Dotychczas uzywane dysze maja ksztalt stozka, rozszerzonego ku ujsciu i maja w tern uksztaltowaniu róznorodne zastosowa¬ nie do przemiany energji chyzosci na ener- gje cisnienia pradu plynów w turbinach, pompach, przyrzadach ssacych powietrze, wydmuchujacych pare i podobnych urza¬ dzeniach. Poniewaz rozszerzenie przekro¬ ju dyszy w stosunku do jej dlugosci nie moze byc znaczne wskutek niebezpieczen¬ stwa oddzielenia sie pradu cieczy od scian dyszy, zatem znaczna przemiana energji wymaga takze znacznej dlugosci dyszy.Powstale wskutek tego wady daja sie krót¬ ko okreslic kosztowna i trudna budowa u- rzadzenia i powiekszeniem oporu tarcia, a sa nierzadko tak wielkie, ze przemiana e- nergji staje sie zupelnie nieekonomiczna.Celem wynalazku niniejszego fest u- nikniecie tych wad i sprawnosc przemiany energji tak polepszyc, aby przemiane te mozna bylo i wtedy osiagnac, gdy dysze dotychczas uzywanego ksztaltu nie daja pozytecznych wyników. Cel ten osiaga sie zapomoca odchylenia, odpowiadaj acego prawom naturalnego biegu pradu i rozsze¬ rzania strumienia plynu przy równocze- snem otoczeniu go takiemi scianami dysz, które mozliwie nie dopuszczaja tworzenia sie wirów, znoszacych energje. Usuniecie takich wirów jest najwazniejszym warun¬ kiem skutecznej przemiany energji. Scisle biorac, moglaby byc kazda pompa turbino¬ wa uwazana jako urzadzenie do przemia¬ ny chyzosci na cisnienie, poniewaz kolo o- biegowe pompy doprowadza plyn do urza-dzeuia przewodniego, którego zadaniem jest energje chyzosci równiez przemienic : aa energje cispienia. Ze w takim wypadku dzieje ste tcTjbardzó niedokladnie, okazuje sie z -osiagnietego stopnia dzialania, a la¬ two to pojac, poniewaz powstale, a nie¬ uniknione przez obrót kola wiry musza przejsc do urzadzenia przewodniego.Urzadzenie i dzialanie wynalazku ni¬ niejszego wyjasnia na zalaczonym rysun¬ ku kilka przykladów budowy, Fig. 1 przed¬ stawia dotychczasowa budowe rury ssacej turbiny wodnej, fig. 2 — rure ssaca wedlug wynalazku, fig. 3 — przekrój pionowy rury ssacej nadajacej sie do znacznego przenie¬ sienia energji, a fig. 4—widok zgóry. Fig. 5 i 6 przedstawia przekrój pionowy i widok zgóry dyszy, która ma sciany posrednie, w celu powiekszenia przemiany energji.Wreszcie uwidoczniona jest na fig. 4 i 6 jeszcze dysza klinowa N, O, P, ograniczo¬ na dwiema scianami.Na fig. 1 oznaczony jest spód kanalu litera A, zas literami U W poziomy spod¬ niej wody, w którym to kanale umieszczo¬ na jest rura ssaca o zwyklym ksztalcie.Wedlug dotychczasowego zapatrywania odleglosc H przekroju wyplywu rury ssa¬ cej od spodu kanalu A powinna wynosic przynajmniej polowe srednicy d tego prze¬ kroju, który sie znajduje w bliskosci wy¬ giecia T w ksztalcie traby (porównac np.Gammerer, Wasserkraftmaschine Leipzig und Berlin 1914, strona 483 i t. d.). Ten odstep ma byc wedlug mniemania potrzeb¬ ny do odplywu wody bez przeszkody. We¬ dlug wynalazku niniejszego odstepuje sie od tego zapatrywania i zastosowuje odpowiednie poprowadzenie wody w kie¬ runku spodu kanalu na nastepuj acem u- zasadnieniu. Wyplywajaca z rury ssacej S woda nie uchodzi bynajmniej w kierunku U po zaokragleniu T w ksztalcie traby i w linji wykreskowanej, tylko plynie dalej w przyblizeniu w osiowym kierunku we¬ dlug linji pradu 2, aby zboczyc mniej wie¬ cej w polowie odstepu H w kierunku 3 prawie równoleglym do kierunku spodu.W takim pradzie nieuniknione jest tworze¬ nie sie wiru wokolo linij pradu 2, 3, któ¬ rych szkodliwe skutki objawiaja sie mniej¬ szym stopniem dzialania ssacego. Uzywa- nem dotychczas rozszerzeniem w ksztalcie traby przekroju wyplywu nie mozna osia¬ gnac zadnej wiekszej przemiany energji, poniewaz woda nie moze splywac w zada- nem rozszerzeniu.Na