Wynalazek dotyczy sprzegla do poszczególnych stopni przelozenia wielobiegowej skrzynki prze¬ kladniowej, nadajacej sie zwlaszcza do samo¬ chodów.Znane sprzegla elektromagnetyczne sa zaopa¬ trzone w urzadzenia przesuwne, posiadajace ukosne lub srubowe powierzchnie i zwiekszajace skutek dzialania sil elektromagnetycznych, a na¬ dajace sie szczególnie do przekladni pozwala¬ jacych na szybkie i ostre przelaczanie.Wynalazek polega na zastosowaniu w sprzegle ciernym urzadzenia do stopniowania nacisku, przy czym na poczatku urzadzenie wywiera ma¬ ly nacisk w celu zsynchronizowania obrotów obu czesci sprzegla, a pózniej duzy nacisk, który przenosi pelen moment obrotowy.Sprzeglo wedlug wynalazku posiada wymiary mniejsze i jest lzejsze. Zalety, jakie przy wla¬ czaniu ma sprzeglo cierne, zostaja zachowane, a dzieki pózniejszemu duzemu naciskowi uzy¬ skuje sie niezawodniejsze przeniesienie pelnego momentu obrotowego mimo mniejszych wymia¬ rów czesci ciernych.Wielkosc sprzegla jest dostosowana ze wzgledu na poslizg i wytwarzane cieplo tylko do warun¬ ków pracy przy synchronizowaniu. Po zrówna¬ niu obrotów obu czesci sprzegla mozna wielo¬ krotnie zwiekszyc nacisk, wielkosc zas jego jest praktycznie ograniczona warunkiem niedopusz¬ czania do trwalego odksztalcenia czesci sprzegla.Konstrukcyjne rozwiazanie sprzegla wedlug wynalazku charakteryzuje sie tym, ze tarczki cierne sa razem przesuwane osiowo i przy wla¬ czaniu sprzegla opieraja sie na sprezynujacym oporze, przy czym skok sprezyn oporu jest ogra¬ niczony. Sprezynujacy opór moze stanowic sprezyna lub scisliwy osrodek.Tarczki sprzegla sciskane sa najpierw tylko sila sprezynujacego oporu. Dopiero po dosunie- ciu tarczek do stalego oporu sila nacisku zaczyna dzialac w pelni. Dla sprezynujacego oporu mozna zastosowac ograniczenie ruchu po¬ wrotnego, a tym samym dac okreslone napieciewstepne, które powoduje dostatecznie silne scisniecie tarczek od razu od poczatku synchro¬ nizacji. Zwiekszenia nacisku w celu przeniesie¬ nia pelnego momentu obrotowego dokonuje sie za pomoca urzadzenia przesuwnego o ukosnych lub srubowych powierzchniach. Tuleja zabiera¬ jaca tarczki cierne odpycha sie za pomoca tych powierzchni od tarczy, ustalonej w koszu sprzegla. Tarcza ta jest sprzegana przesuwanymi kolkami lub kulkami z czescia o ukosnych powierzchniach. Narzad wlaczajacy przy sprze¬ ganiu wypycha kolki z polozenia ryglujacego od pewnego okreslonego polozenia i wtedy dzia¬ la duzy nacisk na tarczki cierne.Wynalazek moze znalezc zastosowanie takze w sprzeglach o dociskaniu hydraulicznym lub pneumatycznym. Cisnienie czynnika wlaczaja¬ cego moze byc takie, jakie jest wymagane dla pelnej wartosci sily nacisku.O ile w przekladni takiej mozna zmieniac bez¬ posrednio cisnienie czynnika wlaczajacego i uzy¬ skiwac dwa rózne cisnienia, to wówczas stoso¬ wanie sprezynujacego oporu jest zbedne. W tym przypadku jest pozadane, aby przy wylaczeniu glównego sprzegla napedu cisnienie czynnika wlaczajacego sprzegla w przekladni spadalo do wielkosci