Wynalazek niniejiszy dotyczy samoreguluja¬ cej pompy tloczkowej do wtrysku paliwa w sil¬ nikach spalinowych (zarówno wybuchowych jak i o spalaniu stopniowym), tzn. pompy, któ¬ rej wydajnosc na cykl roboczy, poczynajac od pewnej okreslonej predkosci silnika spalinowe¬ go, na którym jest ona zmontowana i który ja napedza, zmniejsza sie w miare jak tai pred¬ kosc wzrasta.W celu uzyskania samoregulacji wydajnosci pompy wtryskowej na jeden cykl roboczy, wy¬ nalazca zaproponowal juz skorzystanie z ele¬ mentu ruchomego, nazywanego „czólenkiem', który to element podczas suwu tloczenia tlocz¬ ka pompy, w celu wykonania przesuwu na¬ przód, jest napedzany za pomoca cieczy tloczo¬ nej przez ten tloczek, lub jeszcze korzystniej przez tloczek pomocniczy, dzialajacy synchro¬ nicznie z tloczkiem glównym pompy, naitoiniast jego przesuw powrotny, w czasie pomiedzy dwoma kolejnymi suwami tloczenia tloczka pompy, zapewnia sprezyna, przy czym ten prze¬ suw powrotny jest hamowany wskutek tego, ze podczas tego ostatniego przesuwu, czólenko musi pnzetloczyc przez dlawik, najkorzystniej regulowany, co najmniej czesc cieczy, która poprzednio spowodowala jego przesuw naprzód.Wskutek hamowania przesuwu powrotnego czó¬ lenka, a poczynajac od pewnej okreslonej pred¬ kosci napedu pompy, proporcjonalnej do pred¬ kosci silnika,"na którym jest ona zamontowa¬ na, w chwili gdy rozpoczyna sie nowy suw tloczenia tloczka pompy, czólenko nie zdaza juz osiagnac swego polozenia spoczynkowego, wy¬ znaczanego przez opore sztywna, do której wspomniana wyzej sprezyna usiluje go dosunac na koncu przesuwu powrotnego, lecz wprost przeciwnie, rozpoczyna ono swój nastepujacy po przesuwie powrotnym przesuw naprzód, któ¬ ry staje sie tym krótszy, im bardziej wzrastapredkosc ponad wspomniana wyzej predkosc graniczna, a to powoduje odpowiednie zmniej¬ szanie ilosci paliwa rzeczywiscie wtryskiwane¬ go do silnika. Innymi slowy, regulacja ta jest spowodowana zjawiskiem zwanym „oporem cieklym", która zastepuje „opór sztywny", wy¬ znaczajacy polozenie spoczynkowe czólenka* Nalezy jeszcze zaznaczyc, ze koniec przesuwu naprzód czólenka jest na ogól wyznaczany przez otwór odciazajacy dla cieczy, napedza¬ jacej czólenko podczas tego przesuwu, otwiera¬ ny przez czólenko przy koncu jego przesuwu naprzód.Celem wynalazku jest umozliwianie korygo¬ wania (maksymalnej ilosci wtryskiwanego pa¬ liwa na jeden cykl roboczy pompy i to przy dowolnej jej predkosci, a zatem umozliwienie korekcji momentu wytwarzanego przez silnik spalinowy przy pelnym obciazeniu, przy czym korekcja ta powinna byc dostosowana do kaz¬ dego okreslonego typu silnika spalinowego.W tym wlasnie celu i zgodnie z glówna ce¬ cha charakterystyczna wynalazku, przewiduje sie elementy izdolne do zmieniania odleglosci, która dzieli opore sztywna,wyznaczajaca polo¬ zenie spoczynku czólenka, od otworu odciaza¬ jacego, którego polozenie ustala koniec prze¬ suwu naprzód czólenka, przy czym ta zmiana odleglosci odbywa sie najkorzystniej za po¬ moca zmiany opory sztywnej.Poza tym