i Opublikowano dnia 30 maja 1956 r.POLSKIEJ RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ OPIS PATENTOWY Nr39150 KI- 42 a, 20 Miastoprojekt — Poznan Przedsieborstwo Projektowania Budownictwa Miejskiego *) Poznan, Polska Przyrzad do powiekszania lub zmniejszania rysunków Patent trwa od dnia 31 stycznia 1955 r.Przedmiot niniejszego wynalazku dotyczy przyrzadu do powiekszen lub zmniejszen rysun¬ ków przy operowaniu wielkosciami graficznymi.Przyrzad wedlug niniejszego wynalazku nada¬ je sie szczególnie do prac w pracowniach kon¬ serwatorskich, urbanistycznych oraz wszelkich innych, w których zachodzi potrzeba dokonywa¬ nia powiekszen lub pomniejszen z map histo¬ rycznych, zabytkowych, powiekszen zdjec foto¬ graficznych, rycin, szkiców itp. Bez takiego przy¬ rzadu prace tego rodzaju sa niezmiernie praco¬ chlonne i klopotliwe, gdyz wymagaja niezliczo¬ nych przeliczen, przy czym inne przyrzady nie nadaja sie do tego rodzaju prac ze wzgledu na trudnosci dokladnego nastawienia niemozliwego do osiagniecia. Poza tym przyrzad nadaje sie szczególnie do dokonywania powiekszen lub po¬ mniejszen ulamkowych, przy czym sluzyc moze do odczytów proporcjonalnie zmienionych wiel¬ kosci liczbowych. Na rysunkach przedstawiono przyrzad wedlug wynalazku, przy czym fig. 1 przedstawia przyrzad calkowicie zestawiony w widoku z góry, fig. 2 — przyrzad bez skalow- nika, fig. 3, 4 i 5 — szczególy montazowe przy¬ rzadu w widoku z boku, fig. 6 jest widokiem skalownika z góry, fig. 7 przedstawia wodzik dla dokonywania odczytów powiekszen lub pomniej¬ szen.Przyrzad wedlug niniejszego wynalazku dziala na zasadzie prawa Thalesa. Sklada sie on z prze¬ zroczystej plytki 1, pod która osadzony jest obro¬ towo skalownik 11, skladajacy sie z dwóch po- dzialek milimetrowych 13 i 14, ustawionych wzgledem siebie pod katem, najlepiej 60°, przy czym plytka przezroczysta posiada ryse pozioma 2 i osadzony na tej rysie punkt obrotu skalowni¬ ka 5. Skalowinik jest osadzony obrotowo na osi wokolo omawianego punktu plytki, przy czym punkt obrotu wskazane jest umiescic umownie najlepiej w odleglosci 100 mm od pumkitu zerowe¬ go jednego z ramion. Przez takie osadzenie ska¬ lownika nastawiac mozna go dowolnie wzgledem rysy górnej plytki przezroczystej przyrzadu. Ska¬ lownik 11 przyrzadu wedlug wynalazku stanowi uzupelnienie cyrkla redukcyjnego w funkcji *) Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze twórca wynalazku jest Waclaw Zwolinski.dzialan ulamkowych, przez co wypelnia luke w- grupie przyrzadów do powiekszen graficznych. h Jgk zaznaczonejprzyrzad sklada sie z przezro- c^jStei gplyflai l/jjaopatrz^ej w pozioma ryse 2, •hajlfepiei pociagnieta ^!a spodniej przylegajacej do skalowania powierzchni plytki 1, przy czym rysa 2 jest wykreslona scisle pod katem 90° wzgledem listwy krawedziowej 3, stanowiacej równoczesnie, wodzidlo dla wodzika 4 (fig. 1 i 7), Na rysie 2, po stronie przeciwnej wzgledem wo¬ dzika, wykonany jest otwór 5, przy czym przesuw punktu zerowego skalownika wzgledem punktu obrotu 5 jest nakreslony najlepiej na górnej plaszczyznie plytki 1 lukowa krzywa 6. Ksztalt plytki zewnetrznej moze byc dowolny z tym jed¬ nak, ze po jednej stronie plytka musi posiadac okragle obrzeze 7, po którym przesuwa sie kra¬ zek mocujacy 8 z dociskowa srubka motylkowa 9.Krazek 8 jest przytwierdzony u dolu skalownika obracajacego sie wokolo punktu 5. Plytka 1 po¬ siada listwe 3 stanowiaca wodzidlo, przy czym pod plytka osadzona jest ramka usztywniajaca 3 o dowolnym ksztalcie jednakze tak wykonana, by nie przeszkadzala swobodnemu obrotowi skalownika, osadzonego pod ta plytka. Plytka przezroczysta 1 posiada z przeciwnej strony li¬ stwy 3 uchwyt trzymajacy 10, w postaci dwóch nakladek 10, 10* osadzonych obustronnie plytki 1 (fig. 3). Grubosc ramki wzmacniajacej 3'- jak i plytki 10* odpowiada grubosci