potrzebnej do nacisku synchronizacyj¬ nego. Po zsynchronizowaniu obrotów i ponow¬ nym wlaczeniu sprzegla glównego cisnienie wzrasta do wielkosci potrzebnej do przeniesienia momentu obrotowego. W tym celu w sprzegle wedlug wynalazku zastosowano w obiegu wyso¬ kiego cisnienia urzadzenie redukujace, polaczone z pedalem sprzegla glównego. Przy wylaczaniu sprzegla glównego urzadzenie to zmniejsza cis¬ nienie, przy wlaczaniu zas sprzegla glównego urzadzenie redukujace zostaje wylaczone i cis¬ nienie powraca do pierwotnej wielkosci.W sprzegle wedlug wynalazku potrzebne jest tylko jedno zródlo cisnienia.Na rysunku przedstawiono rózne rozwiazania konstrukcyjne sprzegla wedlug wynalazku, przy czym fig. 1 przedstawia przekrój podluzny sprze¬ gla ciernego uruchamianego mechanicznie (gór¬ na polowa w stanie wylaczonym, dolna polowa w stanie wlaczonym), fig. 2 — widok z góry na tuleje przesuwna, fig. 3 — przekrój wzdluz linii III—III na fig. 1, fig. 4 — przekrój wzdluz linii IV — IV na fig. 1, fig. 5 — wyzlobienie w tulei zabierajacej zewnetrzne tarczki cierne, sluzace do ustalania prowadzenia powrotnego czesci sprzegla, fig. 6 — przekrój podluzny przez sprze¬ glo wielotarczowe, uruchamiane cisnieniem cie¬ czy lub powietrza, fig. 7 — schematycznie pola¬ czone z pedalem sprzegla urzadzenie do zmiany cisnienia.Przedstawiona na fig. 1 tuleja 2 zabierajaca wewnetrzne tarczki cierne jest osadzona na stale na wale napedzajacym 1, a kosz 4 sprzegla na wale napedzanym 3. Tuleja wlaczajaca 5 jest umocowana przesuwnie na koszu 4 sprzegla.Kolek wlaczajacy 7 jest umocowany promie¬ niowo w koszyku 6, a wystajaca z koszyka jego czesc jest prowadzona w rowku 8, wycietym w tulei wlaczajacej 5. Ksztalt rowka 8 jest przedstawiony na fig. 2. W koszu 4 sprzegla znajduje sie* tuleja 9 zabierajaca zewnetrzne tarczki cierne oraz tarcza 11 ustalona przeciw obrotowi, przesuwna w kierunku osiowym i za¬ opatrzona w rowki 10, skierowane promieniowo (fig. 4). W rowki 10 wchodza czesciowo kulki 12, osadzone w koszyku 6. Tuleja 9 zabierajaca zewnetrzne tarczki cierne posiada promieniowo skierowane zeby 14 (fig. 3), które zazebiaja sie z zebami 15 tarczy 16, ustalonej przeciw obrotom i przesuwnej w kierunku osiowym w koszu 4 sprzegla. Tarcza 16 opiera sie na sprezynach sru¬ bowych 17, umieszczonych w tulejach 18, które sa osadzone w tarczy zamykajacej 19, polaczonej z koszem 4 sprzegla. Miedzy tarcza 16 a tarcza zamykajaca 19 zachowany jest odstep 20, który umozliwia osiowe przesuwanie tarczy 16 oraz dzialanie sprezyn 27..W poblizu obwodu tarczy 16 osadzone sa kolki ryglujace 21, na które dzia¬ laja plaskie sprezyny 22 i które w polozeniu wy¬ laczenia, wchodzac w otwory 23 tulei 9, lacza tarcze 16 z tuleja 9 zabierajaca tarczki zewne¬ trzne. Do kolków ryglujacych 21 dotykaja popychacze 24, które w polozeniu wylaczenia sa wypychane przez sprezyny 22 i wystaja nieco poza kosz 4 sprzegla. W tulei wlaczajacej 5 jest osadzony kolek 25, który slizga sie w wykroju 26 tulei 9 zabierajacej tarczki