glównym ukladem, wynalazek obej¬ muje równiez pewne inne uklady, które uzyt¬ kuje isie najkorzystniej jednoczesnie, ale które w danym przypadku moglyby byc uzytkowane osobno i bardziej szczególowo omówione dalej.Wynalazek bedzie mozna lepiej zrozumiec na podstawie dodatkowego opisu a takze na pod¬ stawie rysunków, przy czym ten dodatkowy opis i rysunki sa oczywiscie podane przede wszystkim tytulem przykladu.Na rysunku fig. 1 pokazuje schematycznie w przekroju osiowym pompe, skonstruowana wedlug pierwszego sposobu wykonania wyna¬ lazku, natomiast fig. 2 pokazuje tylko czólenko, „opór sztywny", który wyznacza jego polozenie spoczynkowe oraz elementy sluzace do prze¬ mieszczania tej opory. * Fig. 3 i 4 pokazuja w sposób podobny jak na fig. 1 i 2 pompe wedlug drugiego sposobu wykonania wynalazku, wreszcie fig. 5 przed¬ stawia odmiane; flLg. 4.O ile chodzi o ogólna konstrukcje samoregu¬ lujacej pompy, to mozna skorzystac z róznych rozwiazan konstrukcyjnych, na przyklad z przed¬ stawionego na fig. 1, wedlug którego pompa sklada sie z cylindra 1, w którym pracuje tloczek glówny 2. Do tego cylindra jest dopro¬ wadzony przewód zasilajacy 3, zamykany na poczatku jego suwu do góry (takt tloczenia) oraz przewód tloczny 4 zaopatrzony najkorzyst¬ niej w zawór zwrotny 5. Ponadto doprowadzo¬ ny jest do cylindra 1 przewód odciazajacy 6, sterowany przez element ruchomy 7, nazywa¬ ny „czólenkiem", a którego otwarcie podczas suwu do góry tloczka pompy zatrzymuje calko¬ wicie tloczenie paliwa do przodu tlocznego 4, a zatem zatrzymuje calkowicie wtrysk paliwa przez wytryskiwacz, polaczony do rozpatrywa¬ nej tu pompy.O ile chodzi o czólenko, to jego przesuw na¬ przód odbywa sie podczas suwu tloczenia tlocz¬ ka glównego 2 za pomoca cieczy tloczonej przez tloczek pomocniczy 8, który utworzony jest najkorzystniej przez rozszerzony stopien tlocz¬ ka glównego 2 i którego ruchy sa zsynchroni¬ zowane z ruchami tego tloczka, przy czym tlo¬ czek pomocniczy pracuje w cylindrze pomocni¬ czym 9, który jest wspólosiowy z cylindrem glównym 1 i do którego jest doprowadzony za¬ równo przewód zasilajacy 10, jak i przewód tloczny 11, zaopatrzony w zawór zwrotny 12.Przewód tloczny 11, po uprzednim zamknieciu przewodu zasilajacego 10, dostarcza tloczona przez tloczek pomocniczy 8 ciecz poza cylin¬ drem pomocniczym 9, a mianowicie do prze¬ strzeni a, utworzonej pod czólenkiem 7, we¬ wnatrz cylindra 13, w której pracuje to czólen¬ ko.Cylinder pomocniczy 9, sluzy najkorzystnie.i równiez jako umiejscowienie dla sprezyny 15, utrzymujacej tloczki 2 i 8 w stalym zetknieciu z powierzchnia krzywki 16, zapewniajacej ruch tam i z powrotem obu tych tloczków i która jest napedzana od silnika spalinowego z pred¬ koscia proporcjonalna do predkosci tego silnika.W polozeniu spoczynkowym czólenko 7 jest dociskane za pomoca sprezyny 17 do sztywnej opory 18, utworzonej na przyklad z trzpienia.Górne polozenie czólenka, w którym otwiera ono przewód odciazajacy 6 przez wzajemne la¬ czenie za pomoca wytoczenia 7a, znajdujacych sie po