ki. &***ri ml? 5/01, 4' Wynalazek rozwiazuje problem regulacji rzek i potoków w odróznieniu od dotychczas stosowa¬ nych metod nie przez walke z woda i wtlacza¬ nie jej w nieodpowiadajace jej charakterowi ra¬ my lecz przez sterowanie je) energia. Dzieki wzniesieniu w pewnych odstepach trasy budo¬ wli regulacyjnych, rzeka wykorzystujac swa wlasna energia (w okresach wiekszej wody) wy¬ twarza sobie sama wlasciwe koryto, rozmywajac stojacy na jej przeszkodzie material, oraz osa¬ dzajac go w dolnym biegu na brzegach w oko¬ licy nastepnej budowli regulacyjnej.Rzeki i potoki uregulowane sposobem wedlug wynalazku staja sie glebsze, polepszaja warunki lyda ryb, posiadaja wieksze zdolnosci retencyj¬ ne, zmienna szybkosc wzdluz trasy, wiec zmien¬ na szerokosc i glebokosc, mniejsza lale powo¬ dziowa, sa estetyczne, urozmaicone, naturalne, moga byc wykorzystane do celów kapielowych i sportowych, a w przyszlosci moga byc nawet kierunku ruchu, które w dotychczas stosowanych sposobach regulacji za pomoca pro¬ gów prostych wykazywaly najwieksza liczbe ble¬ dów, a co za tym idzie mala trwalosc, zostaja wedlug pomyslu niniejszego rozwiazane prawi¬ dlowo.Sposób wedlug wynalazku umozliwia zwie¬ kszenie róznicy spadu na krótkich odcinkach do celów energetycznych i nadaje sie zarówno do systematycznej regulacji rzek i potoków wzdluz calej ich trasy, jak równiez do miejscowego wy¬ równania koryta, gdy rzeka lub potok zagraza gruntom, stokom, drogom, mostom itd. Przez mozliwosc zwiekszenia szybkosci i uporzadko¬ wania strug w miejscach skrzyzowania rzek i potoków z drogami kolowymi i zelaznymi umozliwia sie budowe mostów o mniejszej roz¬ pietosci. istota wynalazku polega na dwóch typach bu¬ dowli regulacyjnych oraz sposobach ich stoso¬ wania do pozadanych celów. Pierwsza z tych budowli jest próg krzywoliniowy, którego zada¬ niem jest ustalanie wybranej linii dna i brzegu.Próg zaleznie od spodziewanych sil dzialajacychna niego musi posiadac odpowiednia wytrzyma¬ losc i statycznosc. Przez dobór wielkosci, wyso¬ kosci, ksztaltu progu, polozenia wzgladem kie¬ runku strugi t sasiednich progów, mozna regu¬ lowacszybkosc przeplywu wody, zmieniac jej kierunek, skupiac strumien lub rozpraszac go, . powodowac zlobienie dna, lub osadzanie uno¬ szonego woda materialu. Do kazdej odpowiednio zaprojektowanej trasy i znanego przeplywu mozna dobrac techniczne dane progów i miejsca ich ulozenia, by osiagnac pozadany efekt regu¬ lacyjny. Na odcinkach miedzyprogowych rzeka lub potok ureguluja sie same, czyli wytworza koryto odpowiadajace jstanowi równowagi siL 0o osiagniecia koncentracji spadu na krótkim odcinku trasy sluzy drugi typ budowli regula¬ cyjnej, której dzialanie jest podobne jak progu krzywoliniowego, tylko odpowiednio wieksze.Drugi typ budowli jest zespolem progów krzy¬ woliniowych, stanowiacych calosc, a który nazy¬ wa sie soczewkowym. Budowle soczewkowe ustawione w punktach trasy, w których ustala sie koncentracje spadu, tworza warunki do wy¬ zlobienia dna rzeki za budowla soczewkowa i do stopniowej zamiany odcinka rzeki miedzy tymi budowlami w jezioro. Jezioro tuz za budowla soczewkowa bedzie waskie i glebokie, zaglebione w terenie z silnym nurtem wody i z dnem gru- bokamienistym. Stopniowo w kierunku biegu jezioro bedzie sie rozszerzac, splycac i zmniej¬ szac szybkosc przeplywu wody, co spowoduje osadzanie sie na dnie piasku i mulu. W celu za¬ pewnienia przejscia trasy jeziora wzdluz usta¬ lonej linii, odcinki miedzy budowlami soczew¬ kowymi nalezy podzielic kilku groblami z gruzu kamiennego i ziemi tylko w czesciach przybrzez¬ nych, zostawiajac wyznaczona wodzie trase wol¬ na od wszelkich przeszkód.Na rysunkach fig. 1 przedstawia widok z góry progu krzywoliniowego na prostej trasie rzeki, fig. 2 — widok z góry progu krzywoliniowego z ubezpieczeniem czesci brzegowych na trasie prostej, fig. 3 — widok z góry progów krzywo¬ liniowych na luku, fig. 4 ^ widok z góry progu krzywoliniowego sluzacego do rozpraszania stru¬ mienia, fig. 5 — widok z góry progu krzywo¬ liniowego do podzialu nurtu na trzy galezie, fjg. 6 — widok z góry budowli soczewkowej.Przedstawiony na fig. 1 próg krzywoliniowy zwrócony jest wypukla strona w kierunku na¬ cierajacego strumienia (strzalki wskazuja kie¬ runek). Posiada on na