fig. 2 jest przedstawiona dysza we¬ dlug wynalazku niniejszego dla jednako¬ wych warunków budowy. Dla lepszego po¬ równania zostala zachowana obrana wiel¬ kosc dolnej srednicy d na fig. 1, jako tez pochylosc dyszy tworzacej E wzgledem srodkowej linji z, z. Spód A kanalu pod¬ niesiono jednak o odstep h w polozenie Av a rozszerzenie T dyszy tak dalece powiek¬ szono, ze najwieksza srednica D wyplywu tego rozszerzenia jest przynajmniej trzy razy wieksza, anizeli srednica d rury przed poczatkiem rozszerzenia w ksztalcie traby.Srednica D wyplywu jest zatem znacznie wieksza, a wysokosc B pierscieniowego przekroju wyplywu znacznie mniejsza, a- nizeli to odpowiada dotychczasowemu za¬ patrywaniu. Na podstawie wielu spostrze¬ zen, zbadanych i uzupelnionych praktycz- nemi doswiadczeniami, mozna bylo stwier¬ dzic, ze wyplyw wody równomiernie roz¬ dzielajacy sie w calym przekroju wyply¬ wu w dyszy wtedy ma miejsce, jezeli wy¬ sokosc B tego przekroju nie jest wieksza, anizeli piata czesc najwiekszej srednicy D wyplywu, zmniejszonego o srednice d wspomnianej dyszy.Oczywiscie nie nalezy uwazac poda¬ nych wymiarów jako scisle, przy których nastepuje nagle zadane dzialanie, ponie¬ waz szorstkosc scian dysz, chyzosc wody, rozmiary dyszy i inne istotne warunki wy¬ magaja zmiany, która w kazdym pojedyn-czym wypadku musi byc szczególowo roz¬ wazona. W kazdym wypadku jednak jest korzystnie powiekszyc srednice wyplywu D, o ile to mozebne, ponad podany naj¬ mniejszy wymiar, poniewaz tern mozna osiagnac znaczna przemiane energji bez powiekszenia dlugosci L dyszy (fig. 2).Gdy jednak przy zwyklej budowie przekracza sie znacznie najwiekszy dopu¬ szczalny odstep spodu, zas zmniejsza rów¬ niez znacznie najmniejsza dopuszczalna srednice wyplywu z dyszy, to jasne jest, ze przy zwyklem urzadzeniu rury ssacej zostaja wylaczone z przemiany energji wlasnie te czesci, które sie do tego najle¬ piej nadaja. Zwykle rozszerzenie w ksztal¬ cie traby przekroju wyplywu jest zatem zupelnie bezwartosciowe, jak to wykazu¬ ja takze doswiadczenia. Przyklad na fig. 3 przedstawia dysze, przeznaczona do wiel¬ kiej przemiany energji, gdzie srednica D wyplywu jest szesc razy wieksza, niz sred¬ nica d doplywu. Poniewaz przemiana e- nergji nastepuje glównie okolo sciany spo¬ du Av to moze byc dysza S1 wykonana takze cylindrycznie, jak to jest widoczne z polozenia tworzacej E, równoleglego do srodkowej linji z—z. Do osiagniecia zada¬ nego dzialania nie jest jednak konieczne zuzytkowanie krzywej linji az do srednicy D wyplywu jako tworzacej rozszerzenia w ksztalcie traby, jak to uwidoczniono na przykladzie wedlug fig. 2. Moze byc takze po zaokragleniu, jak wykazuje fig. 3, uzy¬ ta prosta linja jako tworzaca dyszy, która jest albo pochyla do srodkowej linji dy¬ szy, albo do niej prostopadla. Ten pierw¬ szy ksztalt przekroju^— przedstawiony na fig. 3 pelnemi linjami a ,— ma zaleta dobrego dostosowania sie wody do linji strumienia, poniewaz wysokosc B wyply¬ wu w miare oddalenia sie od srodkowej linji dyszy przechodzi w prostopadly pro¬ fil 6, naznaczony na fig. 3 kreskami. Taki ksztalt przekroju ulatwia sporzadzenie tej sciany dyszy.Jezeli kanal naprzeciw srednicy dyszy jest waski, to moze nastapic zatkanie prze¬ kroju, któreby wstrzymywalo normalny odplyw do kanalu. W tym wypadku musi byc srednica wyplywu mozliwie pomniej¬ szona. Aby jednak osiagnac dostatecznie wielka przemiane energji, moze byc ko¬ rzystnie zastosowana dysza z posredniemi scianami, jak to wskazuje fig. 5 i 6. Na dy¬ sze Sx o podanych wlasciwosciach tego wynalazku nasunieta jest druga, której tworzaca G tak biegnie, ze przekrój prze¬ plywu ku wyplywowi dyszy odpowiednio sie rozszerza. W razie potrzeby mozna o- czywiscie