obydwóch stronach cylindra 13 odcin¬ ków przewodu 6, jest ustalane przez otwiera¬ nie przewodu odciazajacego 19, majacego wylot na sciance cylindra 13 i umozliwiajacego po swym otwarciu wyplyw nadmiaru cieczy, wtlo¬ czonej przez tloczek pomocniczy 8 na koncu je¬ go suwu do góry.Wreszcie komora a jest polaczona z wne¬ trzem cylindra 9 za pomoca przewodu 20, w któ- - 2 -ry jest wlaczony dlawik 21, nastawiany w ten sposób za pomoca zaworu obrotowego 22 o ukosnej powierzchni czolowej 23, ze krawedz tej powierzchni czolowej, odpowiednio do polo¬ zenia katowego zaworu 22, otwiera wieksza lub mniejsza czesc przekroju przelotowego dlawika 21.W swym polozeniu katowym, które odpowia¬ da minimalnemu przekrojowi dlawika^ przed¬ stawionym na fig. 1, zawór 22 laczy odcinek przewodu 20, prowadzacy z przestrzeni a do cy¬ lindra 24, w którym jest umieszczony zawór 22, z przewodem odciazajacym 26 i to za pomoca rowka 25, wykonanego na powierzchni bocznej zaworu 22. Najkorzystniej rowkowi 25 nadaje sie przekrój zmniejszony w ten sposób*, ze przy malych obciazeniach (uruchamianie) czólenko 7 wcale nie unosi sie do góry i cala ilosc cie¬ czy doplywajaca z przewodu 11 jest odprowa¬ dzana na zewnatrz przez rowek 25 i przewód 26, a to zapewnia zwiekszona wydajnosc pompy przy rozruchu silnika. Natomiast gdy silnik pracuje na zwolnionych obrotach lufo przy ma¬ ksymalnej jego predkosci, przekrój rowka 25 nie jest wystarczajacy, aby cala cieoz doplywa - jaca z przewodu 11 mogla byc odprowadzana przez rowek 25 i czólenko dziala normalnie, tzn. w sposób nastepujacy: Podczas suwu tloczenia przez tloczki 2 i 8, czólenko unosi sie do góry az do polozenia, w którym otwiera ono przewód 19, a wiec do polozenia w którym równiez otwiera ono prze¬ wód odciazajacy 6, a co powoduje przerwanie wtrysku paliwa. Dopóki predkosc silnika, a zatem predkosci napedu tloczków 2 i 8 sa mniejsze od pewnej okreslonej wielkosci, do¬ póty czólenko pomiedzy dwoma kolejnymi su¬ wami tloczenia przez te tloczki wraca zawsze do swego polozenia spoczynkowego, wyznaczonego przez jego dosuwanie sie do „oporu sztywnego'* 28. Przesuw czólenka odpowiada wiec odleglos¬ ci osiowej pomiedzy ta opora a otworem, któ¬ rym przewód 19 wchodzi do cylindra 13. Sko¬ ro tylko predkosc tloczków 2 i 8 przekroczy okreslona predkosc graniczna, to czólenko, któ¬ rego przesuw powrotny jest hamowany przez dlawik 21, nie zdaza juz pomiedzy dwoma ko¬ lejnymi suwami tloczenia przez te tloczki wró¬ cic az do swego polozenia spoczynkowego, w którym dotyka ono „oporu sztywnego" 28, ale zostaje zatrzymane wczesniej przez stru¬ mien cieczy tloczonej przez tloczek pomocniczy 8 i stwarzajacej „opór ciekly", który uklada sie na „oporze sztywnym" 28. Przesuw czólenka zo¬ staje w ten sposób skrócony i otwiera eno przewód odciazajacy 6 tym wczesniej w sto¬ sunku do suwu tloczenia tloczka 2, im wiecej predkosc wzrasta ponad wspomniana wyzej okreslona predkosc graniczfia, a to znów po¬ woduje odpowiednie zmniejszenie ilosci wytry- skiwanego paliwa.Dzialanie yoporu