zewnetrzne i w po¬ lozeniu wylaczenia ustala tuleje 9 przeciw obro¬ tom wobec kosza 4 sprzegla.Przy przesunieciu tulei wlaczajacej 5 na lewo zostaje czesciowo obrócony koszyk 6 wraz z kul¬ kami 12 wzgledem kosza 4 sprzegla przez kolek wlaczajacy 7, umocowany w koszyku 6 i prowa¬ dzony w rowku 8 tulei wlaczajacej (fig. 2). Tar¬ cza 11 przesuwna w kierunku osiowym w tulei 9 nie nadaza za obrotem koszyka 6 i zostaje prze¬ sunieta przez kulki 12 (fig. 4) w kierunku osio¬ wym podczas wlaczania sie kulek na pochyle po¬ wierzchnie rowków 10. Przesuniecie to powoduje scisniecie tarcz ciernych, przy czym polaczona przez kolki ryglujace 21 tarcza 16 z tuleja 9 za¬ bierajaca zewnetrzne tarczki cierne oprze sie na sprezynach 17.Wskutek ruchu tulei wlaczajacej 5 przesunie sie cale urzadzenie w kierunku osiowym, tak ze na nacisk, odpowiadajacy sile synchronizujacej obroty, odpowiada reakcja sprezyn 17* Gdy tu¬ leja wlaczajaca 5 wykona okreslone przesuniecie Osiowe, zetknie sie z popychaczami 24. Przenie¬ sienie momentu synchronizujacego od tulei 9 na tarcze 16 nastepuje przez kolki ryglujace 21, przy czym nastepuje takze pewne zakleszczenie w tym miejscu. Reakcja sprezyn 17 na cale urzadzenie, przesuwane w kierunku osiowym, wzrasta i przy zetknieciu tulei wlaczajacej 5 z popychaczami 24 nastepuje pelna lub prawie pelna synchronizacja obrotów. Kolek ryglujacy 21 nie jest juz tak obciazony i przy dalszym ru¬ chu wlaczajacym zostaje wypchniety za posred¬ nictwem popychacza 24 przez tuleje wlaczajaca 5 z polozenia ryglujacego. Zluzowanie ryglowania nastepuje bez zadnego uderzenia.Przy wzroscie momentu obrotowego na tuleje 9 tarcza 16 przesuwa sie odpowiednio do tego mo¬ mentu wskutek przesuniecia sie wzgledem siebie zebów 14, 15 (fig. 3), przy czym wzrasta napiecie sprezyn 17x az do chwili oparcia tarczy 16 o tar¬ cze zamykajaca 19. Teraz nacisk powierzchniowy na tarczki cierne moze wzrosnac wielokrotnie w stosunku na nacisku synchronizujacego. Roz¬ wiazanie to jest bardzo korzystne, poniewaz od¬ powiednio duza sila osiowa, powstala na scianie czolowej, zostaje przejeta przez kosz sprzegla i nie przenosi sie na tuleje wlaczajaca lub wal.Przy wylaczaniu sprzegla, a wiec przy przesu¬ nieciu tulei wlaczajacej 5 w pierwotne polozenie, cale urzadzenie zostaje odepchniete z powrotem przez sprezyny 17. Polaczony z tuleja wlacza¬ jaca 5 kolek 25 obraca wzdluz wykroju 26 tuleje 9 zabierajaca zewnetrzne tarczki cierne z tarcza 11 wzgledem kosza 4 sprzegla w polozenie wyj¬ sciowe. Kulki 12 wracaja do rowków 10. Ponie¬ waz na sprzeglo praktycznie nie dziala zaden moment obrotowy, dzialajace w dalszym ciagu sprezyny 17 popychaja tarcze 16 z zebami 15 w polozenie wylaczenia. Kolki ryglujace 21 zo¬ staja wypchniete przez plaskie sprezyny 22 w otwory 23 tulei 9.Fig. 6 przedstawia przekrój podluzny sprzegla wielotarczowego, uruchamianego cisnieniem cie¬ czy lub powietrza. Miedzy sprezynami 17 a osta¬ tnia lewa tarczka cierna osadzone sa tulejki 27, ograniczajace wielkosc skoku sprezyn, przy