Lozyska, obciazone powyzej 100 kg/cm2, sta¬ nowia nawet przy nieduzych liczbach obrotów odnosnych walów elementy maszyn dosc trudne do rozwiazania. Lozyska takie wystepuja w roz¬ maitych maszynach, np. w sprezarkach lub lama¬ czach. Typowym przykladem lozyska, odpowia¬ dajacego przedmiotowi wynalazku, jest lozysko, osadzone w korbowodzie sprezarki i wspólpracu¬ jace ze sworzniem tloka. W przypadku duzych sprezarek lozysko takie posiada najczesciej po¬ stac lozyska waleczkowego lub igielkowego. Jak wiadomo, oba te rodzaje lozysk wytwarzaja tylko specjalne wytwórnie, istniejace w nielicznych krajach, gdyz wykonanie ich wiaze sie ze znacz¬ nymi trudnosciami technologicznymi.Wszelkie próby zastapienia wymienionych ty¬ pów lozysk lozyskami o prostszej budowie, lat¬ wiejszymi do wykonania, np. lozyskami typu pa¬ newkowego, dotychczas zawodzily z powodu zbyt szybkiego wyrabiania sie panewek i owalizacji przekroju lozyska. Wyrabianie sie panewek moz* ») Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze twórca wynalazku jest Mariusz Moj w Rudzie Slaskiej. naby w praktyce tolerowac, gdyby istnial sposób latwego doprowadzania ich do pierwotnego okra¬ glego przekroju, bez koniecznosci demontazu ma¬ szyny. Jednak znane sposoby usuwania luzów, powstalych w lozyskach panewkowych, polega¬ jace na wyjmowaniu podkladki, umieszczonej uprzednio w tym celu, na recznym poprawianiu ksztaltu przez przeszlifowywanie itp. nalezy uwa¬ zac za nie wystarczajace.Wynalazek dotyczy odmiennej konstrukcji lozy¬ ska i doboru materialów, dzieki czemu lozysko wedlug wynalazku wytrzymuje znaczne naciski, wyrabia sie stosunkowo powoli, a w miare wy¬ rabiania sie i powstawania luzu okragly ksztalt jego przekroju wewnetrznego moze byc latwo po¬ prawiany i doprowadzany niemal do stanu pier¬ wotnego przez dokrecenie kluczem odpowiednich czesci lozyska po unieruchomieniu maszyny, lecz bez jej demontazu. Istotna czescia lozyska we¬ dlug wynalazku jest panewka, posiadajaca szereg podluznych naciec, lezacych w plaszczyznach, przechodzacych przez jej os. Jedna polowa tych naciec zaczyna sie przy jednym koncu panewki, przechodzi przez wieksza czesc Jej dlugtfsci, lecznie dochodzi do drugiego jej konca, druga zas polowa naciec umieszczona jest w przeciwnym kiertihku sjrnetrjreznie Wzgledem plaszczyzny srodkowej, prostopadlej do osi panewki, z tym, ze naciecia te przeplataja sie wzajemnie. Szcze¬ gólnie korzystne jest umieszczanie dwóch naciec, biegnacych w przeciwnych kierunkach, w plasz¬ czyznie, przechodzacej przez os panewki. Zalez¬ nie od srednicy panewki mozna stosowac mniej¬ sza lub wieksza liczbe naciec, np. trzy lub cztery w jednym kierunku i tylez w drugim kierunku.Z zewnatrz panewka nie posiada ksztaltu cylin¬ drycznego, lecz powierzchnia jej tworzy dwa stozki sciete, skierowane wiekszymi podstawami ku sobie. Panewka, wykonana w ten sposób, moze zmniejszac swój przeswit w przypadku rów¬ nomiernego sciskania z zewnatrz. Sciskanie to jest zapewnione w prosty sposób przez wprowa¬ dzanie na panewke z obu stron dwóch tulei klino¬ wych o wewnetrznej powierzchni stozkowej, do¬ stosowanej do zewnetrznej powierzchni panewki.Jesli praca panewki spowoduje jej jednostronne wyrobienie lub owalizacje, wówczas przez zblize¬ nie za pomoca srub obu