A Opublikowano dnia 30 maja 1956 r./ MM\ POLSKIEJ RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ OPIS PATENTOWY O \ [ Nr 39147 Kl/42^v:i|, Warszawskie Biuro Projektów Budownictwa Przemyslowego Biuro Projektów Urzadzen Wodnych *)¦ ¦ Warszawa,Polska , Przyrzad do szybkiego ustalania wielkosci kata luku i ciSeci#yr :mi ^l Patent trwa od dnia 20 czerwca 1955r. ' - * . ' ".„»._...T . •. ....... ''' ¦::.: ;/ c !i.Ab fil-Jil \£: sa uszeregowane w kolejnym przadka,ji 2£&wa* laja na kazdorazowe uzycie, J^z«,p(trzeftyt})^ch; konywiania dodatkowych czjrnwsjci.j .^fro^tO^ latwosc uzycia, ekonomia cza^u^aj|aafeiiia|U(^ cecha charakterystyczna, dan^gp paSyrzajdu* W celu ustalenia wielkosci cieciwa fUa^iada-^ nego kata korzystamy z nastepuj acego^ wzoini: Przyrzad wedlug niniejszego wynalazku sluzy do podzialu dowolnego kola na dowolna ilosc czesci, pozwalajac jednoczesnie na okreslenie kata i cieciwy dowolnej czesci kola o dowolnym promieniu.Dotychczasowy sposób polegal na zmudnym, kazdorazowym wyliczaniu potrzebnych danych korzystajac z podreczników matematycznych.Podreczniki te wykazywaly jedynie wzajemne stosunki szukanych wielkosci, przyjmujac za podstawe promien kola .równy jednosci. Przy wielokrotnosci promienia, a wiec gdy promien r równa sie kilku jednostkom, otrzymane dane z itabel nalezalo mnozyc przez ilosc jednostek.Wymiieniony sposób wymagal wiele czasu oraz materialu pismiennego, na którym przeprowa¬ dzano przeliczenia. W przypadku, gdy szuka¬ na niewiadoma nie zaspokajala potrzeb, wów¬ czas przeliczenie to nalezalo wykonywac po¬ nownie az do szczesliwego rozwiazania zagad¬ nienia. Przy zastosowaniu przyrzadu wedlug wynalaizku z wycechowanymi wartosciami na nózkach przyrzadu (podobnie jak w Suwaku logarytmicznym) wzajemne stosunki i podzialy S = 2 . r . sin S — szukana cieciwa,. : ; . — bo r — okreslona wartosc promienia dzielonego kola, sin 9?/2 — okreslona.wartosc kata. .;?: o .Z powyzszego wynika, ze szukana cieciwa jest wielkoscia zalfezna jedynie od dwócll wartosci wiadomych.Fig. 1 przedstawia ogólny .schemat dzialania przyrzadu i uzasadnia, ze przy kacie 609. od¬ cinek A—B = a = r, a odcinek E-rF =* 2 & Punkt O nie ma wplywu naodcinki, A-^-B i E—F, a zatem mozemy go ustawiac blisko lub *) Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze twórca wynalazku jest liinz. arch. Kazimierz Czyzewski. ^j?daleko od dzielonego kola. Fig. 2 przedstawia teoretyczne uzasadnienie (podzialu kól na czesci i katy. Na powyzizyih rysunku widac, ze jesli * dziela sie kolowa fi^e, trzy lub cztery itd. cze¬ sci, to ndezalezglie od wielkosci kola promienie te beda wychodzic ze srodka K do okregu kola.Przyjmujac, ze przy 6-ciu podzialach wierzcholkowym 60 ° cieciwa dzielonego kola równa sie promieniowi, reszte podzialów od¬ klada sie na ramionach przyrzadu E—O i F—O.Na powyzszym rysunku jest pokazane jednoczes¬ nie, "ze przy zmniejszonym kole o proniieniu r stosunki podzialu kola pozostaja te same, jedy¬ nie punkt O przechodzi na punkt 0\ Fig. 3 przedstawia przyrzad w ksztalcie cyrkla, sklada¬ jacy sie z dwóch ramion d zakonczonych ostrzem e, sruby a, podkladki b oraz nakretki motylkowej c. Wezel a, b, c, jest w danym przy¬ padku punktem obrotowym O wystepujacym na fig. 2.Na obu ramionach d cyrkla znajduja sie wy- cechowane odpowiednio punkty podzialu, przy czym wszystkie punkty na kazdym ramieniu znajduja sie na linii prostej, jeden koniec której przechodzi przez punkt obrotowy cyrkla O, a drugi koniec — przez ostrze cyrkla. Dlugosc ramion cyrkla moze byc dowolna, w zaleznosci od zadanej dokladnosci pomiarów, przy czym im ramiona cyrkla sa dluzsze, tym dokladnosc pomiarów jest wieksza. Cala odleglosc linii prostej od osi obrotu O do konca ostrza nózki cyrkla dzieli sie na 2 czesci. Otrzymany w ten sposób na omawianej linii srodkowej punkt R stanowi podstawe do dalszego wycechowaniia cyrkla. Dalsze punkty na nózkach cyrkla, np. 4 lub 7 oznaczaja odpowiedni podzial kola na cztery lub siedem czesci. W celu otrzymania odnosnych odleglosci dla wymienionych punk¬ tów ód osi cyrkla, nalezy je wyznaczyc z poda¬ nego wyzej wzoru.Jezeli np. odleglosc OR wynosi 120 mm, to odleglosc od punlktu O do punkitu 4, czyli dla 3W/4 ^ d0°, wyniesie 2.120 sin 90/2 = 240 . 0,7071 = 160,7 mim, a dla punktu 7, czyli dla kata wynoszacego 360 = 51 ° . 22' 51,5", otrzy- V ma sie 2.120. sin 360 = 104,04 mm. 7-2 Hoza podzialem okregu kola na czesci mozna wymienionym przyrzadem dzielic katy wierz¬ cholkowe wg nastepujacego ustalenia: a) miara stopniowa = 1/360 pelnego P; b) miara gradusowa = gradus 1 cD = 1/400 pelnego P; 1 gradus = 100 minut gradusowych 1 cD = 100 c; 1 minuta gradusowa = 100 c (sekund); i c) miara lukowa arc. a= l = radian (rd); v gdy l = r; arc. a = 1; 1 rd **" 72 P albo kat pelny — 1 P = 2 rd; 1 rd = 57° 14' 15".Fig. 4 przedstawia ramie przyrzadu z odwrot¬ nej strony z wycechowaniem na nim wartosci luku przy odpowiednibh podzialkach oznaczo¬ nych cyferka. W tym przypadku przy promie¬ niu R = cieciwie, wielkosc luku dla 6 podzia¬ lów odnajduje sie pod cyfra 6, dla 5 pod cyfra 5 itd.Fig. 5 przedstawia ramie przyrzadu z odwrot¬ nej strony, z mozliwoscia zastosowania podzialu katowego (stopniowego lub gradusowego). Za¬ stosowanie wymienionej podziiialki — stopniowej lub gradusowej wymagaloby dodatkowych dwóch ramion. Na fig. 5 wycechowaino ramie co 5°.Z przyrzadu wedlug wynalazku korzysta sie w sposób nastepujacy: w celu znalezienia wiel¬ kosci cieciwy dla kola o promieniu r = 100 mm podzielonego na 8 czesci (czyli dla kata 45 °), rozwiera sie cyrkiel tak dalece, by odleglosc punktów R na obu ramionach wynosila 100 mm i wtedy odleglosc miedzy punktami 8—8 da za¬ dana wielkosc cieciwy. PL