cieklego" polega zasadniczo na uniemozliwianiiu silnikowi przekroczenia pewnej okresilonej predkosci. Jednakze czesto trzeba zmieniac wydajnosc maksymalna pompy na jeden cykl roboczy, która okresla moment obrotowy silnika, na przyklad w funkcji pred¬ kosci lub innego czynnika, charakteryzujacego dzialanie silnika.W celu umozliwienia takiej korekcji momen¬ tu obrotowego silnika, wedlug glównej cechy charakterystycznej wynalazku, stosuje sie ele¬ menty, które sa zdolne zmieniac odleglosc ia- ka dzieli „opór sztywny" 28 od otworu, przez który przewód odciazajacy 19 wchodzi do cylin¬ dra 13. W tym celu mozna oczywiscie równiez zmieniac polozenie otworu, przez który wspom¬ niany przewód 19 wchodzi do cylindra 23. Ale wydaje sie znacznie prostsze i znacznie korzyst¬ niejsze przemieszczanie „oporu sztywnego" 18.Dlatego wlasnie w sposobie wykonania przedsta¬ wionym na rysunkach trzpien 18, który two¬ rzy „opór sztywny", wykonuje sie jako prze¬ suwany pod dzialaniem elementu krzyw¬ kowego 27, który pod dzialaniem cisnienia hy^ draulicznego moze byc przesuwany w cylindrze 28 wbrew naciskowi /sprezyny 29. Cisnienie to moze byc funkcja predkosci silnika, na któ¬ rym jest zamontowana pompa wtryskowa* O ile chodzi o element krzywkowy 27, to mo¬ zna mu nadac 'ksztalt stozka scietego, którego tworzaca ma ksztalt odpowiadajacy wymaganej korekcji momentu obrotowego silnika, korekcji która powinna byc dostosowana do kazdego typu silnika lub kazdego sposobu uzytkowania silnika okreslonego typu. Stozek ten mozna umieszczac pomiedzy dwiema czesciami walcowymi 30, 31, które tworza tloczki i które przesuwaja sie w cy¬ lindrze 28, przy czym czesc 30 jest pod dziala¬ niem wspomnianego wyzej zmiennego cisnie¬ nia hydraulicznego, natomiast czesc 31 znajdu¬ je sie pod naoisMem sprezyny 29.O ile chodzi o elementy do wytwarzania* zmiennego cisnienia hydraulicznego w komorze cylindra 28, z która wspólpracuje tloczek 30, to mozna go uzyskiwac róznymi sposobami.Jednakze najbardziej korzystne wydaje sie wytwarzanie tego cisnienia zapomoca .pompy 32, napedzanej z predkoscia proporcjonalna óó predkosci silniika i bedacej na przyklad pompa - 3 -zebata, przy czym pompa ta moze byc jedno¬ czesnie pompa, do której sa przylaczone prze¬ wody zasalajace 3 i 10 cylindrów 1 i 9. Pompa ta tloczy oieoz bedaca paliwem do przewodu tlocznego 33, z którym laczy sde po pierwsze przewód 34, który prowadzi do komory robo¬ czej cyidmdra 28, a po wtóre wylot 35. Prze¬ wód 36 laczy zbiornik zasalajacy 37 z pompa 32. Rozumie sie, ze cisnienie w przewodach 33 i 34 zmienia sie w funkcji predkosci pompy 32, a zatem równiez w funkcji predkosci silnika.Najkorzystniej urzadza sde to tak, ze wylot 35 nie ma stalego przekroju, ale przekrój, który zmienia sde równiez wraz z cisnieniem w prze¬ wodzie 33, a zatem wraz z predkoscia silnika, przy czym ta zmiana jest najkorzystniej taka, ze przekrój wylotu wzrasta, gdy predkosc wzra¬ sta i zmniejsza sie w przypadku odwrotnym. _ W tym celu przewiduje sie suwak rozrzadczy 38, który wyznacza przekrój wylotu, a który znajduje sie po pierwsze pod dzialaniem cisnie¬ nia, jakie panuje w przewodzie 33, a po wtóre pod dzialaniem sprezyny odpychajacej 39, przy czyim 'wytoczenie 40 w suwaku rozrzadczym 38 jest umieszczone w taki sposób, ze otwiera ono wiecej wylot 35, gdy cisnienie w przewodzie 33 wzrasta, a zatem gdy suwak rozrzadczy 38 zo¬ staje przesuwany przez to cisnienie, sciskajac przy tym sprezyne 39.