tulei klinowych ku sobie jiatiewka ^ostaje scisnieta równomiernie % we¬ wnatrz i docisnieta do sworznia w miejscach, w których powstal luz. W ten sposób nastepuje poprawianie wyrobionej panewki. Jezeli w kon¬ strukcji maszyny zapewni sie dostep do srub, wciskajacych tuleje na panewke, bez demontazu maszyny, wówczas zmniejszanie luzu W panewce wymaga jedynie krótkotrwalego unieruchomienia maszyny. Dalsza cecha charakterystyczna lozyska wedlug wynalazku jest sposób zabezpieczenia wspomnianych srub przed ich odkrecaniem sie.W tym celu przewidziany jest specjalny narzad przesuwny, np. W przypadku lozyska korbowodu, narzad przesuwany wzdluz korbowodu i zazebia¬ jacy sie z zebami, nacietymi na lbie sruby.Lozysko wedlug wynalazku wymaga odpowied¬ niego doboru materialów, aby pracowalo nalezy¬ cie. Stwierdzono jako szczególnie korzystne wy¬ konywanie panewek z miekkiej stali konstruk¬ cyjnej oraz wykladanie naciec w tych panew¬ kach wkladkami z bakelitu lub innej masy pla¬ stycznej. Tak wykonane panewki stosuje sie na walach lub sworzniach ze stali chromowej lub chromoniklowej, utwardzanej.Przyklad praktycznego rozwiazania lozyska we¬ dlug wynalazku w jednym z jego wszechstron¬ nych zastosowan, a mianowicie w przypadku kor¬ bowodu sprezarki, jest uwidoczniony na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia cale lozysko w cza¬ sie pracy, fig. 2 — sama panewke lozyskowa, a fig. 3 — jedna z tulei klinowych, nakladanych na panewke.Fig. 1 przedstawia schematycznie przekrój osiowy tloka 1, w którym uwidoczniony jest swo- rzen tlokowy 2, korbowód 3 oraz poszczególne czesci wlasciwego lozyska, a mianowicie panewka 4, dwie przeciwstawne tuleje klinowe 5, dwie sruby dociskajace 6 oraz przesuwny narzad 7, zabezpieczajacy sruby 6 przed odkrecaniem sie i ustalany za pomoca wkretów 8 z zawleczka.Fig. 2 przedstawia schematycznie panewke lo¬ zyska, oznaczona na fig. 1 liczba 4, czesciowo w przekroju osiowym, czesciowo zas w widoku bocznym. Widoczne sa naciecia 10, przechodzace wzdluz prawie calej dlugosci panewki zarówno od jednego jej konca, jak i od drugiego w liczbie szesciu, oraz kanaliki 9, umieszczone w plasz¬ czyznie, prostopadlej do osi panewki, zarówno na jej zewnetrznej, jak i wewnetrznej powierz¬ chniach i sluzace do rozprowadzania smaru.Fig. 3 przedstawia jedna z dwóch przeciwstawT nych tulei klinowych, oznaczonych na fig. 1 liczba 5. W przypadku nierównomiernego wyro¬ bienia sie panewki wystarczy po unieruchomie¬ niu maszyny i opuszczeniu danego' tloka odkrecic wkrety 8, siegajac do nich przez otwór w kar- terze, wysunac narzad zabezpieczajacy 7 z zebó^ srub, po czym sruby te dociagnac odpowiednim kluczem. to ponownym zabezpieczeniu srub ma¬ szyna moze byc uruchomiona.Przedmiot wynalazku stanowi nowe rozwia¬ zanie konstrukcyjne lozyska na znaczne obcia¬ zenia przy stosunkowo malej liczbie obrotów walu, nadajacigo gie do zastosowania w róznych maszynach. Przewaga lozyska wedlug wynalazku nad znanymi lozyskami polega na latwosci wy¬ konania go z materialów krajowych srodkami w kraju dostepnymi oraz na mozliwosci latwego usuwania powstalego w nim w czasie pracy luzu bez koniecznosci demontazu maszyny. Poza tym lozysko wedlug wynalazku nie wymaga stoso¬ wania specjalnych kosztownych stopów lozysko¬ wych. PL