umiescic wiecej takich ponad so¬ ba polaczonych dysz, jak to np. przedsta¬ wia fig. 5. Takiem zastosowaniem jednak powieksza sie znacznie wysokosc Bx calego przekroju wyplywu w stosunku do poszcze¬ gólnych B, chyzosc wyplywu rozdziela sie równomiernie i osiaga zatem nawet przy malej srednicy wyplywu wielka prze¬ miane energji.Przy wielkiej chyzosci przeplywu ko¬ rzystnie jest zmniejszyc straty wskutek tar¬ cia zapomoca pomniejszenia powierzchni scian posrednich, zwilzanych przeplywajaca woda. To moze miec miejsce bez szkodli¬ wych skutków, jezeli sie usunie sciany w tych miejscach, w których nie potrzeba sie o- bawiac oddzielenia sie pradu od zewnetrz¬ nej sciany dyszy. W regule ma to miejsce w sredniej czesci dyszy. Poszczególne po¬ wierzchnie prowadzace przy wplywie do dyszy moga odpasc takze wówczas, jezeli rozszerzenie czesci rurowej dyszy nie jest wielkie. Prawa polowa fig. 5 przedstawia dysze, której sciany posrednie zastosowa¬ ne sa tylko przy wplywie i wyplywie, jak to oznaczono pelnemi linjami G, E.Warunki budowy moga byc takze ta¬ kie, ze jest stosowne niedopuszczac odply¬ wu wody na calym obwodzie, tylko wzdluz pewnej czesci przekroju wyplywu. Ma to miejsce w tym wypadku, jezeli dysza u-mieszczona jest blisko sciany kanalu. Aby przy takich warunkach budowy nie zniwe¬ czyc przebiegu naturalnego pradu, zasto¬ sowane jest klinowe wyciecie opisanych ksztaltów dyszy, jak to widac na fig. 4 i 6.Obie kreskowane linje r i t odpowiadaja obu scianom bocznym klina dyszy N O P, który umozliwia zadany jednostronny od¬ plyw wody. W tym celu moga sie stykac boczne sciany, przynajmniej w przyblizeniu pionowe do spodu, z rurowa czescia dyszy Sx albo tangiencjalnie (fig. 4), albo prze¬ chodzic przez srodkowa linje z—z, w któ¬ rym to wypadku przechodza przez pla¬ szczyzne poludnikowa (fig. 6). Takiem po¬ lozeniem zapewnia sie lepiej naturalny bieg pradu, jednak nalezy oczywiscie za¬ mienic oznaczony kreskami na fig. 6 prze¬ krój Q w ksztalcie wycinka kola na prze¬ krój okragly, jezeli takiego przekroju wy¬ maga strumien, którego energja ma byc przemieniona. Takie kliny dyszowe z jednostronnym wyplywem moga byc korzystnie zastosowane takze przy turbi¬ nach wodnych o wale lezacym w zastep¬ stwie dotychczasowych rur ssacych, pola¬ czonych z krzywemi czesciami takich rur, bowiem zastosowanie zwyklych krzywizn nie nadaje sie do otrzymania wiekszego stosunku przemiany energji.Budowa dyszy wedlug tego wynalazku moze byc albo tak wykonana, ze spód ka¬ nalu Ax sluzy równoczesnie jako spodnia powierzchnia dyszy (fig- 2), albo spodnia sciana moze byc z otoczeniem dyszy po¬ laczona zapomoca promieniowo umieszczo¬ nych prozków F (fig. 5 i 6). Szczególnie korzystne okazuje sie jednak przestawne przytwierdzenie sciany spodu, mniej wie¬ cej wedlug urzadzenia na fig. 3 i 4, przy którem przestawieniu uskutecznia sie sru¬ bami / i nasrubkami k. Rozumie sie samo przez sie, ze w tym celu moga byc uzyte takze inne przytrzymacze. W taki sposób moze byc obrany takze na podstawie do¬ swiadczen kazdy przekrój dyszy, którym mozna osiagnac przy istotnie danych wa¬ runkach najlepsza przemiane energji.Dysza wedlug wynalazku niniejszego ma zastosowanie nietylko zamiast dotych¬ czas uzywanych (ssacych) rur turbinowych, ale przedstawia korzysci wszedzie tam, gdzie potrzebna jest znaczna przemiana energji chyzosci przeplywu na energje ci¬ snienia. Wypadek ten zachodzi nietylko przy wszystkich rodzajach maszyn turbi¬ nowych, ale takze w urzadzeniach strumie¬ niowych, ssacych powietrze, gaz i w po¬ dobnych przyrzadach. Rozumie sie samo przez sie, ze rodzaj i wlasciwosc srodków wykonujacych prace (plyny, para, gaz i podobne materje) nie podlega zadnemu o- graniczeniu. PL