czym natychmiast po dotknieciu tarcz ciernych do tu¬ lejki 27 zostaje wywolany nacisk, odpowiadajacy naciskowi- synchronizujacemu obroty. Cisnienie czynnika wlaczajacego ma przy tym stale te sa¬ ma wielkosc.Na fig. 7 przedstawiono urzadzenie do zmiany cisnienia czynnika wlaczajacego, polaczone z pe¬ dalem sprzeglowym, przy czym sprzeglo 30 i sprzeglo glówne 31 sa wlaczone, podczas gdy sprzeglo 32 jest wylaczone. W komorze cisnie¬ niowej 33 sprzegla 30 i w przewodzie 34 panuje cisnienie, komora zas cisnieniowa 35 sprzegla 32 oraz komora cisnieniowa 36 sprzegla glównego 31 nie znajduje sie w tej chwili pod cisnieniem.Zawór przelewowy 37 ogranicza wielkosc cisnie¬ nia, potrzebnego do dzialania urzadzenia. Aby wlaczyc sprzeglo 32 nalezy najpierw przekrecic o 90° wlacznik wybierajacy 38 w polozenie dzwi¬ gni, oznaczone na rysunku liniami kreskowany¬ mi Przez nacisniecie pedalu sprzeglowego 39 zostaje obrócony polaczony z nim kurek 40, przez co komora cisnieniowa 36 glównego sprzegla 31 zostaje polaczona z przewodem cisnieniowym 41, co powoduje wylaczenie sprzegla 31.Na skutek obrotu o 90° wylacznika 38 zostaje polaczony z przewodem 41 cylinder wlaczajacy 42. Znajdujaca sie pod cisnieniem ciecz przesuwa tlok 43, który uruchamia kurek wlaczajacy 44.Sprzeglo 32 zostaje polaczone przewodem 45 z glównym przewodem cisnieniowym 41 i wla¬ czone, podczas gdy sprzeglo 30 zostaje wylaczone.Przez nacisniecie pedalu sprzeglowego 39 zostaje przesuniety tlok 46 zaworu redukujacego, tak ze ciecz przez szczeliny 48 tloka 46 dostaje sie do wnetrza tloka, przy czym cisnienie zostaje ogra¬ niczone przez zawór przelewowy 49, wyregulo¬ wany na cisnienie, potrzebne do synchronizowa¬ nia obrotów. Z nacisnieciem pedalu 39 zmniejsza sie wielkosc cisnienia do wielkosci, potrzebnej do synchronizowania. Po zakonczeniu okresu synchronizowania nalezy zwolnic pedal sprzeg¬ lowy 39 i sprezyna 50 ustawi go w polozenie wyjsciowe, a jednoczesnie zostanie obrócony ku¬ rek 40 tak, ze wielkosc cisnienia w przewodzie 41 do sprzegla glównego zmniejsza sie i sprzeglo glówne 31 zostaje wlaczone. Przez zwalnianie pe¬ dalu sprzeglowego 39 tlok 46 zostaje cofniety w zaworze redukujacym 47, przez co zostaje wy¬ eliminowane dzialanie zaworu przelewowego 49.Wskutek tego w ukladzie panuje wysokie cisnie¬ nie, a wiec wzrosnie sila nacisku w sprzegle ciernym. Aby uzyskac równomierny przebieg okresu wlaczania polaczono z pedalem sprzeglo¬ wym 39 urzadzenie tlumiace 51.Urzadzenie powyzsze mozna takze zastosowac w sprzeglach, w których zwiekszenie cisnienia nastepuje wskutek polozenia pedalu sprzegla glównego w zaleznosci od róznicy obrotów czesci, majacych ulec sprzezeniu, np. przy elektromag¬ netycznych sprzeglach ciernych. Tarcze cierne — 3 —dociska sie dodatkowo hydraulicznie lub pneu¬ matycznie, przy czym elektromagnetyczne sprze¬ glo przejmuje zadanie synchronizowania, a wie¬ kszy nacisk powierzchniowy dla przeniesienia wlasciwego momentu obrotowego wywiera sie hydraulicznie lub pneumatycznie. PL