obrotowo osa¬ dzonego skalownika 11. W ramkach jak i w uchwycie osadzone sa Sruby mocujace 12,12', 12", posiadajace kolce wbijajace sie z latwoscia np. w deske rysunkowa, tak ze przyrzad osadzic mozna trwale i dokladnie (plytka przezroczysta 1 jest elastyczna i podatna) na stole rysunkowym.Skalownik 11 posiada dwie podzialki 13 i 14, najlepiej milimetrowe, ustawione wzgledem sie¬ bie pod katem najlepiej 60°, sluzace dla dokony¬ wania odpowiednich powiekszen lub pomniej¬ szen odnosnych przenoszonych odcinków. Ska¬ lownik posiada na jednym z podzialek otwór 15 wykonany dokladnie w odleglosci najlepiej 100 mm od punktu zerowego tak, ze odleglosc mie¬ dzy osia obrotu skalownika a jego punktem ze¬ rowym w miejscu przeciecia sie obydwóch skal 13 i 14 wynosi 100 mm. Poza tym dla ulatwienia poslugujacemu sie przyrzadem manipulowania nim i orientacji w odczytach, podzialka 14 po¬ siada czesc swa od 0—100 mm, celowo kolorowa¬ na, na przyklad na czerwono. W celu ulatwienia odczytu powiekszen lub pomniejszen, przyrzad postMa, jak juz wyzej zaznaczono, wodzik 4 wy¬ konany z dowolnego materialu, np. w postaci sztywnej plytikiprzezroczystej ze sztucznego two¬ rzywa, lecz moze tez byc z metalu lub drzewa.Linie 4* i 4", stanowiace krawedzie-pozioma od¬ czytowa i pionowa slizgowa wodzika, sa wykona¬ ne tak, ze tworza wzgledem siebie dokladnie kat 90°. Wodzik moze byc luzno przykladany na gór¬ nej powierzchni plytki 1 do wodzidla 3, wzglednie tez slizgowo trwale osadzony w tym wodzidle.Wodzidlo 3 oraz ramki wzmacniajace wykonac mozna z dowolnego tworzywa, np. metalu, masy plastycznej lub drewna. Skalownik 11 moze byc wykonany z masy plastycznej przezroczystej lub nieprzezroczystej, wzglednie tez z metalu lub drewna.Posiadajac tak wykonany przyrzad, dokony¬ wac mozna powiekszen lub pomniejszen. Przy¬ rzad obejmuje wielkosci ulamkowe w granicach od 1,01—1,99 i wielkosci calkowite 1—5.Stosujac przyrzad, obliczyc nalezy zawsze wpierw, w celu odpowiedniego nastawienia go, wspólczynnik powiekszenia lub pomniejszenia, który obliczamy z proporcji algebraicznej. Z na¬ tury wykonania powyzszego przyrzadu wynika, ze jedna z podzialek jest zasadniczo podzialka stala, a mianowicie podzialka 13, zaopatrzona w os obrotu 15 tak, ze dliugosc tej ipodziaiki jest wielkoscia stala i równa sie promieniowi obrotu 100 mm. Stad tez wielkosc szukana A tak sie be¬ dzie miala do podzialki istniejacej B, która za¬ mierzamy powiekszyc lub pomniejszyc, jak nie¬ znany wspólczynnik X do podzialki stalej 4 = i^; B x = A . 100; X = ^A™ B 100 B Z proporcji tej wynika praktyczny sposób, ze dla obliczenia wspólczynnika nalezy zawsze do¬ dac do wiekszej podzialki dwa zera z prawej strony i dzielic te liczbe przez podzialke mniej¬ sza. Posiadajac obliczony wspólczynnik, nasta¬ wia sie przyrzad. Jezeli chcemy rysunek powiek¬ szyc, to wielkosci istniejace odkladac bedzie sie na podzialce stalej 13, zas wielkosci poszukiwane powiekszone zdejmowac sie bedzie z powiekszen 14. W wypadku zmniejszenia wymiarów poste¬ puje sie odwrotnie, to jest wielkosci istniejace odkladac sie bedzie na podzialce powiekszen 14, natomiast zmniejszone odczytywac sie bedzie za pomoca wodzika na podzialce stalej 13. W ten sposób postepuje sie, gdy wyliczony wspólczyn¬ nik miesci sie w granicach 100—200, przy wspól¬ czynnikach zawartych zas w granicach 0—99 postepuje sie na odwrót, to znaczy powiekszenia zdejmuje sie z podzialki stalej 13, zas pomniej¬ szenia — z podzialki o wielkosci zmiennej 14.Poslugujac sie tym przyrzadem, postepuje sie tak, ze wpierw ustawia sie przyrzad w dogod¬ nym miejscu, po czym przystepuje sie do obli-czenia i nastawienia wspólczynnika. Nizej przy¬ toczone przyklady zilustruja najlepiej wszech¬ stronne mozliwosci zastosowania przyrzadu we¬ dlug wynalazku nawet w takich przypadkach, w których dotad istniejace przyrzady