¦ W sposobie wykonania przedstawionym na rysunkach, korekcja powoduje takie przemiesz¬ czanie oporu 18, ze przesuw czólenka ulega zmniejszeniu, które jest tym wieksze im bar¬ dziej wzrasta predkosc, a to powoduje zmniej¬ szenie maksymalnej ilosci paliwa wtryskiwanej na jeden cykl roboczy, a zatem równiez zmniej¬ szanie momentu obrotowego wraz z wzrostem predkosci. Oczywiscie mozna by za pomoca tych samych elementów uzyskac przemieszcza^ nie oporu 18 w kierunku odwrotnym tzn. w kie runku, który powoduje wzrost przesuwu czólenka, a zatem równiez wzrost momentu obrotowego wówczas, gdy predkosc wzrasta.W sposobie wykonania wynalazku przedsta¬ wionym na: lig. 3 i 4 stozek 27 jest zastapiony przez element gwintowany 127, na którym umieszczony jest „opór sztywny" 18, i którego gwint o jednym lub kilku zwojach jest gwin¬ tem samohamownym. Najkorzystniej jest, gdy element 127 i opór 18 sa wykonane jako jedna calosc.Polozenie osiowe „oporu sztywnego" 18 moze byc zmieniane za pomoca obracania elementu 127, Iktóry najkorzystniej ma ksztalt trzpienia gwintowanego.W celu zapewnienia obracania trzpienia 127, przewidziana jest na jego 'koncu, przeciwnym wzgledem „oporu sztywnego" 18, plytka 127a, z osadzonym w niej mimosrodowo palcem 127b, który za pomoca kamienia 127c wspólpracuje z wycieciem 130a, wykonanym w tloczku 130, pracujacym w cylindrze 128 i którego os jest prostopadla do osi sworznia gwintowanego 127, Rozumie sie, ze polozenie katowe sworznia gwintowanego 127, a zatem równiez polozenie osiowe oporu 18, sa funkcja polozenia tloczka 130 w cylindrze 128, Oczywiscie glebokosc wy¬ ciecia 130b i wysokosc kamienia 127c powinny byc wystarczajace, aby palec 127b, niezaleznie cd polozenia osiowego oporu 18 i trzpienia gwin¬ towego 127, zawsze stykal sie z wspomnianym kamieniem.Polozenie tloczka 130 moze byc funkcja na¬ pedu pompy lub silnika, na którym pompa ta jest zamontowana jako pompa wtryskowa.W tym celu doprowadza sie do tloczka 130 ci¬ snienie zmieniajace sie wraz z ta predkoscia, przy czym cisnienie to dziala na tloczek wbrew naciskowi sprezyny powrotnej 129.Elementy do wytwarzania tego zmiennego ci¬ snienia w pompie przedstawionej na fig. 3 i 4 sa takie same jak elementy przedstawione na fig. 2.Skutki osiowego przemieszczenia oporu 18 pod dzialaniem obrotu trzpienia gwintowanego 127 sa takie same jak uzyskiwane za pomoca poprzecznego przemieszczenia stozka 27. Jed¬ nakze sterowanie oporu 18 za pomoca elemen¬ tów pokazanych na fig. 3 i 4 jest o wiele bar¬ dziej czule i podaza znacznie scislej za zmia¬ nami cisnienia w cylindrze 128.Rzeczywiscie, uderzenia jakie czólenko 7 