzialania rdzenia cylinder nie odgrywa wiekszej roli.Jak juz wyzej wyjasniono, rdzen jest osadzo¬ ny na trzpieniu 15, na koncu którego zamoco¬ wana jest nasadka tulejowa 30, która jest za¬ bezpieczona przed obracaniem sie plaska spre¬ zyna 26, a przed zsunieciem sie ze zwezonej czesci 29 trzpienia 15 zabezpieczona jest nakret¬ ka 28. Do nasadki 30 za pomoca srub 31 przy¬ mocowana jest tuleja 32. Tuleja ta w celu cen¬ trowania wchodzi swa pierscieniowa czescia 33, otaczajaca nakretke 28, na pewna dlugosc w nieposzerzana czesc rury, co pokazane jest wy¬ raznie na fig, 9 — 11. Nasadka tulejowi 30 po¬ siada na swym obwodzie w jednakowych odste¬ pach ix)zirndeszczone szesc wrebów 34 (fig. 11), w których osadzone sa wahliwie na osi obrotu 36 klinowe segmenty 35. Jak widac na fig. 10, segmenty 35 maja w plaszczyznach prostopa¬ dlych do osi rdzenia profil segmentowy w sen¬ sie geometrycznym. Ten profil zachowuja one jednak tylko w obrebie styku z segmentami 37.Dalej na. prawo maja one juz profil prostokat¬ ny, co ulatwia ich osadzenie we wrebach 34 nasadki tulejowej 30.Na trzpieniu 15 jest osadzona tuleja steruja^- coiprzytrzymujaca 41, przesuwana za pomoca drazka 16 i zaopatrzona we wreby 39 i 40,l w które wchodza prostokatne segmenty 37. Dra¬ zek 16 jest polaczony z tuleja 41 za pomoca kolka 42, przechodzacego przez podluzne otwo¬ ry 43 trzpienia 15. Za pomoca cylindrycznych powierzchni 44 tuleja 41 przytrzymuje segmen¬ ty 35 w ich skrajnym rozwartym polozeniu, uwidocznionym na fig. 9 i 10. Polozenie to jest ograniczone w kierunku na zewnatrz przez skosne powierzchnie oporowe 46 czlona rdze¬ nia 47, które przy nasunietym rdzeniu przyle¬ gaja do odpowiednio skosnych powierzchni segmentów 35. Czlon rdzenia 47 sklada sie z be¬ bna 48 z wystajacym zewnetrznym wiencem 49 i pierscienia 50. Beben 48 i pierscien 50 sa ze soba polaczone za pomoca srub 51. Pierscien 50 posiada szesc wrebów 52. W kazdym z tych wrebów osadzony jest obrotowo na osi 53 jeden segment 37. Jak widac na fig. 10, segmenty 37 posiadaja równolegle wzgledem siebie boczne powierzchnie 54, wobec czego maja moznosc wychylania sie do wewnatrz, gdy znajduja sie miedzy segmentami 35. Ich krancowe zewnetrz¬ ne polozenie jest ustalane przez przyleganie ich powierzchni 55 do odpowiednich .powierzchni 66 czlona sterujaoo-przytrzyimujacego 41 oraz przez przyleganie jch czolowych powierzchni 56 do odpowiednich powierzchni nasadki tule¬ jowej 30. Segmenty 37 sa zaopatrzone w wy¬ stepy 58, które wspólpracuja z odpowiednimi powierzchniami 59 wrebów 39 czlona sterujaco- przytrzymujacego 41.Rozlaczenie rdzenia z polozenia pokazanego na fig. 9 do polozenia jak na fig. 11 odbywa sie w ten sposób, ze drazek 16 i polaczony z nim czlon 41 zostaja przesuniete w kierunku na lewo tak daleko, na ile pozwalaja na to otwory 43 trzpienia 15. Przy tym ruchu po¬ wierzchnie 59 uderzaja o wystepy 58 segmen¬ tów 37 i wychylaja je w kierunku do we- wnatrz, do polozenia uwidocznionego na f;g. li; Przy dalszym przesuwaniu czlona 41 w kie¬ runku na lewo, wspóldzialajace z powierzchnia¬ mi 56 skosne powierzchnie segmentów 37 la¬ cza sie z powierzchniami 60 wrebów 40 w po¬ lozeniu uwidocznionym na fig. 10. Czlon 4\ na skutek zazebiania sie z segmentami 37 pociaga za soba takze beben rdzeniowy 48, który jest osadzony luzno i suwliwie na obwodzie tulei 41. Wychylone, jak wyzej opisano, do wewnatrz segmenty 37 nie wystaja juz swymi garbami poza obwód bebna, jak to (pokazano na fig. 11, - 7 -wobec czego mozna je zciagnac z uformowane¬ go konca rury. Przy przesuwaniu czlona 41 je- feo plaszczyzny 46 umozliwiaja równoczesnie wychylenie segmentów 35 do wewnatrz, dzieki czemu przy sciaganiu rury z rdzenia w kierun¬ ku na prawo segmenty te pod wplywem sil tarcia wywieranych przez sciane rury moga byc przesuniete do polozenia uwidocznionego na fig. 11. £o sciagnieciu rury czlon 41 zostaje znów przesuniety za pomoca drazka 16 na prawo, umozliwiajac przesuniecie segmentów 35 po¬ nownie do ich zewnetrznego wychylonego po¬ lozenia. Przy dalszym przesuwaniu czlona 41 na prawo, powierzchnie 65 wrebów 40 nacho¬ dza na segmenty 37, powodujac nasuwanie sie ich powierzchni 55 na powierzchnie 66, dzieki czemu i te segmenty zajmuja równiez swe skrajne, zewnetrzne polozenie. Poniewaz przy Calkowicie zlaczonym rdzeniu tuleja 41 swymi powierzchniami czolowymi tarczy 67 naciska na odpowiednie powierzchnie bebna 48 i utrzy¬ muje stale ten nacisk, caly rdzen jest w tym polozeniu mocno zacisniety i utrzymany.Obecnie mozna nasunac na rdzen nastepna rkire do formowania. Zaznaczyc nalezy dla Scislosci, ze segmenty 37 sa nazwane segmenta¬ mi tylko ze wzgledu na wygode ich okreslenia, aczkolwiek w sensie matematycznym nie moga byc uwazane jako tafcie.Przed nasunieciem konca rury na rdzen rnozna go w razie potrzeby nagrzac, aby zapo¬ biec przedwczesnemu twardnieniu tworzywa rury.Dla* wiekszej przejrzystosci narysowano na fig. 9 i 11 tylko jeden z segmentów 35 i 37.Ob'e te figury uwidoczniaja zasadniczo tylko to, co rzeczywiscie sie widzi w plaszczyznie przekroju. Czesci znajdujace sie za plaszczyzna przekroju i w rzeczywistosci widoczne krawe¬ dzie równiez pominieto.Wynalazek nie ogranicza sie do wyzej opisa¬ nych przykladów. Mozliwe sa jego najrozmait¬ sze odmiany. PL