nie pozwa¬ laly tego dokonac.Przyklad I. Powiekszamy jakis dowolny ry- sunek o — wielkosci naturalnej (co zachodzi bar- y / dzo rzadko w praktyce, np. przy przenoszeniu starych planów na nowe skale dziesietne), a za- 97 tern posiadamy rysunek w podzialce— . Jezeli /» teraz do tego dodamy —, o które zamierzamy J03 wlasnie powiekszyc rysunek, to otrzymamy -— 97 czyli podzialke w jakiej chcemy pracowac i do jakiej mamy rysunek powiekszyc, a zatem w mysl powyzej przytoczonego wzoru alge¬ braicznego dodajemy dwa zera i liczbe dzielimy przez mianownik, co wynosi: 10300:97 = 106,18, po zaokragleniu wspólczyn¬ nik wyniesie 106 mm.Skalownik nastawiamy zatem w ten sposób, ze obracamy go wokolo osi 5 tak, by liczba 106 skali 14 zetknela sie z rysa 2 plytki 2, po czym sruba motylkowa 9 przyciskamy krazki 8 trzy¬ majace sie mocno obwodu 7, tak, ze skalownik zostaje unieruchomiony wzgledem plytki 1 i przez przesuwanie wodzika 4 zdejmujemy ze skali 14 wszystkie wielkosci wskazane i nanoszo¬ ne na skale stala 13, po czym odbieramy wiel¬ kosci te ze skali 14 za pomoca cyrkla i przenosi¬ my je odpowiednio na papier.Przyklad II. Chcemy zmniejszyc rysunek o — wielkosci naturalnej, przyjmujemy zatem, ze 79 11 rysunek ma podzialke—. Po odjeciu— otrzyma¬ my zmniejszona zadana podzialke - a wiec /y 7900 : 68 = 116,17 po zaokragleniu 116 mm, po czym postepujemy identycznie jak w przykla¬ dzie I z tym, jednak, ze majac zmniejszyc rysu¬ nek, pamietac musimy, ze zmniejszone wielkosci zdejmowac bedziemy z podzialki stalej 13.Przyklad III. Chcemy powiekszyc lub po¬ mniejszyc skale dziesietna o 0,25. W tym przy¬ padku odpada obliczanie wspólczynnika, gdyz w mysl wyzej wskazanego równania sprowadza sie to do dodania lub odjecia 25 mm tak, ze przy¬ rzad nastawimy albo na 125 mm wzgledem rysy 2 plytki 1 albo na 75 mm, zalezy od tego czy cho¬ dzilo nam o powiekszenie czy o pomniejszenie, po czym postepujemy jak w przykladach Ii II.Przyklad IV. Chcac narysowac sytuacje z ma¬ py na przyklad austriackiej o podzialce 1 :84000 w podzialce 1 :10000, skracamy ulamek do ——, otrzymujemy w Wyniku wspólczynnik 84 mm.Poniewaz wspólczynnik jest mniejszy od 100, po¬ wiekszenia odczytujemy w tym przypadku ze skali stalej 13, zamiast jak poprzednio ze skali zmiennej 14.Przyklad V. Rysunek zamierza sie powiekszyc o 41/2 raza, czyli -, postepujac zgodnie z tym co Ji omówiono przy rozwazaniu równania algebraicz¬ nego, otrzymalismy 900 : 2 = 450 mm jako wspólczynnik.Przyrzadu nie mozemy jednak nastawic na te wielkosc z tego wzgledu, ze skala 14 przyrzadu posiada dlugosc 200 mm. Mozemy jednak zasto¬ sowac i w tym przypadku nasz przyrzad i wy¬ godnie sie nim poslugiwac, W tym przypadku postepujemy odwrotnie, a mianowicie do liczby mniejszej dodaje sie dwa zera i dzielimy ja przez wieksza, w wyniku czego otrzymuje sie wspól¬ czynnik 200:9=22,2, po zaokragleniu wspólczynnik wy¬ niesien mm. Jest on mniejszy od 100, a zatem, podobnie jak w przykladzie IV, powiekszone odcinki zdejmowac bedziemy z podzialki sta¬ lej 13.Przyklad VI. Chcac powiekszyc szerek liczb procentowych np. o 3% nastawiamy skalownik tak, by wskazywal wzgledem rysy 2 plytki 1 — 103 mm na podzialce 14 i przesuwajac wodzik po wodzidle, odczytywac bedziemy na podzialce po¬ wiekszen 14 odpowiednie dlugosci odcinków od¬ powiadajace odcinkom wedlug podzialki 23.Tak wykonany przyrzad, jak z przykladów wynika, nadaje sie do wszechstronnego zastoso¬ wania we wszystkich przypadkach powiekszania lub pomniejszania wielkosci graficznych. Zalety przyrzadu sa te, ze umozliwia on w prosty spo¬ sób powiekszanie lub pomniejszanie liczb dzie^ sietnych, dla których odpada koniecznosc obli¬ czania wspólczynnika, zas przy wielkosciach* ulamkowych, umozliwia w ogóle w ekonomicz¬ ny, latwy i szybki sposób obliczanie wspólczyn¬ nika dla najbardziej zlozonych podzialek. PL