wy¬ konuje o opór 18, gdy styka sie ono z nia na koncu swego przesuwu powrotnego, sa przej¬ mowane przez kadlub pompy, w który jest wkrecony element gwintowany i nie sa prze¬ kazywane na tloczek 130. Ruchy sterujace tego tloczka w cylindrze 128 nie podlegaja zadnym oddzialywaniom, które moglyby znieksztalcic równowazace zmiany sil sterowania, jaMe dzia¬ laja na tloczek 130.Fig. 5 pokazuje odmiane mechanizmu steru¬ jacego obrotem trzpienia gwintowanego 127.Wedlug tej odmiany palec 127b zazebia sde z wytoczeniem 130b na tloczku 130, przy czym szerokosc tego wytoczenia jest praktycznie rów¬ na szerokosci palca 127b i w ten sposób w tej odmianie wykonania mozna bylo wyelimino¬ wac kamien 127c. Oczywiscie glebokosc wyto¬ czenia 130b i dlugosc palca 127b powinny byc - 4 -dobrane w taiki sposób, zeby niezaleznie od po^ lozenia katowego elementu gwintowanego 127 i polozenia osiowego „oporu sztywnego" 18, pa¬ lec 127b pozostawal zawsze we wspólpracy z wytoczeniem 130b. Wspólpraca pomiedzy tloczkiem 130 i trapieniem gwintowanym 127, na którym spoczywa „opór sztywny" 18, jest oczywiscie taka sama jak wspólpraca uzyska¬ na przez urzadzenie przedstawione na fig. 4.Obrót trzpienia gwintowanego móglby byc równiez uzyskiwany za pomoca zebatki prze¬ suwanej wraz z tloczkiem 130 i wspólpracuja¬ cej z kolem zebatym, zaklinowanym na trzpie- - niu gwintowanym 127.Jakikolwiek bylby sposób wykonania wyna¬ lazku, uzyskuje sie pompe umozliwiajaca, aby maksymalna wydajnosc na jeden cykl roboczy, a zatem i moment obrotowy silnika mógl byc dostosowany do kazdego typu silnika, albo tez w kazdym typie silnika — do przewidywanego jego uzytkowania (samochody, zespoly genera¬ torów eleletrycznych liuib inne zespoly przemy¬ slowe, traktory rolnicze itd.) Moglyby byc zrealizowane równiez nastepu¬ jace inne odmiany wynalazku. a) Element krzywkowy.27. (*ig. 1 i 2) móglby miec powierzchnie o tworzacych z róznymi krzywiznami, które odpowiadalyby badz róz¬ nym typom silników, badz tez róznym sposo¬ bom uzytkowania tego samego typu silnika, przy czym krzywka moglaby zatem nie tylko sama sie przemieszczac osiowo, ale równiez moglaby byc obracana dokolo swej osi, przy czym ten ruch obrotowy pozwalalby na dopro¬ wadzanie róznych powierzchni do ich poloze¬ nia roboczego, tzn. do polozenia, w którym one 4 oddzialywalyby na opór przestawiany 18. b) Zmniejszajace sie wraz z predkoscia cisnie¬ nie hydrauliczne, mogloby dzialac nie tylko na tlok przesuwajacy krzywke 27 lub nav trzpien gwintowany 127, ale równiez mogloby ono dzia¬ lac wewnatrz mieszka, którego rozszerzanie sie powodowaloby przemieszczanie tych elementów, co mialoby zalete doskonalej szczelnosci, uzy¬ skiwanej prostymi srodkami. c) Ruch prostoliniowy krzywki (fig. 1 i 2) móglby byc zastapiony ruchem obrotowym krzywki. d) Przemieszczanie sie „oporu sztywnego?* mo¬ globy byc uzyskiwane za pomoca innego czyn¬ nika niz predkosc silnika, na pirzyklad za po¬ moca polozenia pedalu przyspiesznika lub po¬ lozenia dzwigienki sterujacej, na która dziala kierowca. PL