odcinku 2—2 górna po¬ wierzchnie pozioma, a na odcinkach bocznych 2 — 3 \ 2— 4 powierzchnie lagodnie wznoszace de, w partii zas brzegowej 3 — 5 14 — 6 powierz¬ chnie wzniesione ha wyzszy podiom. Próg usta¬ wiony jest symetrycznie wzgledem nurtu; powo¬ duje on koncentracje strug, zamulanie brzegów i poglebienie nurtu i zwieksza szybkosc prze¬ plywu wody.Przedstawiony na fig. 2 próg krzywoliniowy rózni sie od przedstawionego na fig. 1 wzmoc¬ nieniem czesci brzegowych na odcinkach 7 — 8 i O — 20 przez przedluzenia na odcinkach 22 —12 i 13 —14 niskiej czesci srodkowej progu poza podwyzszone partie brzegowe. Wzmocnienia te nie dopuszczaja do wyplókania podloza w partii przybrzeznej.Przedstawione na fig. 3 progi krzywoliniowe posiadaja na odcinkach 25— 16 i 27 —18 srod¬ kowej czesci górne krawedzie poziome; podwyz¬ szona czesc przybrzeza 25 — 29 moga posiadac wspólna, przy czym górna powierzchnia odcinka 15 —16 progu A lezy wyzej niz wynikaloby ze sredniego spadu rzeki, powodujac na pewnych odcinkach spad ujemny. Górna powierzchnia odcinka 27 — 28 progu B jest nizsza niz odpo¬ wiednia powierzchnia odcinka 15 — 16 progu A.Odcinki srodkowe 15—16 i 17 — 18 sa dluzsze niz odcinki proste. Czesci boczne 16—20 i 28—21 sa lagodnie podwyzszone. Przy mniejszych spadach luk mozna wykonac jednym progiem krzywoliniowym w czesci srodkowej poziomym, lub lagodnie podwyzszajacym sie w kierunku brzegu zewnetrznego.Próg A zmniejsza szybkosc wody przed pro¬ giem spietrzajac ja. Próg B ubezpiecza go i uzu¬ pelnia jego dzialanie przez nadanie strugom no¬ wego kierunku. Oba prog^powoduja podwyzsze¬ nie dna przy brzegu wkleslym (zewnetrznej stronie luku) i obnizenie przy brzegu wypuklym.Przedstawiony na fig. A- próg krzywoliniowy jest zwrócony wklesla strona w kierunku na¬ cierajacego strumienia, posiada górna krawedz pozioma lub nawet na srodku nieco podwyz¬ szona. Dziala rozpraszajaco na strugi.Przedstawiony na fig. 5 próg krzywoliniowy sklada sie przykladowo z trzech czesci skupiaja¬ cych o górnych plaszczyznach 22—23, 23—24 i 24 —25 poziomych. Czesci zewnetrzne 22 —26 i 25—29 i wspólne 23 — 27 i 24 — 28 progów moga byc nieco podniesione. Próg dzieli nurt na trzy odnogi, glówna i dwie boczne.Przedstawiony na fig. 6 próg soczewki posiada górna powierzchnie przelewowa 30—31, pozio¬ ma, wypukla strona zwrócona w kierunku nacie¬ rajacej wody, linie spadu stopniowo obnizajaca sie od górnej powierzchni progu do dna 32, któ¬ rego poziom lezy ponizej górnej powierzchni na¬ stepnego progu soczewkowego, a wylot wody skie¬ rowany jest zgodnie z projektowana trasa (wzdluz osi). Czesci boczne 33, 34 progu sa wzniesione — 2 —ponad powierzchnie przelewowa 30 — 31. Próg soczewkowy skupia strugi wody i przyspiesza je, powodujac zwiekszenie zdolnosci zlobienia ko¬ ryta i obnizania zwierciadla „dolnej" wody do poziomu odpowiadajacego zdolnosci przelewowej nastepnego progu soczewkowego. Ksztalt linii przelewowej progu soczewkowego zapewnia dlu¬ ga linie przelewowa przy znacznym zrównowa¬ zeniu naporu wody, co czyni budowle mala i tania w stosunku do duzych mozliwosci prze¬ lewowych. Waskie koryto w dolnej czesci progu soczewkowego umozliwia bardzo znaczne pota¬ nienie budowy mostu nad ta czescia, jezeli próg soczewkowy zostal zaprojektowany na skrzyzo¬ waniu rzeki z droga.Sposób przeprowadzania regulacji zalezy od warunków lokalnych. Przy wyborze regulacji np. przy stosowaniu progów soczewkowych, po wy¬ budowaniu tych progów przegradza sie dno rze¬ ki scianka o górnej powierzchni nieco wyzszej od powierzchni przelewowej progu soczewko¬ wego. Odcinek trasy miedzy progami soczew¬ kowymi dzieli sie na czesci oddzielone od siebie w strefie przybrzeznej groblami z kamieni i ziemi, których górne plaszczyzny sa poziome.Miedzy tymi groblami tworza sie pola przezna¬ czone na zasypanie i zamulenie. Wielka woda wykona reszte prac regulacyjnych, zamuli pola przygotowane do tego i wyzlobi koryto, nie za¬ grazajac jednak zagospodarowanym obszarom i zadnym obiektom. Po wyzlobieniu koryta, gdy próg soczewkowy bedzie zdolny do przepusz¬ czania tej ilosci wody, dla której zostal zapro¬ jektowany, mozna przystapic do usypania nad scianami, idacymi od progów soczewkowych do brzegów grobli, zabezpieczajacej tereny poza nia od zalewu. PL